Садврита адхьяя

1

अथातो वमनविरेचनविधिं नामाध्ययं व्याख्यास्यामः इति हस्माहुरात्रेयादयो महर्षयः

атха̄то ваманавиречанавидхим̣ на̄ма̄дхйайам̣ вйа̄кхйа̄сйа̄мах̣ ити хасма̄хура̄трейа̄дайо махарш̣айах̣

2

दोषहरणमूर्ध्वभागं वमनाख्यमधोभागं विरेचनाख्यमुभयं वा मलविरेचनाद्विरेचनमित्युच्यते

дош̣ахаран̣амӯрдхвабха̄гам̣ вамана̄кхйамадхобха̄гам̣ виречана̄кхйамубхайам̣ ва̄ малавиречана̄двиречанамитйучйате

3

तत्रोष्णतीक्ष्णसूक्ष्मव्यवायिविकाषीण्यौषधानि स्ववीर्येण हृदयमुपेत्य सौक्ष्म्यात् व्यवायित्वाच्च धमनीरनुसृत्य स्नेहेन मृदूकृते ऽन्तश्शरीरे स्वेदोष्मणार्द्रदारुवद्विष्यण्णे स्थूलाणुस्रोतेभ्यः सकलमपि दोषसङ्घातमौष्ण्यात् पुनर्विष्यन्दयन्ति तैक्ष्ण्याद्विकाषित्वाच्च विच्छिन्दयन्ति स विष्यण्णविच्छिन्नो दोषसङ्घातः पारिप्लवः स्नेहाक्तभाजनस्थ इवोदकाञ्जलिरसज्जन्ननुप्नसरणभावादामाशयमनुगम्य उदानप्रणुन्नः अग्निवाय्वात्मकत्वात् ऊर्ध्वभागप्रभावाच्चौषधस्योर्ध्वं प्रवर्तते स्लिलपृथिव्यात्मकत्वादधोभागप्रभावाच्च औषधस्याधः उभयतश्चोभयगुणात्मकत्वादुभयभागप्रभावाच्च

татрош̣н̣атӣкш̣н̣асӯкш̣мавйава̄йивика̄ш̣ӣн̣йауш̣адха̄ни свавӣрйен̣а хр̣дайамупетйа саукш̣мйа̄т вйава̄йитва̄чча дхаманӣрануср̣тйа снехена мр̣дӯкр̣те 'нташ́ш́арӣре сведош̣ман̣а̄рдрада̄рувадвиш̣йан̣н̣е стхӯла̄н̣усротебхйах̣ сакаламапи дош̣асан̇гха̄тамауш̣н̣йа̄т пунарвиш̣йандайанти таикш̣н̣йа̄двика̄ш̣итва̄чча виччхиндайанти са виш̣йан̣н̣авиччхинно дош̣асан̇гха̄тах̣ па̄риплавах̣ снеха̄ктабха̄джанастха иводака̄н̃джалирасаджджаннанупнасаран̣абха̄ва̄да̄ма̄ш́айаманугамйа уда̄напран̣уннах̣ агнива̄йва̄тмакатва̄т ӯрдхвабха̄гапрабха̄ва̄ччауш̣адхасйордхвам̣ правартате слилапр̣тхивйа̄тмакатва̄дадхобха̄гапрабха̄ва̄чча ауш̣адхасйа̄дхах̣ убхайаташ́чобхайагун̣а̄тмакатва̄дубхайабха̄гапрабха̄ва̄чча

4

तत्रोत्कृष्टे श्लेष्मणि पित्तसंसृष्टे वा तत्स्थानगते वा पित्ते अनिले वा श्लेष्मोत्तरे च वमनमाचरेत् पित्ते तु विरेकं श्लेष्मसंसृष्टे वा तत्स्थानगते वा श्लेष्मणीति

татроткр̣ш̣т̣е ш́леш̣ман̣и питтасам̣ср̣ш̣т̣е ва̄ татстха̄нагате ва̄ питте аниле ва̄ ш́леш̣моттаре ча ваманама̄чарет питте ту вирекам̣ ш́леш̣масам̣ср̣ш̣т̣е ва̄ татстха̄нагате ва̄ ш́леш̣ман̣ӣти

5

तत्र वमनसाध्या विषपीतदष्टदिग्धविद्धविरुद्धाजीर्णान्ननवज्वरराजयक्ष्मातीसाराधोरक्तपित्तविषूचिकालसकाविपाकारोचकापचिग्रन्थ्यर्बुदश्लीपदमेदोगदगरोन्मादापस्मारश्वासकासहृल्लासवीसर्पप्रमेहकुष्ठपाण्डुवर्त्ममुखघ्राणकपालरोगकर्णरोधशोफस्तन्यदोषादयो दोषभेदीयोक्ताश्च श्लेष्मव्याधयो विशेषेण एते हि परं वमनेन नाशमुपयान्ति सलिलापगमनेनानिष्पन्नशाल्यादिवत्

татра ваманаса̄дхйа̄ виш̣апӣтадаш̣т̣адигдхавиддхавируддха̄джӣрн̣а̄ннанаваджварара̄джайакш̣ма̄тӣса̄ра̄дхорактапиттавиш̣ӯчика̄ласака̄випа̄ка̄рочака̄пачигрантхйарбудаш́лӣпадамедогадагаронма̄да̄пасма̄раш́ва̄сака̄сахр̣лла̄савӣсарпапрамехакуш̣т̣хапа̄н̣д̣увартмамукхагхра̄н̣акапа̄ларогакарн̣ародхаш́опхастанйадош̣а̄дайо дош̣абхедӣйокта̄ш́ча ш́леш̣мавйа̄дхайо виш́еш̣ен̣а ете хи парам̣ ваманена на̄ш́амупайа̄нти салила̄пагаманена̄ниш̣паннаш́а̄лйа̄диват

