Каса — кашель | Уттаракханда

Бхавапракаша · Уттаракханда · Глава 12 · 53 стихов

Каса — кашель

धूमोपघाताद्र जसस्तथैव व्यायामरुक्षान्ननिषेवणाच्च विमार्गगत्वादपि भोजनस्य वेगावरोधात्क्षवथोस्तथैव

дхӯмопагха̄та̄дра джасастатхаива вйа̄йа̄марукш̣а̄ннаниш̣еван̣а̄чча вима̄ргагатва̄дапи бходжанасйа вега̄вародха̄ткш̣аватхостатхаива

प्राणो ह्युदानानुगतः प्रदुष्टः सम्भिन्नकांस्यस्वनतुल्यघोषः निरेति वक्त्रात्सहसा सदोषोमनीषिभिः कास इति प्रदिष्टः

пра̄н̣о хйуда̄на̄нугатах̣ прадуш̣т̣ах̣ самбхиннака̄м̣сйасванатулйагхош̣ах̣ нирети вактра̄тсахаса̄ садош̣оманӣш̣ибхих̣ ка̄са ити прадиш̣т̣ах̣

पञ्चकासाः स्मृता वातपित्तश्लेष्मक्षतक्षयैः क्षयायोपेक्षिताः सर्वे बलिनश्चोत्तरोत्तरम्

пан̃чака̄са̄х̣ смр̣та̄ ва̄тапитташ́леш̣макш̣атакш̣айаих̣ кш̣айа̄йопекш̣ита̄х̣ сарве балинаш́чоттароттарам

पूर्वरूपं भवेत्तेषां शूकपूर्णगलास्यता कण्ठे कण्डूश्च भोज्यानामवरोधश्च जायते

пӯрварӯпам̣ бхаветтеш̣а̄м̣ ш́ӯкапӯрн̣агала̄сйата̄ кан̣т̣хе кан̣д̣ӯш́ча бходжйа̄на̄мавародхаш́ча джа̄йате

हृच्छङ्खपार्श्वोदरमूर्द्धशूली क्षामाननः क्षीणबलस्वरौजाः प्रसक्तवेगस्तु समीरणेन भिन्नस्वरः कासतिशुष्कमेव

хр̣ччхан̇кхапа̄рш́водарамӯрддхаш́ӯлӣ кш̣а̄ма̄нанах̣ кш̣ӣн̣абаласварауджа̄х̣ прасактавегасту самӣран̣ена бхиннасварах̣ ка̄сатиш́уш̣камева

उरोविदाहज्वरवक्त्रशोषैरभ्यर्दितस्तिक्तमुखस्तृषाऽत्त पित्तेन पीतानि वमेत्कटूनि कासेत्स पाण्डुः परिदह्यमानः

уровида̄хаджваравактраш́ош̣аирабхйардитастиктамукхастр̣ш̣а̄'тта питтена пӣта̄ни ваметкат̣ӯни ка̄сетса па̄н̣д̣ух̣ паридахйама̄нах̣

प्रलिप्यमानेन मुखेन सीदञ्छिरोरुजाऽत्त कफपूर्णदेहः अभक्तरुग्गौरवकण्डुयुक्तः कासेद् भृशं सान्द्र कफः कफेन

пралипйама̄нена мукхена сӣдан̃чхироруджа̄'тта капхапӯрн̣адехах̣ абхактаруггауравакан̣д̣уйуктах̣ ка̄сед бхр̣ш́ам̣ са̄ндра капхах̣ капхена

अतिव्यवायभाराध्वयुद्धाश्वगजनिग्रहैः रूक्षस्योरःक्षतं वायुर्गृहीत्वाकासमावहेत्

ативйава̄йабха̄ра̄дхвайуддха̄ш́вагаджаниграхаих̣ рӯкш̣асйорах̣кш̣атам̣ ва̄йургр̣хӣтва̄ка̄сама̄вахет

स पूर्वं कासते शुष्कं ततः ष्ठीवेत् सशोणितम् कण्ठेन कूजताऽत्यर्थं विभग्नेनेव चोरसा

