Ритучарья адхьяя — сутрастхана | Сутрастхана

Астанга-санграха · Сутрастхана · Глава 3 · 127 стихов

Риту чарья — сезонный режим поведения

Глава 3 Сутрастханы Астанга-санграхи посвящена теме «сезонный режим поведения». Вагбхата-старший излагает её более подробно, чем в Аштанга-хридае.

अथातो दिनचर्यां नामाध्यायं व्याख्यास्यामः इति ह स्मा ऽहुरात्रेयादयो महर्षयः

атха̄то диначарйа̄м̣ на̄ма̄дхйа̄йам̣ вйа̄кхйа̄сйа̄мах̣ ити ха сма̄ 'хура̄трейа̄дайо махарш̣айах̣

ब्राह्मे मुहूर्ते उत्तिष्ठेज्जीर्णाजीर्णं निरूपयन् रक्षार्थमायुषः स्वस्थो जातवेगः समुत्सृजेत्

бра̄хме мухӯрте уттиш̣т̣хеджджӣрн̣а̄джӣрн̣ам̣ нирӯпайан ракш̣а̄ртхама̄йуш̣ах̣ свастхо джа̄тавегах̣ самутср̣джет

उदङ्मुखो मूत्रशकृद्दक्षिणाभिमुखो निशि वाचं नियम्य प्रयतः संवीताङ्गो ऽवगुण्ठितः

удан̇мукхо мӯтраш́акр̣ддакш̣ин̣а̄бхимукхо ниш́и ва̄чам̣ нийамйа прайатах̣ сам̣вӣта̄н̇го 'вагун̣т̣хитах̣

प्रवर्त्तयेत् प्रचलितं न तु यत्नादुदीरयेत् नामेध्यमार्गमृत्भस्मगोस्थानाकीर्णगोमये

праварттайет прачалитам̣ на ту йатна̄дудӣрайет на̄медхйама̄ргамр̣тбхасмагостха̄на̄кӣрн̣агомайе

पुरान्तिकाग्निवल्मीकरम्योत्कृष्टचितिद्रुमे न नारीपूज्यगोर्केन्दुवाय्वन्नाग्निजलं प्रति

пура̄нтика̄гнивалмӣкарамйоткр̣ш̣т̣ачитидруме на на̄рӣпӯджйагоркендува̄йванна̄гниджалам̣ прати

न चातिरस्कृत्य महीं भयाशक्त्योस्तु कामतः नवेगितो ऽन्यकार्यः स्यान्नाजित्वासाध्यमामयम्

на ча̄тираскр̣тйа махӣм̣ бхайа̄ш́актйосту ка̄матах̣ навегито 'нйака̄рйах̣ сйа̄нна̄джитва̄са̄дхйама̄майам

निःशल्यादुष्टमृत्पिण्डीपरिमृष्टमलायनः अभ्युद्धृताभिः शुचिभिरद्भिर्मृद्भिश्च योजयेत्

них̣ш́алйа̄душ̣т̣амр̣тпин̣д̣ӣпаримр̣ш̣т̣амала̄йанах̣ абхйуддхр̣та̄бхих̣ ш́учибхирадбхирмр̣дбхиш́ча йоджайет

लेपगन्धापहं शौचमनुत्पतिताबिन्दुभिः स्पृष्ट्वा धातून् मलानश्रुवसाकेशनखांश्युच्तान्

лепагандха̄пахам̣ ш́аучаманутпатита̄биндубхих̣ спр̣ш̣т̣ва̄ дха̄тӯн мала̄наш́руваса̄кеш́анакха̄м̣ш́йучта̄н

स्नात्वा भोक्तुमना भुक्त्वा सुप्त्वा क्षुत्वा सुरार्च्चने रथ्यामाक्रम्य चाचामेदुपविष्ट उदङ्मुखः

сна̄тва̄ бхоктумана̄ бхуктва̄ суптва̄ кш̣утва̄ сура̄рччане ратхйа̄ма̄крамйа ча̄ча̄медупавиш̣т̣а удан̇мукхах̣

प्राङ्मुखो वा विविक्तस्थो न बहिर्जानु नान्यदृक् अजल्पन्नुत्तरासङ्गी स्वच्छैरङ्गुष्ठमूलगैः

пра̄н̇мукхо ва̄ вивиктастхо на бахирджа̄ну на̄нйадр̣к аджалпаннуттара̄сан̇гӣ сваччхаиран̇гуш̣т̣хамӯлагаих̣

नोद्धृतैर्नानतो नोर्ध्वं नाग्निपक्वैर्न्न पूतिभिः न फेनबुल्बुदक्षारैर्नैकहस्तार्पितैर्जलैः

ноддхр̣таирна̄нато нордхвам̣ на̄гнипакваирнна пӯтибхих̣ на пхенабулбудакш̣а̄раирнаикахаста̄рпитаирджалаих̣

नाद्रैकपाणिर्न्नामेध्यहस्तपादो न शब्दवत् वटासनार्कखदिरकरञ्जकरवीरजम्

на̄драикапа̄н̣ирнна̄медхйахастапа̄до на ш́абдават ват̣а̄сана̄ркакхадиракаран̃джакаравӣраджам

सर्जारिमेदापामार्गमालतीककुभोद्भवम् कषायतिक्तकटुकं मूलमन्यदपीदृशम्

сарджа̄римеда̄па̄ма̄ргама̄латӣкакубходбхавам каш̣а̄йатиктакат̣укам̣ мӯламанйадапӣдр̣ш́ам

विज्ञातवृक्षं क्षुण्णाग्रमृज्वग्रन्थि सुभूमिजम् कनीन्यग्रसमस्थौल्यं सुकूर्च्चं द्वादशाङ्गुलम्

виджн̃а̄тавр̣кш̣ам̣ кш̣ун̣н̣а̄грамр̣джвагрантхи субхӯмиджам канӣнйаграсамастхаулйам̣ сукӯрччам̣ два̄даш́а̄н̇гулам

प्रातर्भुक्त्वा च यतवाग्भक्षयेद्दन्तधावनम् वाप्यत्रिवर्गत्रितयक्षौद्राक्तेन च घर्षयेत्

пра̄тарбхуктва̄ ча йатава̄гбхакш̣айеддантадха̄ванам ва̄пйатриваргатритайакш̣аудра̄ктена ча гхарш̣айет