6

अवाम्यास्तु गर्भिणीसुकुमारान्यकार्यव्यग्ररूक्षरूक्षाशनप्रायातिदीप्ताग्निभाराध्वकर्मनित्यक्लान्तक्षतक्षीणातिस्थूलकृशवृद्धबालदुर्बलश्रमभयशोकक्रोधमदमूर्छाक्षुत्पिपासार्त्तोपवासव्यवायव्यायामाध्ययनचिन्ताप्रसक्तच्छर्दिरूर्ध्वरक्तपित्तवातास्थापितानुवासितसंवृतकोष्ठदुश्छर्दितहृद्रोगोदावर्तमूत्राघातगुल्मप्लीहोदराष्ठीलार्शःस्वरोपघाततिमिरभ्रमानिलार्तार्दिताक्षेपकाक्षिणिरःशङ्खकर्णपार्श्वशूलिनो ऽनास्थापितकृमिणकोष्ठ इति अन्यत्रामगरीवषविरुद्धाभ्यवहोरभ्यः शीघ्रकारित्वादेषाम् तत्र गर्भिण्या गर्भव्यापदामगर्भभ्रंशाच्च दारुणरोगप्राप्तिः स्यात् सुकुमारस्य हृदयविकर्षणादूर्ध्वमधो वा रुधिरप्रवृत्तिः अन्यकार्यव्यग्रस्यौषधं न प्रवर्तते कृच्छ्रेण वा प्रवर्तमानमयोगदोषान् कुर्यात् रूक्षस्य वायुरङ्गग्रहणम् रूक्षाशनप्रायस्यं वायुना क्षपितदेहत्वाद् बलक्षयः स्यात् तथातिदीप्ताग्नेरग्निबलेन भाराध्वकर्मनित्ययानक्लान्तानां चायासेन क्षतस्य भूयःक्षणनाद्रक्तातिप्रवृत्तिः क्षीणादीनामौषधबलाक्षमत्वाद्देहबलोपरोधो ऽन्तःक्षतभयं च प्रसक्तच्छर्द्यूर्ध्वरक्तपित्तयोरुदान उत्क्षिप्य प्राणान् हरेद्रक्तं चातिप्रवर्तयेत् ऊर्ध्ववातास्थापितानुवासितानामूर्ध्वं वातातिप्रवृत्तिः संवृतकोष्ठस्य दुश्छर्दितस्य वातिमात्रप्रवाहणादन्तः कोष्ठसमुत्क्लिष्टैर्दोषैर्विसर्पस्तम्भजाड्यवैचित्यानि मरणं वा हृद्रोगिणो हृदयोपरोधः उदावर्तादिभिरार्तानामर्दितादिभिश्च यथायथमामयप्रवृद्धिर्मरणं वा कृमिणकोष्ठस्यास्थापनेनाधःपूर्वमनिर्हृतैः कृमिभिरतिबहुत्वादशेषानिस्सरणेन हृदयमतिकर्षद्भिश्छर्दिषो ऽतिप्रवृत्तिः स्यात्

ава̄мйа̄сту гарбхин̣ӣсукума̄ра̄нйака̄рйавйаграрӯкш̣арӯкш̣а̄ш́анапра̄йа̄тидӣпта̄гнибха̄ра̄дхвакарманитйакла̄нтакш̣атакш̣ӣн̣а̄тистхӯлакр̣ш́авр̣ддхаба̄ладурбалаш́рамабхайаш́окакродхамадамӯрчха̄кш̣утпипа̄са̄рттопава̄савйава̄йавйа̄йа̄ма̄дхйайаначинта̄прасактаччхардирӯрдхварактапиттава̄та̄стха̄пита̄нува̄ситасам̣вр̣такош̣т̣хадуш́чхардитахр̣дрогода̄вартамӯтра̄гха̄тагулмаплӣходара̄ш̣т̣хӣла̄рш́ах̣сваропагха̄татимирабхрама̄нила̄рта̄рдита̄кш̣епака̄кш̣ин̣ирах̣ш́ан̇кхакарн̣апа̄рш́ваш́ӯлино 'на̄стха̄питакр̣мин̣акош̣т̣ха ити анйатра̄магарӣваш̣авируддха̄бхйавахорабхйах̣ ш́ӣгхрака̄ритва̄деш̣а̄м татра гарбхин̣йа̄ гарбхавйа̄пада̄магарбхабхрам̣ш́а̄чча да̄рун̣арогапра̄птих̣ сйа̄т сукума̄расйа хр̣дайавикарш̣ан̣а̄дӯрдхвамадхо ва̄ рудхираправр̣ттих̣ анйака̄рйавйаграсйауш̣адхам̣ на правартате кр̣ччхрен̣а ва̄ правартама̄намайогадош̣а̄н курйа̄т рӯкш̣асйа ва̄йуран̇гаграхан̣ам рӯкш̣а̄ш́анапра̄йасйам̣ ва̄йуна̄ кш̣апитадехатва̄д балакш̣айах̣ сйа̄т татха̄тидӣпта̄гнерагнибалена бха̄ра̄дхвакарманитйайа̄накла̄нта̄на̄м̣ ча̄йа̄сена кш̣атасйа бхӯйах̣кш̣ан̣ана̄дракта̄типравр̣ттих̣ кш̣ӣн̣а̄дӣна̄мауш̣адхабала̄кш̣аматва̄ддехабалопародхо 'нтах̣кш̣атабхайам̣ ча прасактаччхардйӯрдхварактапиттайоруда̄на уткш̣ипйа пра̄н̣а̄н харедрактам̣ ча̄типравартайет ӯрдхвава̄та̄стха̄пита̄нува̄сита̄на̄мӯрдхвам̣ ва̄та̄типравр̣ттих̣ сам̣вр̣такош̣т̣хасйа душ́чхардитасйа ва̄тима̄траправа̄хан̣а̄дантах̣ кош̣т̣хасамутклиш̣т̣аирдош̣аирвисарпастамбхаджа̄д̣йаваичитйа̄ни маран̣ам̣ ва̄ хр̣дрогин̣о хр̣дайопародхах̣ уда̄варта̄дибхира̄рта̄на̄мардита̄дибхиш́ча йатха̄йатхама̄майаправр̣ддхирмаран̣ам̣ ва̄ кр̣мин̣акош̣т̣хасйа̄стха̄панена̄дхах̣пӯрваманирхр̣таих̣ кр̣мибхиратибахутва̄даш́еш̣а̄ниссаран̣ена хр̣дайаматикарш̣адбхиш́чхардиш̣о 'типравр̣ттих̣ сйа̄т

7

गर्भिण्यादिचिन्ताप्रसक्तान्ताश्चात्र धूमान्तैः प्रायः सर्वकर्मभिर्वक्ष्यमाणः परिहर्तव्याः अजीर्णी तु सर्वैरेव च वमनवर्ज्जैरामदोषभयात् नवज्वरस्य दोषस्तम्भभयादिति

гарбхин̣йа̄дичинта̄прасакта̄нта̄ш́ча̄тра дхӯма̄нтаих̣ пра̄йах̣ сарвакармабхирвакш̣йама̄н̣ах̣ парихартавйа̄х̣ аджӣрн̣ӣ ту сарваирева ча ваманаварджджаира̄мадош̣абхайа̄т наваджварасйа дош̣астамбхабхайа̄дити

8

अथ विरेचनसाध्या जीर्णज्वरोर्ध्वरक्तपित्तगुल्मविद्रधिप्लीहार्शोभगन्दरोदरकृमिणकोष्ठमूत्राघातरेतोयोनिदोषवातशोणितहलीमकव्यङ्गतिमिरकाचाभिष्यन्दाक्षिपाकक्षाराग्निदग्धकुष्टव्रणशिरःपक्वाशयशूलोदावर्तविबन्धच्छर्दिविस्फोटादयो वाम्योक्ताश्च विषूचिकादयो दोषभेदीयोक्ताश्च पित्तव्याधयः विशेषेणैते हि परं विरेचनेन नाशमुपयान्त्यग्न्यपनयनेनाग्निगृहतापवत्

атха виречанаса̄дхйа̄ джӣрн̣аджварордхварактапиттагулмавидрадхиплӣха̄рш́обхагандародаракр̣мин̣акош̣т̣хамӯтра̄гха̄таретойонидош̣ава̄таш́он̣итахалӣмакавйан̇гатимирака̄ча̄бхиш̣йанда̄кш̣ипа̄какш̣а̄ра̄гнидагдхакуш̣т̣авран̣аш́ирах̣паква̄ш́айаш́ӯлода̄вартавибандхаччхардивиспхот̣а̄дайо ва̄мйокта̄ш́ча виш̣ӯчика̄дайо дош̣абхедӣйокта̄ш́ча питтавйа̄дхайах̣ виш́еш̣ен̣аите хи парам̣ виречанена на̄ш́амупайа̄нтйагнйапанайанена̄гнигр̣хата̄пават