са пӯрвам̣ ка̄сате ш́уш̣кам̣ татах̣ ш̣т̣хӣвет саш́он̣итам кан̣т̣хена кӯджата̄'тйартхам̣ вибхагненева чораса̄

सूचीभिरिव तीक्ष्णाभिस्तुद्यमानेनशूलिना दुःखस्पर्शेनशूलेन भेदपीडाऽभितापिना

сӯчӣбхирива тӣкш̣н̣а̄бхистудйама̄ненаш́ӯлина̄ дух̣кхаспарш́енаш́ӯлена бхедапӣд̣а̄'бхита̄пина̄

पर्वभेदज्वरश्वास तृष्णावैस्वर्यपीडितः पारावत इवाकूजन् कासवेगात् क्षतोद्भवात्

парвабхедаджвараш́ва̄са тр̣ш̣н̣а̄ваисварйапӣд̣итах̣ па̄ра̄вата ива̄кӯджан ка̄савега̄т кш̣атодбхава̄т

विषमासात्म्यभोज्यातिव्यवायाद् वेगनिग्रहात् घृणिनां शोचतां नॄणां व्यापन्नेऽग्नौ त्रयो मलाः कुपिताः क्षयजं कासं कुर्युर्देहक्षयप्रदम्

виш̣ама̄са̄тмйабходжйа̄тивйава̄йа̄д веганиграха̄т гхр̣н̣ина̄м̣ ш́очата̄м̣ нр̣̄н̣а̄м̣ вйа̄панне'гнау трайо мала̄х̣ купита̄х̣ кш̣айаджам̣ ка̄сам̣ курйурдехакш̣айапрадам

सगात्रशूलज्वरमोहदाहप्राणक्षयं चोपलभेत कासी

сага̄траш́ӯладжварамохада̄хапра̄н̣акш̣айам̣ чопалабхета ка̄сӣ

शुष्यन् विनिष्ठीवति निर्बलस्तु प्रक्षीणमांसो रुधिरं सपूयम् तं सर्वलिङ्गं भृशदुश्चिकित्स्यं चिकित्सितज्ञाः क्षयजं वदन्ति

ш́уш̣йан виниш̣т̣хӣвати нирбаласту пракш̣ӣн̣ама̄м̣со рудхирам̣ сапӯйам там̣ сарвалин̇гам̣ бхр̣ш́адуш́чикитсйам̣ чикитситаджн̃а̄х̣ кш̣айаджам̣ ваданти

इत्येष क्षयजः कासःक्षीणानां देहनाशनः साध्यो बलवतां वा स्याद्याप्यस्त्वेवं क्षतोत्थितः

итйеш̣а кш̣айаджах̣ ка̄сах̣кш̣ӣн̣а̄на̄м̣ дехана̄ш́анах̣ са̄дхйо балавата̄м̣ ва̄ сйа̄дйа̄пйаствевам̣ кш̣атоттхитах̣

न वै कदाचित्सिद्ध्य्तेमपि पादगुणान्वितौ स्थविराणां जराकासः सर्वो याप्यः प्रकीर्त्तितः

на ваи када̄читсиддхйтемапи па̄дагун̣а̄нвитау стхавира̄н̣а̄м̣ джара̄ка̄сах̣ сарво йа̄пйах̣ пракӣрттитах̣

त्रीन्पूर्वान्साधयेत्साध्यान्पथ्यैर्याप्यांस्तु यापयेत्

трӣнпӯрва̄нса̄дхайетса̄дхйа̄нпатхйаирйа̄пйа̄м̣сту йа̄пайет

ज्वरारोचकहृल्लासस्वरभेदक्षयादयः भवन्त्युपेक्षया यस्मात् तस्मात्तत्त्वरया जयेत्

джвара̄рочакахр̣лла̄сасварабхедакш̣айа̄дайах̣ бхавантйупекш̣айа̄ йасма̄т тасма̄ттаттварайа̄ джайет

कासस्य चिकित्सा वास्तूको वायसीशाकं मूलकं सुनिषण्णकम् स्नेहास्तैलादयो भक्ष्यास्तथेक्षुरसगौडिकाः