शनैस्तेन ततो दन्तान् दन्तमांसान्यबाधयन् लिखेदनुसुखं जिह्वां जिह्वानिर्लेखनेन च

ш́анаистена тато данта̄н дантама̄м̣са̄нйаба̄дхайан ликхеданусукхам̣ джихва̄м̣ джихва̄нирлекханена ча

तथास्यमलवैरस्यगन्धा जिह्वास्यदन्तजाः रुचिवैशद्यलघुता न भवन्ति भवन्ति च

татха̄сйамалаваирасйагандха̄ джихва̄сйадантаджа̄х̣ ручиваиш́адйалагхута̄ на бхаванти бхаванти ча

नाद्यादजीर्णवमथुश्वासकासज्वरार्दिती तृष्णास्यपाकहृन्नेत्रशिरःकर्णामयी च तत्

на̄дйа̄даджӣрн̣аваматхуш́ва̄сака̄саджвара̄рдитӣ тр̣ш̣н̣а̄сйапа̄кахр̣ннетраш́ирах̣карн̣а̄майӣ ча тат

नैव श्लेष्मातकारिष्टबिभीतधवधन्वजान् बिल्ववञ्चुलनिर्गुण्डीशिग्रुतिल्वकतिन्दुकान्

наива ш́леш̣ма̄така̄риш̣т̣абибхӣтадхавадханваджа̄н билваван̃чуланиргун̣д̣ӣш́игрутилвакатиндука̄н

कोविदारशमीपीलुपिप्पलेङ्गुदगुल्गुलून् पारिभद्रकमम्लीकामोचक्यौ शाल्मलीं शणम्

ковида̄раш́амӣпӣлупиппален̇гудагулгулӯн па̄рибхадракамамлӣка̄мочакйау ш́а̄лмалӣм̣ ш́ан̣ам

स्वाद्वम्ललवणं शुष्कं सुषिरं पूति पिच्छिलम् पालाशमासनं दन्तधावनं पादुके त्यजेत्

сва̄двамлалаван̣ам̣ ш́уш̣кам̣ суш̣ирам̣ пӯти пиччхилам па̄ла̄ш́ама̄санам̣ дантадха̄ванам̣ па̄дуке тйаджет

दन्तान् पूर्वमधो घर्षेत् प्रातः सिञ्चेच्च लोचनं तोयपूर्णमुखो ग्रीष्मशरदोः शीतवारिणा

данта̄н пӯрвамадхо гхарш̣ет пра̄тах̣ син̃чечча лочанам̣ тойапӯрн̣амукхо грӣш̣маш́арадох̣ ш́ӣтава̄рин̣а̄

प्रणम्य देवान् वृद्धांश्च मङ्गलाष्टशतं शुभम् शृण्वन् काञ्चनविन्यस्तं सर्पिः पश्येदनन्तरम्

пран̣амйа дева̄н вр̣ддха̄м̣ш́ча ман̇гала̄ш̣т̣аш́атам̣ ш́убхам ш́р̣н̣ван ка̄н̃чанавинйастам̣ сарпих̣ паш́йеданантарам

सौवीरमञ्जनं नित्यं हितमक्ष्णोस्ततो भजेत् लोचने तेन भवतो मनोज्ञे सूक्ष्मदर्शने

саувӣраман̃джанам̣ нитйам̣ хитамакш̣н̣остато бхаджет лочане тена бхавато маноджн̃е сӯкш̣мадарш́ане

व्यक्तत्रिवर्णे विमले सुस्निग्धघनपक्ष्मणी चक्षुस्तेजोमयं तस्य विशेषात्च्छेलष्मतो भयम्

вйактатриварн̣е вимале суснигдхагханапакш̣ман̣ӣ чакш̣устеджомайам̣ тасйа виш́еш̣а̄тччхелаш̣мато бхайам

योजयेत्सप्तरात्रे ऽस्मात् स्रावणाथ रसाञ्जनम् अणुतैलं ततो नस्यं ततो गण्डूषधारणम्

йоджайетсаптара̄тре 'сма̄т сра̄ван̣а̄тха раса̄н̃джанам ан̣утаилам̣ тато насйам̣ тато ган̣д̣ӯш̣адха̄ран̣ам

घनोन्नतप्रसन्नत्वक्रकन्धग्रीवास्यवक्षसः सुगन्धिवदनाः स्निग्धनिस्वना विमलेन्द्रियाः

гханоннатапрасаннатвакракандхагрӣва̄сйавакш̣асах̣ сугандхивадана̄х̣ снигдханисвана̄ вималендрийа̄х̣

निर्वलीपलितव्यङ्गा भवेयुर्नस्यशीलिनः ओष्ठस्फुटनपारुष्यमुखशोषद्विजामयाः

нирвалӣпалитавйан̇га̄ бхавейурнасйаш́ӣлинах̣ ош̣т̣хаспхут̣анапа̄руш̣йамукхаш́ош̣адвиджа̄майа̄х̣

न स्युः स्वरोपघाताश्च स्नेहगण्डूषधारणात् खदिरक्षीरिवृक्षारिमेदाम्बुकवलग्रहः

на сйух̣ сваропагха̄та̄ш́ча снехаган̣д̣ӯш̣адха̄ран̣а̄т кхадиракш̣ӣривр̣кш̣а̄римеда̄мбукавалаграхах̣

अरोचकास्यवैरस्यमलपूतिप्रसेकजित् सुखोष्णोदकगण्डूषैर्जायते वक्त्रलाघवम्

арочака̄сйаваирасйамалапӯтипрасекаджит сукхош̣н̣одакаган̣д̣ӯш̣аирджа̄йате вактрала̄гхавам

प्रायोगिकं ततो धूमं गन्धमाल्यादि चाचरेत् धूमादस्योर्ध्वजत्रूत्था न स्युर्वातकफामयाः

пра̄йогикам̣ тато дхӯмам̣ гандхама̄лйа̄ди ча̄чарет дхӯма̄дасйордхваджатрӯттха̄ на сйурва̄такапха̄майа̄х̣

अञ्जनोत्क्लेशितं नस्यैः कवलैर्नावनेरितम् धूमेन कवलोत्क्लिष्टं क्रमाद्वातकफं जयेत्