9

अविरेच्याः पुनर्नवज्वरातिसार्यधोरक्तपित्तक्षतगुदलङ्घतरात्रिजागरितास्थापिताल्पाग्निराजयक्ष्ममदात्ययार्ताध्मातसशल्याभिहततिस्निग्धरूक्षक्रूरकोष्ठाः तत्र नवज्वरस्याविपक्वान् दोषान्न निर्हरेत् वातमेव च कोपयेत् अतीसार्यधोरक्तपित्तयोरतिप्रवृत्त्या हन्यात् क्षतगुदस्य गुदे प्राणोपरोधकरीं राजयक्ष्मार्तस्य क्षीणधातुतया मलबलत्त्वम् तदभावाद्देहनाशः स्यात् मदात्ययार्तस्य मद्यक्षीणे देहे वायुः प्राणोपरोधाय आध्मातस्य पुरीषाशये निचितो वायुर्विसर्पन् सहसा तीव्रतरमाध्मानं मरणं वा जनयेत् सशल्याभिहतयोः क्षते वायुराश्रितो जीवितं हिंस्यात् अतिस्निग्धस्यातियोगो भवेत् क्रूरकोष्ठस्यौषधोद्धता दोषा ह्यप्रवर्तमाना हृदयशूलपर्वभेदानाहच्छर्दिमूर्च्छाक्लमान् जनयित्वा प्राणान् हन्युः गर्भिण्यादीनां पूर्वोक्तदोषः स्यात्

авиречйа̄х̣ пунарнаваджвара̄тиса̄рйадхорактапиттакш̣атагудалан̇гхатара̄триджа̄гарита̄стха̄пита̄лпа̄гнира̄джайакш̣мамада̄тйайа̄рта̄дхма̄тасаш́алйа̄бхихататиснигдхарӯкш̣акрӯракош̣т̣ха̄х̣ татра наваджварасйа̄випаква̄н дош̣а̄нна нирхарет ва̄тамева ча копайет атӣса̄рйадхорактапиттайоратиправр̣ттйа̄ ханйа̄т кш̣атагудасйа гуде пра̄н̣опародхакарӣм̣ ра̄джайакш̣ма̄ртасйа кш̣ӣн̣адха̄тутайа̄ малабалаттвам тадабха̄ва̄ддехана̄ш́ах̣ сйа̄т мада̄тйайа̄ртасйа мадйакш̣ӣн̣е дехе ва̄йух̣ пра̄н̣опародха̄йа а̄дхма̄тасйа пурӣш̣а̄ш́айе ничито ва̄йурвисарпан сахаса̄ тӣвратарама̄дхма̄нам̣ маран̣ам̣ ва̄ джанайет саш́алйа̄бхихатайох̣ кш̣ате ва̄йура̄ш́рито джӣвитам̣ хим̣сйа̄т атиснигдхасйа̄тийого бхавет крӯракош̣т̣хасйауш̣адходдхата̄ дош̣а̄ хйаправартама̄на̄ хр̣дайаш́ӯлапарвабхеда̄на̄хаччхардимӯрччха̄клама̄н джанайитва̄ пра̄н̣а̄н ханйух̣ гарбхин̣йа̄дӣна̄м̣ пӯрвоктадош̣ах̣ сйа̄т

10

अथ साधारणे काले सम्यक्स्निग्धस्विन्नमनुपहतमानसंश्वः च्छर्दयितव्यमिति ग्राम्यानूपौदकशृतमांसरसक्षीरदधिमाषतिलपललशाकादिभिर्द्रवप्रायैः समुत्क्लेशितश्लेष्माणं सुखोषितं जीर्णाहारं पूर्वाह्णे स्नातानुलिप्तं स्रग्विणमहतवाससं देवताग्निद्विजगुरुवृद्धवैद्यानर्चितवन्तं कृतहोमबलिमङ्गलप्रायश्चित्तस्वस्तिवचनं जानुसमसंस्तृतसोपधानोपाश्रयासनोपविष्टं निरन्नभीषत्स्निग्धं वा यवागू मण्डेन घृतमात्रां पीतवन्तं भीरुकृशबालवृद्धसुकुमारान् वा दोषानुरोधेनाकण्ठं पीतक्षीरतक्रयूषेक्षुमांसरसमद्यतुषोदकयवागूमण्डान्यतमं नक्षत्रतिथिकरणमुहूर्तोदये प्रशस्ते यथाव्याधिदोषदूष्यादिविहितामौषधमात्रां मधुसैन्धवयुक्तां सुखोष्णां ब्राह्मणप्रयुक्ताभिराशीर्भिराभिमन्त्रितां पुनश्च

атха са̄дха̄ран̣е ка̄ле самйакснигдхасвиннаманупахатама̄насам̣ш́вах̣ ччхардайитавйамити гра̄мйа̄нӯпаудакаш́р̣тама̄м̣сарасакш̣ӣрададхима̄ш̣атилапалалаш́а̄ка̄дибхирдравапра̄йаих̣ самутклеш́иташ́леш̣ма̄н̣ам̣ сукхош̣итам̣ джӣрн̣а̄ха̄рам̣ пӯрва̄хн̣е сна̄та̄нулиптам̣ срагвин̣амахатава̄сасам̣ девата̄гнидвиджагурувр̣ддхаваидйа̄нарчитавантам̣ кр̣тахомабалиман̇галапра̄йаш́читтасвастивачанам̣ джа̄нусамасам̣стр̣тасопадха̄нопа̄ш́райа̄санопавиш̣т̣ам̣ нираннабхӣш̣атснигдхам̣ ва̄ йава̄гӯ ман̣д̣ена гхр̣тама̄тра̄м̣ пӣтавантам̣ бхӣрукр̣ш́аба̄лавр̣ддхасукума̄ра̄н ва̄ дош̣а̄нуродхена̄кан̣т̣хам̣ пӣтакш̣ӣратакрайӯш̣екш̣ума̄м̣сарасамадйатуш̣одакайава̄гӯман̣д̣а̄нйатамам̣ накш̣атратитхикаран̣амухӯртодайе праш́асте йатха̄вйа̄дхидош̣адӯш̣йа̄дивихита̄мауш̣адхама̄тра̄м̣ мадхусаиндхавайукта̄м̣ сукхош̣н̣а̄м̣ бра̄хман̣апрайукта̄бхира̄ш́ӣрбхира̄бхимантрита̄м̣ пунаш́ча

11

ब्रह्मदक्षाश्विरुद्रेन्द्रभूचन्द्रार्कानिलानलाः ऋषयः सौषधिग्रामा भूतसङ्घाश्च पान्तु वः

брахмадакш̣а̄ш́вирудрендрабхӯчандра̄рка̄нила̄нала̄х̣ р̣ш̣айах̣ сауш̣адхигра̄ма̄ бхӯтасан̇гха̄ш́ча па̄нту вах̣