ка̄сасйа чикитса̄ ва̄стӯко ва̄йасӣш́а̄кам̣ мӯлакам̣ суниш̣ан̣н̣акам снеха̄стаила̄дайо бхакш̣йа̄статхекш̣урасагауд̣ика̄х̣

दध्यारनालाम्लफलं प्रसन्नापानमेव च शस्यते वातकासेषु स्वाद्वम्ललवणानि च

дадхйа̄рана̄ла̄млапхалам̣ прасанна̄па̄намева ча ш́асйате ва̄така̄сеш̣у сва̄двамлалаван̣а̄ни ча

ग्राम्यानूपौदकैः शालियवगोधूमषष्टिकान् रसैर्माषात्मगुप्तानां यूषैर्वा भोजयेद्भिषक्

гра̄мйа̄нӯпаудакаих̣ ш́а̄лийавагодхӯмаш̣аш̣т̣ика̄н расаирма̄ш̣а̄тмагупта̄на̄м̣ йӯш̣аирва̄ бходжайедбхиш̣ак

दशमूलीकृता श्वासकासहिक्कारुजाऽपहा यवागूर्दीपनी वृष्या वालरोगविनाशिनी

даш́амӯлӣкр̣та̄ ш́ва̄сака̄сахикка̄руджа̄'паха̄ йава̄гӯрдӣпанӣ вр̣ш̣йа̄ ва̄ларогавина̄ш́инӣ

रसः कर्कोटकानां वा घृतभृष्टः सनागरः वातकासप्रशमनः शृङ्गीमत्स्यस्य वा पुनः

расах̣ каркот̣ака̄на̄м̣ ва̄ гхр̣табхр̣ш̣т̣ах̣ сана̄гарах̣ ва̄така̄сапраш́аманах̣ ш́р̣н̇гӣматсйасйа ва̄ пунах̣

कण्टकारीयुगद्रा क्षा वासाकर्चूरबालकैः नागरेण च पिप्पल्या क्वथितं सलिलं पिबेत् शर्करामधुसंयुक्तं पित्तकासहरं परम्

кан̣т̣ака̄рӣйугадра̄ кш̣а̄ ва̄са̄карчӯраба̄лакаих̣ на̄гарен̣а ча пиппалйа̄ кватхитам̣ салилам̣ пибет ш́аркара̄мадхусам̣йуктам̣ питтака̄сахарам̣ парам

कफजकासस्य चिकित्सा पिप्पली कट्फलंशुण्ठी शृङ्गी भार्गी तथोषणम् कारवी कण्टकारी च सिन्दुवारो यवानिका

капхаджака̄сасйа чикитса̄ пиппалӣ кат̣пхалам̣ш́ун̣т̣хӣ ш́р̣н̇гӣ бха̄ргӣ татхош̣ан̣ам ка̄равӣ кан̣т̣ака̄рӣ ча синдува̄ро йава̄ника̄

चित्रको वासकश्चैषां कषायं विधिवत्कृतम् कफकासविनाशाय पिबेत्कृष्णारजोयुतम्

читрако ва̄сакаш́чаиш̣а̄м̣ каш̣а̄йам̣ видхиваткр̣там капхака̄савина̄ш́а̄йа пибеткр̣ш̣н̣а̄раджойутам

इक्ष्विक्षुबालिका पद्ममृणालोत्पलचन्दनम् मधुकं पिप्पली द्रा क्षा लाक्षा शृङ्गी शतावरी

икш̣викш̣уба̄лика̄ падмамр̣н̣а̄лотпалачанданам мадхукам̣ пиппалӣ дра̄ кш̣а̄ ла̄кш̣а̄ ш́р̣н̇гӣ ш́ата̄варӣ

द्विगुणा च तुगाक्षीरी सिता सर्वचतुर्गुणा लिह्यात्तन्मधुसर्पिर्भ्यां क्षतकासनिवृत्तये

двигун̣а̄ ча туга̄кш̣ӣрӣ сита̄ сарвачатургун̣а̄ лихйа̄ттанмадхусарпирбхйа̄м̣ кш̣атака̄санивр̣ттайе