ан̃джанотклеш́итам̣ насйаих̣ кавалаирна̄ванеритам дхӯмена кавалотклиш̣т̣ам̣ крама̄два̄такапхам̣ джайет

गन्धमाल्यादिकं वृष्यमलक्ष्मीघ्नं प्रसाधनम् वासो न धारयेज्जीर्णं मलिनं रक्तमुल्बणम्

гандхама̄лйа̄дикам̣ вр̣ш̣йамалакш̣мӣгхнам̣ праса̄дханам ва̄со на дха̄райеджджӣрн̣ам̣ малинам̣ рактамулбан̣ам

माल्यं न लम्बं न बहिर्न रक्तं जलजाद्दते नैव चान्येन विधृतं वस्त्रं पुष्पमुपानहौ

ма̄лйам̣ на ламбам̣ на бахирна рактам̣ джаладжа̄ддате наива ча̄нйена видхр̣там̣ вастрам̣ пуш̣памупа̄нахау

रुचिवैशद्यसौगन्ध्यमिच्छन्वक्त्रेण धारयेत् जातीलवङ्गकर्पूरकङ्कोलकटुकैः सह

ручиваиш́адйасаугандхйамиччханвактрен̣а дха̄райет джа̄тӣлаван̇гакарпӯракан̇колакат̣укаих̣ саха

ताम्बूलीनां किसलयं हृद्यं पूगफलान्वितम् रक्तपित्तक्षतक्षीणरूक्षोत्कुपितचक्षुषाम्

та̄мбӯлӣна̄м̣ кисалайам̣ хр̣дйам̣ пӯгапхала̄нвитам рактапиттакш̣атакш̣ӣн̣арӯкш̣откупитачакш̣уш̣а̄м

विषमूर्च्छामदार्तानामपथ्यं शोषिणां च तत् पथ्यं सुप्तोत्थिते भुक्ते स्नाते वान्ते च मानवे

виш̣амӯрччха̄мада̄рта̄на̄мапатхйам̣ ш́ош̣ин̣а̄м̣ ча тат патхйам̣ суптоттхите бхукте сна̄те ва̄нте ча ма̄наве

द्विपत्रंएकं पूगं च सचूर्णखदिरं च तत् उत्तिष्ठेत ततोत्यर्थमर्थेष्वर्थानुबन्धिषु

двипатрам̣екам̣ пӯгам̣ ча сачӯрн̣акхадирам̣ ча тат уттиш̣т̣хета татотйартхамартхеш̣вартха̄нубандхиш̣у

निन्दितं दीर्घमप्यायुरसन्निहितसाधनम् कृषिं वाणिज्यां गोरक्षामुपायैर्गुणिनं नृपम्

ниндитам̣ дӣргхамапйа̄йурасаннихитаса̄дханам кр̣ш̣им̣ ва̄н̣иджйа̄м̣ горакш̣а̄мупа̄йаиргун̣инам̣ нр̣пам

लोकद्वयाविरुद्धां च धनार्थी संश्रयेत् क्रियाम् मुक्तवेगश्च गमनस्वप्नाहारसभास्त्रियः

локадвайа̄вируддха̄м̣ ча дхана̄ртхӣ сам̣ш́райет крийа̄м муктавегаш́ча гаманасвапна̄ха̄расабха̄стрийах̣

पाणिना ऽलभ्य निष्क्रामेद्रत्नपूज्याज्यमङ्गलम् सातपत्रपदत्राणो विचरेद्युगमात्रद्दक्

па̄н̣ина̄ 'лабхйа ниш̣кра̄медратнапӯджйа̄джйаман̇галам са̄тапатрападатра̄н̣о вичаредйугама̄траддак

निशि चात्ययिके कार्ये दण्डी मौली सहायवान् प्रावृत्य पर्यटेद्रात्रौ न प्रावृत्य शिरो ऽहनि

ниш́и ча̄тйайике ка̄рйе дан̣д̣ӣ маулӣ саха̄йава̄н пра̄вр̣тйа парйат̣едра̄трау на пра̄вр̣тйа ш́иро 'хани

चैत्यपूज्यध्वजाशस्तच्चायाभस्मतुषाशुचीन् नाक्रामेच्छर्करालोष्टबलिस्नानभुवो न च

чаитйапӯджйадхваджа̄ш́астачча̄йа̄бхасматуш̣а̄ш́учӣн на̄кра̄меччхаркара̄лош̣т̣абалисна̄набхуво на ча

मध्याह्ने सन्ध्ययो रात्रावर्धरात्रे चतुष्पथम् न सेवेत न शर्वर्यां वृक्षचैत्यं न चत्वरम्

мадхйа̄хне сандхйайо ра̄тра̄вардхара̄тре чатуш̣патхам на севета на ш́арварйа̄м̣ вр̣кш̣ачаитйам̣ на чатварам

सूनाटवीशून्यगृहश्मशानानि दिवा ऽपि न न हुंकुर्याच्छवं पूज्यं प्रशस्तान्मङ्गलानि च

сӯна̄т̣авӣш́ӯнйагр̣хаш́маш́а̄на̄ни дива̄ 'пи на на хум̣курйа̄ччхавам̣ пӯджйам̣ праш́аста̄нман̇гала̄ни ча

नापसव्यं परिक्रामेन्नेतराण्यनुदक्षिणम् चतुष्पथं नमस्कुर्यात् प्रज्ञातांश्च वनस्पतीन्

на̄пасавйам̣ парикра̄меннетара̄н̣йанудакш̣ин̣ам чатуш̣патхам̣ намаскурйа̄т праджн̃а̄та̄м̣ш́ча ванаспатӣн

न व्यालव्याधिताशस्तैर्नादान्दक्षुत्पिपासितैः न च्छिन्नपुच्छैर्नैकाक्षैगापृष्ठेन च न व्रजेत्

на вйа̄лавйа̄дхита̄ш́астаирна̄да̄ндакш̣утпипа̄ситаих̣ на ччхиннапуччхаирнаика̄кш̣аига̄пр̣ш̣т̣хена ча на враджет

ना ऽतिप्रगे ऽतिसायं वा न नभोमध्यगे रवौ नासन्निहितपानीयो नातितूर्णं न सन्ततम्

на̄ 'типраге 'тиса̄йам̣ ва̄ на набхомадхйаге равау на̄саннихитапа̄нӣйо на̄титӯрн̣ам̣ на сантатам