12

रसायनीमवर्षीणाममराणाभिवामृतम् सुधेवोत्तमनागानां भैषज्यभिदमस्तु ते

раса̄йанӣмаварш̣ӣн̣а̄мамара̄н̣а̄бхива̄мр̣там судхевоттамана̄га̄на̄м̣ бхаиш̣аджйабхидамасту те

13

औम् नामो भगवते भैषज्यगुरवे वैडूर्यप्रभराजाय तथागतायार्हते सम्यक्सम्बुद्धाय तद्यथा औम् भैषज्ये भैषज्ये महाभैषज्ये भैषज्यसमुद्गते स्वाहा इत्येवमभिमन्त्र्योदग्मुखः प्राङ्मुखमातुरं पाययेत्

аум на̄мо бхагавате бхаиш̣аджйагураве ваид̣ӯрйапрабхара̄джа̄йа татха̄гата̄йа̄рхате самйаксамбуддха̄йа тадйатха̄ аум бхаиш̣аджйе бхаиш̣аджйе маха̄бхаиш̣аджйе бхаиш̣аджйасамудгате сва̄ха̄ итйевамабхимантрйодагмукхах̣ пра̄н̇мукхама̄турам̣ па̄йайет

14

ततः पीतवानूरुन्यस्तभुजो वमनानुगतमानसोग्नितप्तैः पाणिभिरुपतप्यमानो मुहूर्तमनुपालयेत् स यदा जानीयात् स्वेदप्रादुर्भावेन दोषं प्रविलयमापद्यमानं रोमहर्षेण च स्थानेभ्यः प्रविचलितं कुक्ष्याध्मानेन च कुक्षिमनुसृतं च क्रमात् हृदयोपमर्दहृल्लासास्यसंस्रवणैश्चोर्ध्वमभिमुखीभूतम् अथ समुपस्थितानेकप्रतिग्राहः पार्श्वललाटोपग्रहणे नाभिप्रपीडने पृष्ठप्रतिलोमोन्मर्दने च प्रवृत्ताव्यपत्रपणीयपुरुषो विवृतोष्ठतालुकण्ठो नातिमहता व्यायामेन वेगानुदीरयन् नाप्रवृत्तान् न प्रवर्त्तयन् प्रवृत्तांश्चानुप्रवर्तयन् सुपरिलिखितनखाभ्यामङ्गुलीभ्यामुत्पलकुमुदैरण्डनालैर्वा कण्ठमभिमृशन् वमेत् नात्युन्नतो नात्ववनतो न पार्श्वापवृत्तो वा तत्रात्युन्नतस्य पृष्ठहृदयपीडा भवति अत्यवनतस्य शिरःकोष्ठपीडा पार्श्वापवृत्तस्य पार्श्वकोष्ठहृदयोर्ध्वजत्रुपीडेति

татах̣ пӣтава̄нӯрунйастабхуджо вамана̄нугатама̄насогнитаптаих̣ па̄н̣ибхирупатапйама̄но мухӯртаманупа̄лайет са йада̄ джа̄нӣйа̄т сведапра̄дурбха̄вена дош̣ам̣ правилайама̄падйама̄нам̣ ромахарш̣ен̣а ча стха̄небхйах̣ правичалитам̣ кукш̣йа̄дхма̄нена ча кукш̣имануср̣там̣ ча крама̄т хр̣дайопамардахр̣лла̄са̄сйасам̣сраван̣аиш́чордхвамабхимукхӣбхӯтам атха самупастхита̄некапратигра̄хах̣ па̄рш́валала̄т̣опаграхан̣е на̄бхипрапӣд̣ане пр̣ш̣т̣хапратиломонмардане ча правр̣тта̄вйапатрапан̣ӣйапуруш̣о вивр̣тош̣т̣хата̄лукан̣т̣хо на̄тимахата̄ вйа̄йа̄мена вега̄нудӣрайан на̄правр̣тта̄н на праварттайан правр̣тта̄м̣ш́ча̄нуправартайан супариликхитанакха̄бхйа̄ман̇гулӣбхйа̄мутпалакумудаиран̣д̣ана̄лаирва̄ кан̣т̣хамабхимр̣ш́ан вамет на̄тйуннато на̄тваванато на па̄рш́ва̄павр̣тто ва̄ татра̄тйуннатасйа пр̣ш̣т̣хахр̣дайапӣд̣а̄ бхавати атйаванатасйа ш́ирах̣кош̣т̣хапӣд̣а̄ па̄рш́ва̄павр̣ттасйа па̄рш́вакош̣т̣хахр̣дайордхваджатрупӣд̣ети

15

एवं कटुतीक्ष्णोष्णैः कफे छर्दयेत् स्वादुभिः पित्तयुक्ते अम्लैः सस्नेहैरनिलसंसृष्टे यावत् कफच्छेदः केवलमौषधप्रवृत्तिः पित्तदर्शनं वा

евам̣ кат̣утӣкш̣н̣ош̣н̣аих̣ капхе чхардайет сва̄дубхих̣ питтайукте амлаих̣ саснехаираниласам̣ср̣ш̣т̣е йа̄ват капхаччхедах̣ кеваламауш̣адхаправр̣ттих̣ питтадарш́анам̣ ва̄

16

हीनवेगस्तु पिप्पल्यामलकसर्षपकल्कलवणोष्णोदकैः पुनःपुनः प्रवर्तयेत् प्रभूतवमनासहिष्णुर्द्व्यहं त्र्यहं वा विश्रम्य असात्म्यबीभत्सदुर्दर्शदुर्गन्धानि वमनानि विदध्यात् विपरीतानि तु विरेचनानि सर्वेषु च वमनेषु सैन्धवं मधु च विदध्यात्कफविलयनविच्छेदनार्थम् वेगांश्चास्य प्रतिग्राहगतानावेक्षेत

хӣнавегасту пиппалйа̄малакасарш̣апакалкалаван̣ош̣н̣одакаих̣ пунах̣пунах̣ правартайет прабхӯтавамана̄сахиш̣н̣урдвйахам̣ трйахам̣ ва̄ виш́рамйа аса̄тмйабӣбхатсадурдарш́адургандха̄ни вамана̄ни видадхйа̄т випарӣта̄ни ту виречана̄ни сарвеш̣у ча ваманеш̣у саиндхавам̣ мадху ча видадхйа̄ткапхавилайанавиччхедана̄ртхам вега̄м̣ш́ча̄сйа пратигра̄хагата̄на̄векш̣ета

17

तत्राप्रवृत्तिः केवलस्य वा भेषजस्य प्रवृत्तिर्विबन्धो वा वेगानामयोगलक्षणम् ततश्चारोचकगौरवाध्मानकण्डूस्फोटकोठालस्यशूलप्रतिश्यायलोमहर्षप्रसेकशोफशीतज्वरादयः

татра̄правр̣ттих̣ кеваласйа ва̄ бхеш̣аджасйа правр̣ттирвибандхо ва̄ вега̄на̄майогалакш̣ан̣ам таташ́ча̄рочакагаурава̄дхма̄накан̣д̣ӯспхот̣акот̣ха̄ласйаш́ӯлапратиш́йа̄йаломахарш̣апрасекаш́опхаш́ӣтаджвара̄дайах̣

18

योगलक्षणं पुनः काले क्रमात् कफपित्तानिलप्रवृत्तिर्नातिमहती व्यथा स्वयं चावस्थानं ततश्च स्वस्थता मनःप्रसादः स्वरविशुद्धिररोचकादिवैपरीत्यं च