चूर्णं काकुभमिष्टं वासकरसभावितं बहून्वारान् मधुघृतसितोपलाभिर्लेह्यं क्षयकासरक्तहरम्

чӯрн̣ам̣ ка̄кубхамиш̣т̣ам̣ ва̄сакарасабха̄витам̣ бахӯнва̄ра̄н мадхугхр̣таситопала̄бхирлехйам̣ кш̣айака̄сарактахарам

ताप्यमानस्य कासेन नासास्रावे स्वरे जडे क्षवथौ गन्धनाशेच धूमपानं प्रयोजयेत्

та̄пйама̄насйа ка̄сена на̄са̄сра̄ве сваре джад̣е кш̣аватхау гандхана̄ш́еча дхӯмапа̄нам̣ прайоджайет

मनः शिलाऽलमरिचमांसीमुस्तेङ्गुदैः पिबेत् धूमं त्र्यहञ्च तस्यानु पयश्च सगुडं पिबेत्

манах̣ ш́ила̄'ламаричама̄м̣сӣмустен̇гудаих̣ пибет дхӯмам̣ трйахан̃ча тасйа̄ну пайаш́ча сагуд̣ам̣ пибет

एष कासान्पृथग्द्वन्द्वसर्वदोषसमुद्भवान् शतैरपि प्रयोगाणामसाध्यान्साधयेद् ध्रुवम्

еш̣а ка̄са̄нпр̣тхагдвандвасарвадош̣асамудбхава̄н ш́атаирапи прайога̄н̣а̄маса̄дхйа̄нса̄дхайед дхрувам

बदरीदलमालिप्तं शिलयाऽतपशोषितम् तद्धूमपानं सक्षीरं महाकासनिवारणम्

бадарӣдалама̄липтам̣ ш́илайа̄'тапаш́ош̣итам таддхӯмапа̄нам̣ сакш̣ӣрам̣ маха̄ка̄санива̄ран̣ам

कण्टकारीकृतः क्वाथः सकृष्णः सर्वकासहः कण्टकार्याः कणायाश्च चूर्णं समधु कासहत्

кан̣т̣ака̄рӣкр̣тах̣ ква̄тхах̣ сакр̣ш̣н̣ах̣ сарвака̄сахах̣ кан̣т̣ака̄рйа̄х̣ кан̣а̄йа̄ш́ча чӯрн̣ам̣ самадху ка̄сахат

लवङ्गजातीफलपिप्पलीनां भागान्प्रकल्प्याक्षसमानमीषाम् पलार्द्धमानं मरिचं प्रदेयं पलानि चत्वारि महौषधस्य

лаван̇гаджа̄тӣпхалапиппалӣна̄м̣ бха̄га̄нпракалпйа̄кш̣асама̄намӣш̣а̄м пала̄рддхама̄нам̣ маричам̣ прадейам̣ пала̄ни чатва̄ри махауш̣адхасйа

सिता समस्तेन समाऽथ चूर्णं रोगानिमानाशु बलान्निहन्ति कासज्वरारोचकमेहगुल्मश्वासाग्निमान्द्यग्रहणीविकारान्

сита̄ самастена сама̄'тха чӯрн̣ам̣ рога̄нима̄на̄ш́у бала̄нниханти ка̄саджвара̄рочакамехагулмаш́ва̄са̄гнима̄ндйаграхан̣ӣвика̄ра̄н

कुनटीसैन्धवव्योषविडङ्गामयहिङ्गुभिः लेहः साज्यमधुः कासश्वासहिक्कानिवारणः

кунат̣ӣсаиндхававйош̣авид̣ан̇га̄майахин̇губхих̣ лехах̣ са̄джйамадхух̣ ка̄саш́ва̄сахикка̄нива̄ран̣ах̣

हरीतकीकणाशुण्ठीमरिचं गुडसंयुतम् कासश्लेष्मापहं प्रोक्तं परं वह्नेः प्रदीपनम्

харӣтакӣкан̣а̄ш́ун̣т̣хӣмаричам̣ гуд̣асам̣йутам ка̄саш́леш̣ма̄пахам̣ проктам̣ парам̣ вахнех̣ прадӣпанам