न शत्रुणा नाविदितैर्नैको नाधार्मिकैः सह दद्याद्वर्त्मा ऽर्तवृद्धस्त्रीभारिचक्रद्विजन्मने

на ш́атрун̣а̄ на̄видитаирнаико на̄дха̄рмикаих̣ саха дадйа̄двартма̄ 'ртавр̣ддхастрӣбха̄ричакрадвиджанмане

स्रानभोजनपानानि वाहेभ्यो न आचरेत् पुरः नदीं तरेन्न बाहुभ्यां नाग्निस्कन्धमभिव्रजेत्

сра̄набходжанапа̄на̄ни ва̄хебхйо на а̄чарет пурах̣ надӣм̣ таренна ба̄хубхйа̄м̣ на̄гнискандхамабхивраджет

ना ऽरोहोद्विषमं शैलं नावं संशयितां तरुम् निपातयेन्न लोष्टेन न फलेन फलं द्रुमात्

на̄ 'роходвиш̣амам̣ ш́аилам̣ на̄вам̣ сам̣ш́айита̄м̣ тарум нипа̄тайенна лош̣т̣ена на пхалена пхалам̣ друма̄т

न वार्यमाणः प्रविशेन्नाद्वारेण ना च आसने स्वयं तिष्ठेत् परगृहे युक्तनिंद्रं न बोधयेत्

на ва̄рйама̄н̣ах̣ правиш́енна̄два̄рен̣а на̄ ча а̄сане свайам̣ тиш̣т̣хет парагр̣хе йуктаним̣драм̣ на бодхайет

न आचरेत् पाणिवाक्पादद्दङ्मेढ्रेदरचापलम् त्रिः पक्षस्य कचश्मश्रुनखरोमाणि वर्धयेत्

на а̄чарет па̄н̣ива̄кпа̄даддан̇мед̣хредарача̄палам трих̣ пакш̣асйа качаш́маш́рунакхарома̄н̣и вардхайет

न स्वहस्तेन दन्तैर्वा स्नानं चानु समाचरेत् अथ जातान्नपानेच्छो मारुतघ्नैः सुगन्धिभिः

на свахастена дантаирва̄ сна̄нам̣ ча̄ну сама̄чарет атха джа̄та̄ннапа̄неччхо ма̄рутагхнаих̣ сугандхибхих̣

यथर्तुसंस्पर्शसुखैस्तैलैरभ्यङ्गमाचरेत् अभ्यङ्गो वातहा पुष्टिस्वप्नदार्ढ्यबृहत्वकृत्

йатхартусам̣спарш́асукхаистаилаирабхйан̇гама̄чарет абхйан̇го ва̄таха̄ пуш̣т̣исвапнада̄рд̣хйабр̣хатвакр̣т

दग्धभग्नक्षतरुजाक्लमश्रमजरापहः रथाक्षचर्मघटवत् भवन्त्यभ्यङ्गतो गुणाः

дагдхабхагнакш̣атаруджа̄кламаш́рамаджара̄пахах̣ ратха̄кш̣ачармагхат̣ават бхавантйабхйан̇гато гун̣а̄х̣

स्पर्शने ऽभ्याधिको वायुःस्पर्शनं च त्वगाश्रयम् त्वच्यश्च परमभ्यङ्गो यस्मात्तं शीलयेदतः

спарш́ане 'бхйа̄дхико ва̄йух̣спарш́анам̣ ча твага̄ш́райам твачйаш́ча парамабхйан̇го йасма̄ттам̣ ш́ӣлайедатах̣

शिरः श्रवणपादेषु तं विशेषेण शीलयेत् स केश्यः शीलितो मूर्ध्नि कपालेन्दिर्यतर्पणः

ш́ирах̣ ш́раван̣апа̄деш̣у там̣ виш́еш̣ен̣а ш́ӣлайет са кеш́йах̣ ш́ӣлито мӯрдхни капа̄лендирйатарпан̣ах̣

हनुमन्याशिरः कर्णशूलघ्नं कर्णपूरणम् पादाभ्यङ्गस्तु तत्स्थैर्यनिद्राद्दष्टि प्रसादकृत्

хануманйа̄ш́ирах̣ карн̣аш́ӯлагхнам̣ карн̣апӯран̣ам па̄да̄бхйан̇гасту татстхаирйанидра̄ддаш̣т̣и праса̄дакр̣т

पादसुप्तिश्रमस्तम्भसङ्कोचस्फुटनप्रणुत् वर्ज्योभ्यङ्गः कफग्रस्तक्तसंशुद्ध्यजीर्णिभिः

па̄дасуптиш́рамастамбхасан̇кочаспхут̣анапран̣ут варджйобхйан̇гах̣ капхаграстактасам̣ш́уддхйаджӣрн̣ибхих̣

शरीरायासजननं कर्म व्यायाम उच्यते लाघवं कर्मसामर्थ्यं दीप्तो ऽग्निर्मेदसः क्षयः

ш́арӣра̄йа̄саджананам̣ карма вйа̄йа̄ма учйате ла̄гхавам̣ кармаса̄мартхйам̣ дӣпто 'гнирмедасах̣ кш̣айах̣

विभक्तघनगात्रत्वं व्यायामादुपजायते वातपित्तामयी बालो वृद्धो ऽजीर्णी च तं त्यजेत्

вибхактагханага̄тратвам̣ вйа̄йа̄ма̄дупаджа̄йате ва̄тапитта̄майӣ ба̄ло вр̣ддхо 'джӣрн̣ӣ ча там̣ тйаджет

अर्द्धशक्त्यानिषेव्यस्तु बलिभिः स्निग्धभोजिभिः शीतकाले वसन्ते च मन्दमेव ततो ऽन्यदा

арддхаш́актйа̄ниш̣евйасту балибхих̣ снигдхабходжибхих̣ ш́ӣтака̄ле васанте ча мандамева тато 'нйада̄

तं कृत्वा ऽनुसुखं देहं मर्द्दयेच्च समन्ततः तृष्णा क्षयः प्रतमको रक्तपित्तं श्रमः क्लमः