йогалакш̣ан̣ам̣ пунах̣ ка̄ле крама̄т капхапитта̄нилаправр̣ттирна̄тимахатӣ вйатха̄ свайам̣ ча̄вастха̄нам̣ таташ́ча свастхата̄ манах̣праса̄дах̣ сваравиш́уддхирарочака̄диваипарӣтйам̣ ча

19

अतियोगे तु फेनिलरक्तचन्द्रिकोद्गमनम् ततश्च क्षामतास्वरक्षयदाहकण्ठशोषभ्रममोहोन्मादमूर्च्छाशिरःशून्यताहृद्धूमायनगात्रशूलसुप्तितृष्णोर्ध्वानिलप्रकोपकर्णशूलार्द्दितवाक्सङ्गहनुसंहननजिह्वाप्रवेशनिर्गमाक्षिव्यावृत्तिविसंज्ञतानिद्राबलाग्निहानयो भवन्ति जीवशोणितप्रवृत्त्या मरणं वा एषां सिद्धिषु साधनं वक्ष्यते

атийоге ту пхениларактачандрикодгаманам таташ́ча кш̣а̄мата̄сваракш̣айада̄хакан̣т̣хаш́ош̣абхрамамохонма̄дамӯрччха̄ш́ирах̣ш́ӯнйата̄хр̣ддхӯма̄йанага̄траш́ӯласуптитр̣ш̣н̣ордхва̄нилапракопакарн̣аш́ӯла̄рддитава̄ксан̇гаханусам̣хананаджихва̄правеш́аниргама̄кш̣ивйа̄вр̣ттивисам̣джн̃ата̄нидра̄бала̄гниха̄найо бхаванти джӣваш́он̣итаправр̣ттйа̄ маран̣ам̣ ва̄ еш̣а̄м̣ сиддхиш̣у са̄дханам̣ вакш̣йате

20

योगेन तु खल्वेनं छर्दितवन्तं सुविशोधितपाणिपादमुखं मुहूर्तमाश्वास्य धूमत्रयस्यान्यतमं सामर्थ्यतः पाययित्वा पुनरुपस्पृष्टोदकं सम्मानितसुरभिताम्बूलं निवातागारशय्यास्थितं स्नेहोक्तेनाचारविधिनानुशिष्यात्

йогена ту кхалвенам̣ чхардитавантам̣ сувиш́одхитапа̄н̣ипа̄дамукхам̣ мухӯртама̄ш́ва̄сйа дхӯматрайасйа̄нйатамам̣ са̄мартхйатах̣ па̄йайитва̄ пунарупаспр̣ш̣т̣одакам̣ самма̄нитасурабхита̄мбӯлам̣ нива̄та̄га̄раш́аййа̄стхитам̣ снехоктена̄ча̄равидхина̄нуш́иш̣йа̄т

21

ततोग्निबलमवेक्ष्य क्षुधं च सायाह्ने अपरे वाह्नि सुखोदकपरिषिक्तः पुराणानां रक्तशालितण्डुलानां सुसिद्धमन्नमस्नेहलवणकटुकमल्पस्नेहलवणकटुकं वा द्रवप्रायमुष्णोदकानुप्रायं सायं प्रातरुपभुञ्जानो विधिमिममवेक्षेत पेयादीनाम्

татогнибаламавекш̣йа кш̣удхам̣ ча са̄йа̄хне апаре ва̄хни сукходакапариш̣иктах̣ пура̄н̣а̄на̄м̣ ракташ́а̄литан̣д̣ула̄на̄м̣ сусиддхаманнамаснехалаван̣акат̣укамалпаснехалаван̣акат̣укам̣ ва̄ дравапра̄йамуш̣н̣одака̄нупра̄йам̣ са̄йам̣ пра̄тарупабхун̃джа̄но видхимимамавекш̣ета пейа̄дӣна̄м

22

पेयां विलेपीमकृतं कृतं च यूषं रसं त्रीनुभयं तथैकम् क्रमेण सेवेत नरो ऽन्नकालान् प्रधानमध्यावरशुद्धिशुद्धः

пейа̄м̣ вилепӣмакр̣там̣ кр̣там̣ ча йӯш̣ам̣ расам̣ трӣнубхайам̣ татхаикам крамен̣а севета наро 'ннака̄ла̄н прадха̄намадхйа̄вараш́уддхиш́уддхах̣

23

यथाणुरग्निस्तृणगोमयाद्यैः सन्धुक्ष्यमाणो भवति क्रमेण महान् स्थिरः सर्वपचस्तथैव शुद्धस्य पेयादिभिरन्तराग्निः

йатха̄н̣урагнистр̣н̣агомайа̄дйаих̣ сандхукш̣йама̄н̣о бхавати крамен̣а маха̄н стхирах̣ сарвапачастатхаива ш́уддхасйа пейа̄дибхирантара̄гних̣

24

जघन्यमध्यप्रवरे तु वेगाश्चत्वार इष्टा वमने षडष्टौ दशैव ते द्वित्रिगुणा विरेके प्रस्थस्तथास्याद् द्विचतुर्गुणश्च

джагханйамадхйаправаре ту вега̄ш́чатва̄ра иш̣т̣а̄ вамане ш̣ад̣аш̣т̣ау даш́аива те двитригун̣а̄ виреке прастхастатха̄сйа̄д двичатургун̣аш́ча

25

पित्तावसानं वमनं विरेकादर्द्धं कफान्तं च विरेकमाहुः द्वित्रान् सविट्कानपनीय वेगान् मेयं विरेके वमने तु पीतम् इति

питта̄васа̄нам̣ ваманам̣ вирека̄дарддхам̣ капха̄нтам̣ ча вирекама̄хух̣ двитра̄н савит̣ка̄напанӣйа вега̄н мейам̣ виреке вамане ту пӣтам ити

26

अथ वमितवन्तं पुनरेवं स्नेहस्वेदाभ्यामुपपाद्यश्वो विरेचयितव्य इति सुजरमश्लेष्मलं स्निग्धं फलाम्लमुष्णमुष्णोदकानुपानं जाङ्गलरसौदनं भोजयेत् ततः सुखोषितं पूर्वोक्तेन विधिनातीते श्लेष्मकाले निरन्नं विभज्य कोष्ठं यथार्हौषधमात्रां पाययेत् न त्वकृतवमनमन्यत्रातिक्रूरकोष्ठात्

атха вамитавантам̣ пунаревам̣ снехасведа̄бхйа̄мупапа̄дйаш́во виречайитавйа ити суджарамаш́леш̣малам̣ снигдхам̣ пхала̄мламуш̣н̣амуш̣н̣одака̄нупа̄нам̣ джа̄н̇галарасауданам̣ бходжайет татах̣ сукхош̣итам̣ пӯрвоктена видхина̄тӣте ш́леш̣мака̄ле нираннам̣ вибхаджйа кош̣т̣хам̣ йатха̄рхауш̣адхама̄тра̄м̣ па̄йайет на твакр̣таваманаманйатра̄тикрӯракош̣т̣ха̄т

27

अकृतवमनस्य हि श्लेष्मणोपहतमौषधमूर्ध्वं प्रवर्तते उरसि वावरुद्धमवतिष्ठते ततो नालं विरेकाय सम्यग्विरिक्तस्यापि चाधःस्रस्तः श्लेष्मा ग्रहणीं छादयित्वा गौरवमापादयति प्रवाहिकां वा न त्वेष दोषो ऽतुक्रूरकोष्ठस्य वाय्वात्मकत्वात्

акр̣таваманасйа хи ш́леш̣ман̣опахатамауш̣адхамӯрдхвам̣ правартате ураси ва̄варуддхамаватиш̣т̣хате тато на̄лам̣ вирека̄йа самйагвириктасйа̄пи ча̄дхах̣срастах̣ ш́леш̣ма̄ грахан̣ӣм̣ чха̄дайитва̄ гауравама̄па̄дайати права̄хика̄м̣ ва̄ на твеш̣а дош̣о 'тукрӯракош̣т̣хасйа ва̄йва̄тмакатва̄т

28

श्लेष्मकाले त्वकृतवमनोक्तदोषाः शूलाध्मानगौरवाणि वा कृत्वा छर्दिक्षीणे श्लेष्मण्यपराह्णे रात्रौ वा विरेचयेत् तेनान्नावृतमपि तुल्यम् छर्द्रिं च पुनस्तज्जनयति अविरिक्तस्य तु श्लेष्मकाले च वमनं निरन्नं योज्यम् तथोर्ध्वं सुखेन निर्हरणात्

ш́леш̣мака̄ле твакр̣таваманоктадош̣а̄х̣ ш́ӯла̄дхма̄нагаурава̄н̣и ва̄ кр̣тва̄ чхардикш̣ӣн̣е ш́леш̣ман̣йапара̄хн̣е ра̄трау ва̄ виречайет тена̄нна̄вр̣тамапи тулйам чхардрим̣ ча пунастаджджанайати авириктасйа ту ш́леш̣мака̄ле ча ваманам̣ нираннам̣ йоджйам татхордхвам̣ сукхена нирхаран̣а̄т

29

कोष्ठस्तु त्रिविधो भवति मृदुः क्रूरो मध्यमश्च तत्र बहुपित्तो मृदुः स विरिच्यते क्षीरेक्षुरसाम्लतक्रमस्तुगुडकृसरसर्पिर्नवमद्योष्णोदकपीलुद्राक्षापूगफलादिभिरपि बहुवातः क्रूरः स दुर्विरेच्यस्त्रिफलातिल्वकत्रिवृन्नीलिनीफलादिभिरपि बहुश्लेष्मासमदोषश्च मध्यः स साधारणः ये च स्निह्यन्त्यच्छपानेन प्रायशः त्रिसप्तपञ्चरात्रैरिति

кош̣т̣хасту тривидхо бхавати мр̣дух̣ крӯро мадхйамаш́ча татра бахупитто мр̣дух̣ са виричйате кш̣ӣрекш̣ураса̄млатакрамастугуд̣акр̣сарасарпирнавамадйош̣н̣одакапӣлудра̄кш̣а̄пӯгапхала̄дибхирапи бахува̄тах̣ крӯрах̣ са дурвиречйастрипхала̄тилвакатривр̣ннӣлинӣпхала̄дибхирапи бахуш́леш̣ма̄самадош̣аш́ча мадхйах̣ са са̄дха̄ран̣ах̣ йе ча снихйантйаччхапа̄нена пра̄йаш́ах̣ трисаптапан̃чара̄траирити

30

तत्र कषायमधुरद्रव्यैः पित्ते विरेचनम् मूत्रकटूष्णैः कफे स्निग्धोष्णलवणैर्वाते पीतमात्र एव चौषधे छर्दिविघाताय शीताम्बुना मुखमस्य सहसा सिञ्चेत् ततश्चोष्णोदकेन सो ऽन्तर्मुखं विशोध्यार्द्रसुरभिमृन्मातुलुङ्गजम्बीरसुमनःसौगन्धिकादिहृद्यगन्धानुपजिघ्रेत् निवातसुखशय्यास्थितश्चाविबन्धार्थमल्पाल्पमुष्णोदकमनुकण्ठयंस्तन्मना वेगान्न धारयन् ईरयमाणाश्च शय्यासन्ने प्रतिग्राहे ऽशीतस्पृग्विरिच्येत यथा च वमने स्वेदप्रसेकौषधकफपित्तानिलाः क्रमेण प्रवर्तन्ते तथा विरेचने वातमूत्रपुरीषपित्तकफाः पुनश्चान्ते वायुः दोषाणां हि देहे तथा सन्निवेशान्मार्गवैपरीत्याच्च शोधनयोरिति

татра каш̣а̄йамадхурадравйаих̣ питте виречанам мӯтракат̣ӯш̣н̣аих̣ капхе снигдхош̣н̣алаван̣аирва̄те пӣтама̄тра ева чауш̣адхе чхардивигха̄та̄йа ш́ӣта̄мбуна̄ мукхамасйа сахаса̄ син̃чет таташ́чош̣н̣одакена со 'нтармукхам̣ виш́одхйа̄рдрасурабхимр̣нма̄тулун̇гаджамбӣрасуманах̣саугандхика̄дихр̣дйагандха̄нупаджигхрет нива̄тасукхаш́аййа̄стхиташ́ча̄вибандха̄ртхамалпа̄лпамуш̣н̣одакаманукан̣т̣хайам̣станмана̄ вега̄нна дха̄райан ӣрайама̄н̣а̄ш́ча ш́аййа̄санне пратигра̄хе 'ш́ӣтаспр̣гвиричйета йатха̄ ча вамане сведапрасекауш̣адхакапхапитта̄нила̄х̣ крамен̣а правартанте татха̄ виречане ва̄тамӯтрапурӣш̣апиттакапха̄х̣ пунаш́ча̄нте ва̄йух̣ дош̣а̄н̣а̄м̣ хи дехе татха̄ саннивеш́а̄нма̄ргаваипарӣтйа̄чча ш́одханайорити

31

अप्रवृत्तौ तु भेषजोत्तेजनार्थमुष्णोदकं पाययेत् पाणितापैश्च जठरं स्वेदयेत् प्रवृत्ते च दीप्ताग्नेः स्निग्धवपुषा बहुदोषस्याल्पदोषे नैव वा प्रवृत्ते ऽल्पदोषस्यापि जीर्णभैषज्यस्याहःशेषं बलं चापेक्ष्य भूयो मात्रां विदध्यात् न त्वजीर्णौषधस्यातियोगभयात्

аправр̣ттау ту бхеш̣аджоттеджана̄ртхамуш̣н̣одакам̣ па̄йайет па̄н̣ита̄паиш́ча джат̣харам̣ сведайет правр̣тте ча дӣпта̄гнех̣ снигдхавапуш̣а̄ бахудош̣асйа̄лпадош̣е наива ва̄ правр̣тте 'лпадош̣асйа̄пи джӣрн̣абхаиш̣аджйасйа̄хах̣ш́еш̣ам̣ балам̣ ча̄пекш̣йа бхӯйо ма̄тра̄м̣ видадхйа̄т на тваджӣрн̣ауш̣адхасйа̄тийогабхайа̄т