там̣ кр̣тва̄ 'нусукхам̣ дехам̣ марддайечча самантатах̣ тр̣ш̣н̣а̄ кш̣айах̣ пратамако рактапиттам̣ ш́рамах̣ кламах̣

अतिव्यायामतः कासो ज्वरश्च्छर्दिश्च जायते व्यायामजागराध्वस्त्रीहास्यभाष्यादि साहसं

ативйа̄йа̄матах̣ ка̄со джвараш́ччхардиш́ча джа̄йате вйа̄йа̄маджа̄гара̄дхвастрӣха̄сйабха̄ш̣йа̄ди са̄хасам̣

गजं सिंह इव आकर्षन् भजन्नति विनश्यति उद्वर्त्तनं कफहरं मेदसः प्रविलायनम्

гаджам̣ сим̣ха ива а̄карш̣ан бхаджаннати винаш́йати удварттанам̣ капхахарам̣ медасах̣ правила̄йанам

स्थिरीकरणमङ्गानां त्वक्प्रसादकरं परम् दीपनं वृष्यमायुष्यं स्नानमूर्जाबलप्रदम्

стхирӣкаран̣аман̇га̄на̄м̣ твакпраса̄дакарам̣ парам дӣпанам̣ вр̣ш̣йама̄йуш̣йам̣ сна̄намӯрджа̄балапрадам

कण्डूमलश्रमस्वेदतन्द्रातृङ्दाहपाप्मजित् उष्णाम्बुना ऽधःकायस्य परिषेको बलावहः

кан̣д̣ӯмалаш́рамасведатандра̄тр̣н̇да̄хапа̄пмаджит уш̣н̣а̄мбуна̄ 'дхах̣ка̄йасйа париш̣еко бала̄вахах̣

तेनैव तूत्तमाङ्गस्य बलहृत् केशचक्षुषाम् ना ऽनाप्लुत्य शिरः स्नायान्न जले ऽल्पे न शीतले

тенаива тӯттама̄н̇гасйа балахр̣т кеш́ачакш̣уш̣а̄м на̄ 'на̄плутйа ш́ирах̣ сна̄йа̄нна джале 'лпе на ш́ӣтале

नोदकावतरणस्वप्नान् नग्नो न च आचरेत् पञ्चपिण्डाननुद्धृत्य न स्नायात् परवारिणि

нодака̄ватаран̣асвапна̄н нагно на ча а̄чарет пан̃чапин̣д̣а̄нануддхр̣тйа на сна̄йа̄т парава̄рин̣и

नात्मानमीक्षेत जले न तटस्थो जलाशयम् न प्रतिस्फालयेदम्बु पाणिना चरणेन वा

на̄тма̄намӣкш̣ета джале на тат̣астхо джала̄ш́айам на пратиспха̄лайедамбу па̄н̣ина̄ чаран̣ена ва̄

स्नात्वा न मृज्यात् गात्राणि धुनुयान्न शिरोरुहान् निवसीता ऽर्द्र एव आशु सोष्णीषे धौतवाससी

сна̄тва̄ на мр̣джйа̄т га̄тра̄н̣и дхунуйа̄нна ш́ироруха̄н нивасӣта̄ 'рдра ева а̄ш́у сош̣н̣ӣш̣е дхаутава̄сасӣ

न त्वम्बरं पूर्वधृतं न च तैलवसे स्पृशेत् वासो ऽन्यदन्यच्छयने निर्गमे देवतार्च्चने

на твамбарам̣ пӯрвадхр̣там̣ на ча таилавасе спр̣ш́ет ва̄со 'нйаданйаччхайане ниргаме девата̄рччане

स्नानमर्दितनेत्रास्यकर्णरोगातिसारिषु आध्मानपीनसाजीर्णभुक्तवत्सु च गर्हितम्

сна̄намардитанетра̄сйакарн̣арога̄тиса̄риш̣у а̄дхма̄напӣнаса̄джӣрн̣абхуктаватсу ча гархитам

अन्नपानविधानेन भुञ्जीतान्नं विना ऽत्ययात् अभिनन्द्य प्रसन्नात्मा हुत्वा दत्वा च शक्तितः

аннапа̄навидха̄нена бхун̃джӣта̄ннам̣ вина̄ 'тйайа̄т абхинандйа прасанна̄тма̄ хутва̄ датва̄ ча ш́актитах̣

पाकं सजलमेकान्ते यथासुखमितिश्रुवन् प्रयच्छेत्सर्वमुद्दिश्य पाचयेन्ना ऽन्नमात्मने

па̄кам̣ саджаламека̄нте йатха̄сукхамитиш́руван прайаччхетсарвамуддиш́йа па̄чайенна̄ 'ннама̄тмане

ना ऽन्नमद्यान्मुमूर्षूणां मृतानां दुःखजीविनां स्त्रीजितक्लीबपतितक्रूरदुष्कृतकारिणां

на̄ 'ннамадйа̄нмумӯрш̣ӯн̣а̄м̣ мр̣та̄на̄м̣ дух̣кхаджӣвина̄м̣ стрӣджитаклӣбапатитакрӯрадуш̣кр̣така̄рин̣а̄м̣

गणारिगणिकासत्रधूर्त्तान्नापणिकञ्च न नोत्सङ्गे भक्षयेत् भक्ष्यान् जलं नाञ्जलिना पिबेत्

ган̣а̄риган̣ика̄сатрадхӯртта̄нна̄пан̣икан̃ча на нотсан̇ге бхакш̣айет бхакш̣йа̄н джалам̣ на̄н̃джалина̄ пибет

सर्वञ्च तिलसम्बद्धं ना ऽद्यादस्तमिते रवौ न भुक्तमात्र आस्येन्न निषिद्धं भजेत्सुखं

сарван̃ча тиласамбаддхам̣ на̄ 'дйа̄дастамите равау на бхуктама̄тра а̄сйенна ниш̣иддхам̣ бхаджетсукхам̣

धर्मोत्तराभिरर्थ्याभिः कथाभिस्त्रिगुणात्मभिः मध्यं दिनस्य गमयेदिष्टशिष्टसहायवान्

дхармоттара̄бхирартхйа̄бхих̣ катха̄бхистригун̣а̄тмабхих̣ мадхйам̣ динасйа гамайедиш̣т̣аш́иш̣т̣асаха̄йава̄н