32

तदहर्वा भुक्तवतो ऽन्येद्युरदृढस्नेहं वा दशरात्रादूर्ध्वमुपस्कृतदेहमवहितो भूयः पाययेत्

тадахарва̄ бхуктавато 'нйедйурадр̣д̣хаснехам̣ ва̄ даш́ара̄тра̄дӯрдхвамупаскр̣тадехамавахито бхӯйах̣ па̄йайет

33

ह्रीभयलोभैश्च वेगाघातशीलाः प्रायशः स्त्रियो राजसमीपस्था वणिजश्च भवन्ति तस्मादेते वेगधारणप्रवृद्धवातत्वात्सदातुरा दुर्विरेच्याश्च तान् सुस्निग्धान् शोधयेत्

хрӣбхайалобхаиш́ча вега̄гха̄таш́ӣла̄х̣ пра̄йаш́ах̣ стрийо ра̄джасамӣпастха̄ ван̣иджаш́ча бхаванти тасма̄дете вегадха̄ран̣аправр̣ддхава̄татва̄тсада̄тура̄ дурвиречйа̄ш́ча та̄н суснигдха̄н ш́одхайет

34

अन्यानपि चाकालनिर्हारविहाराहारान् ततश्चैषां सदातुरत्वादल्पो ऽप्यामयो दुःसाध्यो भवति तेषां पुनः क्रियाविधिः स्नेहव्यापत्सिद्धावुपदेक्ष्यते

анйа̄напи ча̄ка̄ланирха̄равиха̄ра̄ха̄ра̄н таташ́чаиш̣а̄м̣ сада̄туратва̄далпо 'пйа̄майо дух̣са̄дхйо бхавати теш̣а̄м̣ пунах̣ крийа̄видхих̣ снехавйа̄патсиддха̄вупадекш̣йате

35

तत्रासम्यग्विरेकात् कुक्षिहृदयाविशुद्धिराध्मानमरुचिः प्रसेकः कफपित्तोत्क्लेशछर्दिभ्रमाः कण्डू पिटका विदाहो गौरवमग्निसादस्तन्द्रा स्तैमित्यं प्रतिश्यायो वातविण्मूत्रसङ्गश्च सम्यग्विरेकात् व्याध्युपशमो यथोक्तविपर्ययश्च अतिविरेकात्तु केवलं दोषरहितमुदकं रक्तं वा मेदोमांसधावनोपमं कृष्णं वा प्रवर्तते परिकर्तिका हृदयोद्वेष्टनं गुदनिस्सरणं नयनप्रवेशः पिपीलिकासञ्चार इवाङ्गे वमनातियोगतुल्यता च

татра̄самйагвирека̄т кукш̣ихр̣дайа̄виш́уддхира̄дхма̄намаручих̣ прасеках̣ капхапиттотклеш́ачхардибхрама̄х̣ кан̣д̣ӯ пит̣ака̄ вида̄хо гауравамагниса̄дастандра̄ стаимитйам̣ пратиш́йа̄йо ва̄тавин̣мӯтрасан̇гаш́ча самйагвирека̄т вйа̄дхйупаш́амо йатхоктавипарйайаш́ча ативирека̄тту кевалам̣ дош̣арахитамудакам̣ рактам̣ ва̄ медома̄м̣садха̄ванопамам̣ кр̣ш̣н̣ам̣ ва̄ правартате парикартика̄ хр̣дайодвеш̣т̣анам̣ гуданиссаран̣ам̣ найанаправеш́ах̣ пипӣлика̄сан̃ча̄ра ива̄н̇ге вамана̄тийогатулйата̄ ча

36

सम्यग्विरिक्तं चैनं वमनोक्तेन धूमवर्ज्येन विधिनोपपादयेत् अथ वमितवानिव क्रमेणान्नान्युपयुञ्जानः प्रकृतिभोजनमागच्छेदिति भवति चात्र

самйагвириктам̣ чаинам̣ ваманоктена дхӯмаварджйена видхинопапа̄дайет атха вамитава̄нива крамен̣а̄нна̄нйупайун̃джа̄нах̣ пракр̣тибходжанама̄гаччхедити бхавати ча̄тра

37

जीर्णे ऽन्ने वमनं योज्यं कफे जीर्णे विरेचनम् मन्दवह्निमस्ंशुद्धमक्षामं दोषदुर्बलम्

джӣрн̣е 'нне ваманам̣ йоджйам̣ капхе джӣрн̣е виречанам мандавахнимасм̣ш́уддхамакш̣а̄мам̣ дош̣адурбалам

38

अदृष्टजीर्णलिङ्गं च लङ्घयेत् पीतभेषजम् स्नेहस्वेदौषधोत्क्लेशसङ्गैरिति न बाध्यते

адр̣ш̣т̣аджӣрн̣алин̇гам̣ ча лан̇гхайет пӣтабхеш̣аджам снехасведауш̣адхотклеш́асан̇гаирити на ба̄дхйате

39

संशोधनास्रविस्रावस्नेहयोजनलङ्घनैः यात्यग्निर्मन्दतां तस्मात् क्रमं पेयादिमाचरेत्

сам̣ш́одхана̄срависра̄васнехайоджаналан̇гханаих̣ йа̄тйагнирмандата̄м̣ тасма̄т крамам̣ пейа̄дима̄чарет

40

स्रुताल्पपित्तश्लेष्माणं मद्यपं वातपैत्तिकम् पेयां न पाययेत्तेषां तर्पणादिक्रमो हितः

срута̄лпапитташ́леш̣ма̄н̣ам̣ мадйапам̣ ва̄тапаиттикам пейа̄м̣ на па̄йайеттеш̣а̄м̣ тарпан̣а̄дикрамо хитах̣

41

अपक्वं वमनं दोषान् पच्यमानं विरेचनम् निर्हरेद्वमनस्यातः पाकं न प्रतिपालयेत्

апаквам̣ ваманам̣ дош̣а̄н пачйама̄нам̣ виречанам нирхаредваманасйа̄тах̣ па̄кам̣ на пратипа̄лайет

42

ऊर्ध्वाधोरेचनं युक्तं वैपरीत्येन जायते यदा तदा छर्दयतः सिञ्चेदुष्णेन वारिणा पादौ शीतेन चोर्ध्वाङ्गं विपरीतं विरेचने

ӯрдхва̄дхоречанам̣ йуктам̣ ваипарӣтйена джа̄йате йада̄ тада̄ чхардайатах̣ син̃чедуш̣н̣ена ва̄рин̣а̄ па̄дау ш́ӣтена чордхва̄н̇гам̣ випарӣтам̣ виречане

43

दुर्बलो बहुदोषश्च दोषपाकेन यः स्वयम् विरिच्यते भेदनीयैर्भोज्यैस्तमुपपादयेत्

дурбало бахудош̣аш́ча дош̣апа̄кена йах̣ свайам виричйате бхеданӣйаирбходжйаистамупапа̄дайет

44

दुर्बलः शोधितः पूर्वमल्पदोषः कृशो नरः अपरिज्ञातकोष्ठश्च पिबेन्मृद्वल्पमौषधम् वरं तदसकृत् पीतमन्यथा संशयावहम्

дурбалах̣ ш́одхитах̣ пӯрвамалпадош̣ах̣ кр̣ш́о нарах̣ апариджн̃а̄такош̣т̣хаш́ча пибенмр̣двалпамауш̣адхам варам̣ тадасакр̣т пӣтаманйатха̄ сам̣ш́айа̄вахам

45

हरेद् बहूंश्चलान् दोषानल्पानल्पान् पुनःपुनः दुर्बलस्य मृदुद्रव्यैरल्पान् संशमये त्तुतान् क्लेशयन्ति चिरं ते हि हन्युर्वैनमनिर्हृताः

харед бахӯм̣ш́чала̄н дош̣а̄налпа̄налпа̄н пунах̣пунах̣ дурбаласйа мр̣дудравйаиралпа̄н сам̣ш́амайе ттута̄н клеш́айанти чирам̣ те хи ханйурваинаманирхр̣та̄х̣

46

मन्दाग्निं क्रूरकोष्ठं च सक्षारलवणैर्घृतैः सन्धुक्षिताग्निं विजितकफवातं च शोधयेत्

манда̄гним̣ крӯракош̣т̣хам̣ ча сакш̣а̄ралаван̣аиргхр̣таих̣ сандхукш̣ита̄гним̣ виджитакапхава̄там̣ ча ш́одхайет

47

रूक्षबह्वनिलक्रूरकोष्ठव्यायामशीलिनाम् दीप्ताग्नीनां च भैषज्यमविरेच्यैव जीर्यति

рӯкш̣абахванилакрӯракош̣т̣хавйа̄йа̄маш́ӣлина̄м дӣпта̄гнӣна̄м̣ ча бхаиш̣аджйамавиречйаива джӣрйати

48

तेभ्यो बस्तिं पुरो दद्यात्ततः स्निग्धं विरेचनम् शकृन्निर्हृत्य वा किञ्चित्तीक्ष्णाभिः फलवर्त्तिभिः प्रवृत्तं हि मलं सिग्धो विरेको निर्हरेत्सुखम्

тебхйо бастим̣ пуро дадйа̄ттатах̣ снигдхам̣ виречанам ш́акр̣ннирхр̣тйа ва̄ кин̃читтӣкш̣н̣а̄бхих̣ пхалаварттибхих̣ правр̣ттам̣ хи малам̣ сигдхо виреко нирхаретсукхам

49

विषाभिघातपिटकाकुष्ठशोफविसर्पिणः कामलापाण्डुमेहार्तान् नातिस्निग्धान् विशोधयेत्

виш̣а̄бхигха̄тапит̣ака̄куш̣т̣хаш́опхависарпин̣ах̣ ка̄мала̄па̄н̣д̣умеха̄рта̄н на̄тиснигдха̄н виш́одхайет

50

सर्वान् स्नेहविरेकैश्च रूक्षैस्तु स्नेहभावितान्

сарва̄н снехавирекаиш́ча рӯкш̣аисту снехабха̄вита̄н

51

कर्मणां वमनादीनां पुनरप्यन्तरे ऽन्तरे स्नेहस्वेदौ प्रयुञ्जीत स्नेहमन्ते बलाय च

карман̣а̄м̣ вамана̄дӣна̄м̣ пунарапйантаре 'нтаре снехасведау прайун̃джӣта снехаманте бала̄йа ча

52

ऊषादिभिर्यथोत्क्लेश्य ह्रियते वाससो मलः तथैव वपुषः स्नेहस्वेदमाषतिलादिभिः

ӯш̣а̄дибхирйатхотклеш́йа хрийате ва̄сасо малах̣ татхаива вапуш̣ах̣ снехасведама̄ш̣атила̄дибхих̣

53

स्नेहस्वेदावनभ्यस्य कुर्यात्संशोधनं तु यः दारुशुष्कमिवानामे शरीरं तस्य दीर्यते

снехасведа̄ванабхйасйа курйа̄тсам̣ш́одханам̣ ту йах̣ да̄руш́уш̣камива̄на̄ме ш́арӣрам̣ тасйа дӣрйате

54

सुखं क्षिप्रं महावेगमसक्तं यत् प्रवर्तते नातिग्लानिकरं नापि हृदि पायौ च रुक्करम्

сукхам̣ кш̣ипрам̣ маха̄вегамасактам̣ йат правартате на̄тигла̄никарам̣ на̄пи хр̣ди па̄йау ча руккарам

55

अन्तराशयगं क्लिन्नं कृत्स्नं दोषं निरस्यति विरेचनं निरूहं वा तत्तीक्ष्णमिति निर्दिशेत्

антара̄ш́айагам̣ клиннам̣ кр̣тснам̣ дош̣ам̣ нирасйати виречанам̣ нирӯхам̣ ва̄ таттӣкш̣н̣амити нирдиш́ет

56

जलाग्निकीटैरस्पृष्टं देशकालगुणान्वितम् नवं मात्राधिकं किञ्चित् तुल्यवीर्यैः सुभावितम्

джала̄гникӣт̣аираспр̣ш̣т̣ам̣ деш́ака̄лагун̣а̄нвитам навам̣ ма̄тра̄дхикам̣ кин̃чит тулйавӣрйаих̣ субха̄витам

57

स्नेहस्वेदोपपन्नस्य तीक्ष्णत्वं याति भेषजम् अतो विपर्यये मन्दं मन्दतां च प्रपद्यते

снехасведопапаннасйа тӣкш̣н̣атвам̣ йа̄ти бхеш̣аджам ато випарйайе мандам̣ мандата̄м̣ ча прападйате

58

तीक्ष्णो मध्यो मृदुर्व्याधिः सर्वमध्याल्पलक्षणः बलापेक्षं हितं तेषु तीक्ष्णं मध्यं मृदु क्रमात्

тӣкш̣н̣о мадхйо мр̣дурвйа̄дхих̣ сарвамадхйа̄лпалакш̣ан̣ах̣ бала̄пекш̣ам̣ хитам̣ теш̣у тӣкш̣н̣ам̣ мадхйам̣ мр̣ду крама̄т

59

अप्रवर्त्य मलान् द्रव्यं सात्मीभूतं हि जीर्यति वमनं वा विरेकं वा तस्मात्सात्म्यं न योजयेत्

аправартйа мала̄н дравйам̣ са̄тмӣбхӯтам̣ хи джӣрйати ваманам̣ ва̄ вирекам̣ ва̄ тасма̄тса̄тмйам̣ на йоджайет

60

विभ्रंशो विषवत्सम्यग्योगो यस्यामृतोपमः काले ऽवश्यं प्रयोज्यं च यस्माद्यत्नेन तत् पिबेत्

вибхрам̣ш́о виш̣аватсамйагйого йасйа̄мр̣топамах̣ ка̄ле 'ваш́йам̣ прайоджйам̣ ча йасма̄дйатнена тат пибет

61

बुद्धिप्रसादं बलमिन्द्रियाणां धातुस्ह्तिरत्वं ज्वलनस्य दीप्तिम् चिराच्च पाकं वयसः करोति संशोधनं सम्यगुपास्यमानम्

буддхипраса̄дам̣ баламиндрийа̄н̣а̄м̣ дха̄тусхтиратвам̣ джваланасйа дӣптим чира̄чча па̄кам̣ вайасах̣ кароти сам̣ш́одханам̣ самйагупа̄сйама̄нам

Садврита — правильное поведение