न लोकभूपविद्विष्टैर्न सङ्गच्छेत नास्तिकैः कलिवैररुचिर्न स्यात् धीरः सम्पद्विपत्तिषु

на локабхӯпавидвиш̣т̣аирна сан̇гаччхета на̄стикаих̣ каливаираручирна сйа̄т дхӣрах̣ сампадвипаттиш̣у

श्रुतादन्यत्र सन्तुष्टस्तत्रैव च कुतूहली क्षान्तिमान् दक्षिणो दक्षः सुसमीक्षितकार्यकृत्

ш́рута̄данйатра сантуш̣т̣астатраива ча кутӯхалӣ кш̣а̄нтима̄н дакш̣ин̣о дакш̣ах̣ сусамӣкш̣итака̄рйакр̣т

ह्रीमान् धीमान् महोत्साहः संविभागी प्रियातिथिः अक्षुद्रवृत्तिर्गम्भीरः साधुराश्रितवत्सलः

хрӣма̄н дхӣма̄н махотса̄хах̣ сам̣вибха̄гӣ прийа̄титхих̣ акш̣удравр̣ттиргамбхӣрах̣ са̄дхура̄ш́ритаватсалах̣

दाता पितृभ्यः पिण्डस्य यष्टा होता कृपात्मकः अनुज्ञाता सुवार्तानां दीनानामनुकम्पकः

да̄та̄ питр̣бхйах̣ пин̣д̣асйа йаш̣т̣а̄ хота̄ кр̣па̄тмаках̣ ануджн̃а̄та̄ сува̄рта̄на̄м̣ дӣна̄на̄манукампаках̣

आश्वासकारी भीतानां क्रुद्धानामनुनायकः पूर्वाभिभाषी सुमुखः सुशीलः पूज्यपूजकः

а̄ш́ва̄сака̄рӣ бхӣта̄на̄м̣ круддха̄на̄мануна̄йаках̣ пӯрва̄бхибха̄ш̣ӣ сумукхах̣ суш́ӣлах̣ пӯджйапӯджаках̣

वित्तबन्धुवयोविद्यावृत्तैः पूज्या यथोत्तरम् आत्मद्रुहममर्यादं मूढमुज्झितसत्पथम्

виттабандхувайовидйа̄вр̣ттаих̣ пӯджйа̄ йатхоттарам а̄тмадрухамамарйа̄дам̣ мӯд̣хамуджджхитасатпатхам

सुतरामनुकम्पेत नरकार्चिष्मदिन्धनम् धर्म्यमर्थ्यं प्रियं तथ्यं मितं पथ्यं वदेद्वचः

сутара̄манукампета нарака̄рчиш̣мадиндханам дхармйамартхйам̣ прийам̣ татхйам̣ митам̣ патхйам̣ вадедвачах̣

ना आत्मानमवजानीयान्न स्तूयान्न च पीडयेत् न हीनानवमन्येत् वृत्तार्थाङ्गबलश्रुतैः

на̄ а̄тма̄намаваджа̄нӣйа̄нна стӯйа̄нна ча пӣд̣айет на хӣна̄наваманйет вр̣тта̄ртха̄н̇габалаш́рутаих̣

ना ऽरुन्तुदः स्यान्न क्रूरो न तीक्ष्णो नो ऽपतापवान् हेतावीर्ष्येन्न तु फले पापं पापे ऽपि नाचरेत्

на̄ 'рунтудах̣ сйа̄нна крӯро на тӣкш̣н̣о но 'пата̄пава̄н хета̄вӣрш̣йенна ту пхале па̄пам̣ па̄пе 'пи на̄чарет

परस्य दण्डं नोद्यच्छेत् क्रुद्धो नैनं निपातयेत् अन्यत्रपुत्राच्छिष्याद्वा शासनार्हाद्धिताशयः

парасйа дан̣д̣ам̣ нодйаччхет круддхо наинам̣ нипа̄тайет анйатрапутра̄ччхиш̣йа̄два̄ ш́а̄сана̄рха̄ддхита̄ш́айах̣

नृत्यवादित्रगीतादि नोल्बणामाचरेत् क्रियाम् प्रसिद्धकेशवाग्वेषशमसान्त्वपरायणः

нр̣тйава̄дитрагӣта̄ди нолбан̣а̄ма̄чарет крийа̄м прасиддхакеш́ава̄гвеш̣аш́амаса̄нтвапара̄йан̣ах̣

ऊर्ध्वं नाभेः शरीरस्य स्पृशोन्ना ऽधरवाससा न कुर्यान्मिथुनीभूय शौचं प्रति विलम्बनम्

ӯрдхвам̣ на̄бхех̣ ш́арӣрасйа спр̣ш́онна̄ 'дхарава̄саса̄ на курйа̄нмитхунӣбхӯйа ш́аучам̣ прати виламбанам

ना ऽसंवृतमुखो हास्यक्षवोत्गारविजृम्भणम् पाणिद्वयेन युगपत् कण्डूयेन्नात्मनः शिरः

на̄ 'сам̣вр̣тамукхо ха̄сйакш̣авотга̄равиджр̣мбхан̣ам па̄н̣идвайена йугапат кан̣д̣ӯйенна̄тманах̣ ш́ирах̣

वहेन्न भारं शिरसा युगपच्चाग्निवाहिणी नासिकां न विकुष्णीयाद्दशनान्न विघट्टयेत्

вахенна бха̄рам̣ ш́ираса̄ йугапачча̄гнива̄хин̣ӣ на̄сика̄м̣ на викуш̣н̣ӣйа̄ддаш́ана̄нна вигхат̣т̣айет

कुर्याद्विलेखनच्छेदभेदास्फोटनमर्दनम् पादं पादेन ना ऽक्रामेन्न कण्डूयेन्न शौचयेत्

курйа̄двилекханаччхедабхеда̄спхот̣анамарданам па̄дам̣ па̄дена на̄ 'кра̄менна кан̣д̣ӯйенна ш́аучайет

न कांस्यभाजने तौ च नोपविष्टः प्रसाधयेत् अभीक्ष्णं निर्मलान् दध्यान्नखपादमलाशयान्

на ка̄м̣сйабха̄джане тау ча нопавиш̣т̣ах̣ праса̄дхайет абхӣкш̣н̣ам̣ нирмала̄н дадхйа̄ннакхапа̄дамала̄ш́айа̄н

ना ऽसमिद्धमुपासीत हुताशं नैव चाशुचिः ना ऽनुवातं न विवृतो न क्लान्तो ना ऽन्यमानसः

на̄ 'самиддхамупа̄сӣта хута̄ш́ам̣ наива ча̄ш́учих̣ на̄ 'нува̄там̣ на вивр̣то на кла̄нто на̄ 'нйама̄насах̣

धमेन्ना ऽस्येन न स्कन्देन्ना ऽधः कुर्यान्न पादतः सततं न निरीक्षेत चलसूक्ष्माप्रियाणि च

дхаменна̄ 'сйена на сканденна̄ 'дхах̣ курйа̄нна па̄датах̣ сататам̣ на нирӣкш̣ета чаласӯкш̣ма̄прийа̄н̣и ча

नाप्रशस्तं न विण्मूत्रं न दर्पणममार्जितम् उद्यन्तमस्तमायान्तं तपन्तं प्रतिमागतम्

на̄праш́астам̣ на вин̣мӯтрам̣ на дарпан̣амама̄рджитам удйантамастама̄йа̄нтам̣ тапантам̣ пратима̄гатам

100

उपरक्तं च भास्वन्तं वाससा वा तिरोहितम् ना ऽन्यदप्यतितेजस्वि न क्रुद्धभ्य गुरोर्मुखम्

упарактам̣ ча бха̄свантам̣ ва̄саса̄ ва̄ тирохитам на̄ 'нйадапйатитеджасви на круддхабхйа гурормукхам

101

स्त्रियं स्त्रवन्तीं नोदक्यां न नग्नां ना ऽन्यसङ्गताम् न पत्नीं भोजनस्वप्नक्षुतजृम्भादुरासने

стрийам̣ стравантӣм̣ нодакйа̄м̣ на нагна̄м̣ на̄ 'нйасан̇гата̄м на патнӣм̣ бходжанасвапнакш̣утаджр̣мбха̄дура̄сане

102

शयीत नैकशयने न चाश्नीयास्तया सह तामनीर्ष्यंश्च गोपायेत् स्वैरिणीं नाधिवासयेत्

ш́айӣта наикаш́айане на ча̄ш́нӣйа̄стайа̄ саха та̄манӣрш̣йам̣ш́ча гопа̄йет сваирин̣ӣм̣ на̄дхива̄сайет

103

नोच्छिष्टस्तारकाराहुतुहिनाशुदिवाकरान् पश्येन्न यायान्न पठेन्न स्वप्यान्न स्पृशेछिरः

ноччхиш̣т̣аста̄рака̄ра̄хутухина̄ш́удива̄кара̄н паш́йенна йа̄йа̄нна пат̣хенна свапйа̄нна спр̣ш́ечхирах̣

104

पाययन्तीं चरन्तीं वा नान्यस्मै गां निवेदयेत् अर्केन्दुपरिवेषोल्काशतक्रतुधनूंषि च

па̄йайантӣм̣ чарантӣм̣ ва̄ на̄нйасмаи га̄м̣ ниведайет аркендупаривеш̣олка̄ш́атакратудханӯм̣ш̣и ча

105

नान्यद्देवार्चने कर्म कुर्याद्धावेन्न वर्षति तिथिं पक्षस्य न ब्रूयात् नक्षत्राणि न निर्दिशेत्

на̄нйаддева̄рчане карма курйа̄ддха̄венна варш̣ати титхим̣ пакш̣асйа на брӯйа̄т накш̣атра̄н̣и на нирдиш́ет

106

न आत्मनो जन्मलग्नर्क्षधनसारं गृहे मलम् प्रकाशयेन्नावमानं न च निःस्नेअतां प्रभोः

на а̄тмано джанмалагнаркш̣адханаса̄рам̣ гр̣хе малам прака̄ш́айенна̄вама̄нам̣ на ча них̣снеата̄м̣ прабхох̣

107

पुरोवातातपरजस्तुषारपरुषानिलान् अनृजुः क्षवथूद्रारकासस्वप्नान्नमैथुनम्

пурова̄та̄тапараджастуш̣а̄рапаруш̣а̄нила̄н анр̣джух̣ кш̣аватхӯдра̄рака̄сасвапна̄ннамаитхунам

108

सशब्दमलिनं हस्तभ्रूनेत्रोत्क्षेपवादिताम् कूलच्छायां सुरापानं व्यालदंष्ट्रिविषाणिनः

саш́абдамалинам̣ хастабхрӯнетроткш̣епава̄дита̄м кӯлаччха̄йа̄м̣ сура̄па̄нам̣ вйа̄ладам̣ш̣т̣ривиш̣а̄н̣инах̣

109

हीनानार्यातिनिपुणसेवां विग्रहमुत्तमैः सन्ध्यास्वभ्यवहारस्त्रीस्वप्नाध्ययनचिन्तनम्

хӣна̄на̄рйа̄тинипун̣асева̄м̣ виграхамуттамаих̣ сандхйа̄свабхйаваха̄растрӣсвапна̄дхйайаначинтанам

110

आरोग्यजीवितैश्वर्यविद्यासु स्थिरमानिताम् तोयाग्नि पूज्यमध्येन यानं धूमं शवाश्रयम्

а̄рогйаджӣвитаиш́варйавидйа̄су стхирама̄нита̄м тойа̄гни пӯджйамадхйена йа̄нам̣ дхӯмам̣ ш́ава̄ш́райам

111

मद्यातिसक्तिं विस्त्रंभस्वातन्त्र्ये स्त्रीषु च त्यजेत् नैकाहमप्यधिवसेद्वास्तु तच्छास्त्रगर्हितम्

мадйа̄тисактим̣ вистрам̣бхасва̄тантрйе стрӣш̣у ча тйаджет наика̄хамапйадхиваседва̄сту таччха̄страгархитам

112

न देशं व्याधिबहुलं नावैद्यं नाप्यनायकम् नाधर्मिजनभूयिष्ठं नोपसृष्टं न पर्वतम्

на деш́ам̣ вйа̄дхибахулам̣ на̄ваидйам̣ на̄пйана̄йакам на̄дхармиджанабхӯйиш̣т̣хам̣ нопаср̣ш̣т̣ам̣ на парватам

113

वसेत् प्राज्याम्बुभैषज्यसमित् पुष्पतृणेन्धने सुभिक्षक्षेमरम्यान्ते पण्डितैर्मण्डिते पुरे

васет пра̄джйа̄мбубхаиш̣аджйасамит пуш̣патр̣н̣ендхане субхикш̣акш̣емарамйа̄нте пан̣д̣итаирман̣д̣ите пуре

114

नरामराणां सिद्धानां शास्त्राणाञ्चाजुगुप्सकः आधारकस्त्रिवर्गस्य यथायोग्यं जनस्य च

нара̄мара̄н̣а̄м̣ сиддха̄на̄м̣ ш́а̄стра̄н̣а̄н̃ча̄джугупсаках̣ а̄дха̄ракастриваргасйа йатха̄йогйам̣ джанасйа ча

115

दश कर्मपतान्रक्षन् जयन्नभ्यन्तरानरीन् हिंसास्तेयान्यथाकामं पैशुन्यं परुषानृतम्

даш́а кармапата̄нракш̣ан джайаннабхйантара̄нарӣн хим̣са̄стейа̄нйатха̄ка̄мам̣ паиш́унйам̣ паруш̣а̄нр̣там

116

संभिन्नलापं व्यापादमभिध्यां दृग्विपर्ययम् पापं कर्मेतिदशधा कायवाङ्मानसैस्त्ययेत्

сам̣бхиннала̄пам̣ вйа̄па̄дамабхидхйа̄м̣ др̣гвипарйайам па̄пам̣ карметидаш́адха̄ ка̄йава̄н̇ма̄насаистйайет

117

परोपघातक्रियया वर्जयेदार्जनं श्रियः अर्थानां धर्मलब्धानामदाता ऽपिह्यसम्भवात्

паропагха̄такрийайа̄ варджайеда̄рджанам̣ ш́рийах̣ артха̄на̄м̣ дхармалабдха̄на̄мада̄та̄ 'пихйасамбхава̄т

118

स्वर्गापवर्गविभवानयत्नेनाधितिष्ठति सायं भुक्त्वा लघु हितं समाहितमनाः शुचिः

сварга̄паваргавибхава̄найатнена̄дхитиш̣т̣хати са̄йам̣ бхуктва̄ лагху хитам̣ сама̄хитамана̄х̣ ш́учих̣

119

शास्तारमनुसंस्मृत्य स्वचर्यां चाथ संविशेत् देशे शुचावनाकीर्णे द्वित्राप्तपरिचारकः

ш́а̄ста̄раманусам̣смр̣тйа свачарйа̄м̣ ча̄тха сам̣виш́ет деш́е ш́уча̄вана̄кӣрн̣е двитра̄птапарича̄раках̣

120

युक्तोपधानं स्वास्तीर्णं विस्तीर्णाविषमं सुखम् जानुतुल्यं मृदु शुभं सेवेत शयनासनम्

йуктопадха̄нам̣ сва̄стӣрн̣ам̣ вистӣрн̣а̄виш̣амам̣ сукхам джа̄нутулйам̣ мр̣ду ш́убхам̣ севета ш́айана̄санам

121

प्राग्दक्षिणशिराः पादावकुर्वाणो गुरून् प्रति पूर्वापरदिशो भागे धर्ममेवानुचिन्तयन्

пра̄гдакш̣ин̣аш́ира̄х̣ па̄да̄вакурва̄н̣о гурӯн прати пӯрва̄парадиш́о бха̄ге дхармамева̄нучинтайан

122

आददीत सदा देहादित्थं सारमसारतः बिभ्यत् प्रतिक्षणं मृत्योरयथातथचेष्टितात्

а̄дадӣта сада̄ деха̄диттхам̣ са̄рамаса̄ратах̣ бибхйат пратикш̣ан̣ам̣ мр̣тйорайатха̄татхачеш̣т̣ита̄т

123

आरोग्यविभवप्रज्ञावयोधर्मक्रियावतः सुखमायुर्हितं चोक्तं विपरीतं विपर्यये

а̄рогйавибхавапраджн̃а̄вайодхармакрийа̄ватах̣ сукхама̄йурхитам̣ чоктам̣ випарӣтам̣ випарйайе

124

सर्वतेजोनिधानं हि नृप इत्युच्यते भुवि अदूषयन्मनस्तस्मात् भक्तिमांस्तमुपाचरेत्

сарватеджонидха̄нам̣ хи нр̣па итйучйате бхуви адӯш̣айанманастасма̄т бхактима̄м̣стамупа̄чарет

125

पर्यस्तिकोपाश्रयकोपहासविवादनिष्ठीवनजृम्भणानि सर्वाः प्रकृत्यभ्यधिकाश्च चेष्टास्तत्सन्निधाने परिवर्जयेत्तु

парйастикопа̄ш́райакопаха̄савива̄даниш̣т̣хӣванаджр̣мбхан̣а̄ни сарва̄х̣ пракр̣тйабхйадхика̄ш́ча чеш̣т̣а̄статсаннидха̄не париварджайетту

126

सत्वाद्यवस्था विविधाश्च तास्ताः सम्यक् समीक्ष्या आत्महितं विदध्यात् अन्यो ऽपि यः कश्चिदिहा ऽस्ति मार्गो हितोपदेशेषु भजेत तं च

сатва̄дйавастха̄ вивидха̄ш́ча та̄ста̄х̣ самйак самӣкш̣йа̄ а̄тмахитам̣ видадхйа̄т анйо 'пи йах̣ каш́чидиха̄ 'сти ма̄рго хитопадеш́еш̣у бхаджета там̣ ча

127

इति चरितमुपेतः सर्वजीवोपजीव्यं प्रथितपृथुगुणौधो रक्षितो देवताभिः समधिकशतजीवी निर्वृतः पुण्यकर्मा व्रजति सुगतिनिम्नो देहभेदे ऽपि तुष्टिम्

ити чаритамупетах̣ сарваджӣвопаджӣвйам̣ пратхитапр̣тхугун̣аудхо ракш̣ито девата̄бхих̣ самадхикаш́атаджӣвӣ нирвр̣тах̣ пун̣йакарма̄ враджати сугатинимно дехабхеде 'пи туш̣т̣им