कर्षः कर्षांशपलं पलद्वयं स्यात्ततोर्द्धकर्षञ्च मरिचस्य पिप्पलीनां दाडिमगुडयावशूकानाम्

карш̣ах̣ карш̣а̄м̣ш́апалам̣ паладвайам̣ сйа̄ттаторддхакарш̣ан̃ча маричасйа пиппалӣна̄м̣ да̄д̣имагуд̣айа̄ваш́ӯка̄на̄м

सर्वौषधिभिरसाध्याः कासा ये वैद्यनिर्मुक्ताः अपि पूयं छर्दयतां तेषामिदमौषधं परमम्

сарвауш̣адхибхираса̄дхйа̄х̣ ка̄са̄ йе ваидйанирмукта̄х̣ апи пӯйам̣ чхардайата̄м̣ теш̣а̄мидамауш̣адхам̣ парамам

मरिचं कर्षमात्रं स्यात्पिप्पली कर्षसम्मिता अर्द्धकर्षो यवक्षारः कर्षयुग्मन्तु दाडिमम्

маричам̣ карш̣ама̄трам̣ сйа̄тпиппалӣ карш̣асаммита̄ арддхакарш̣о йавакш̣а̄рах̣ карш̣айугманту да̄д̣имам

एतच्चूर्णीकृतं युञ्ज्यादष्टकर्षगुडेन हि शाणप्रमाणां गुटिकां कृत्वा वक्त्रे विधारयेत् अस्याः प्रभावात्सर्वेऽपि कासा यान्त्येव सङ्क्षयम्

етаччӯрн̣ӣкр̣там̣ йун̃джйа̄даш̣т̣акарш̣агуд̣ена хи ш́а̄н̣апрама̄н̣а̄м̣ гут̣ика̄м̣ кр̣тва̄ вактре видха̄райет асйа̄х̣ прабха̄ва̄тсарве'пи ка̄са̄ йа̄нтйева сан̇кш̣айам

समूलवल्कच्छदकण्टकार्यास्तुलां ततो द्रो णमितं जलञ्च हरीतकीनां शतमेकपात्रे विपाच्य कुर्याच्चरणाम्बुशेषम्

самӯлавалкаччхадакан̣т̣ака̄рйа̄стула̄м̣ тато дро н̣амитам̣ джалан̃ча харӣтакӣна̄м̣ ш́атамекапа̄тре випа̄чйа курйа̄ччаран̣а̄мбуш́еш̣ам

तस्मिन्कषाये तनुवस्त्रपूते हरीतकीभिः सहिते गुडस्य तुलां विनिक्षिप्य पचेत्सुपक्वमेतत्समुत्तार्य सुशीतलञ्च

тасминкаш̣а̄йе танувастрапӯте харӣтакӣбхих̣ сахите гуд̣асйа тула̄м̣ виникш̣ипйа пачетсупакваметатсамутта̄рйа суш́ӣталан̃ча

पलं पलञ्चापि कटुत्रयञ्च तथा चतुर्जातपलं विचूर्ण्य पलानि षट् पुष्परसस्य चापि विनिक्षिपेत्तत्र विमिश्रयेच्च

палам̣ палан̃ча̄пи кат̣утрайан̃ча татха̄ чатурджа̄тапалам̣ вичӯрн̣йа пала̄ни ш̣ат̣ пуш̣парасасйа ча̄пи виникш̣ипеттатра вимиш́райечча

प्रयुज्यमानो विधिनैष लेहो यथाबलञ्चापियथाऽनलञ्च वातात्मकं पित्तकृतं कफोत्थं त्रिदोषजातानपि च त्रिदोषम्

прайуджйама̄но видхинаиш̣а лехо йатха̄балан̃ча̄пийатха̄'налан̃ча ва̄та̄тмакам̣ питтакр̣там̣ капхоттхам̣ тридош̣аджа̄та̄напи ча тридош̣ам

क्षतोद्भवञ्च क्षयजञ्च कासं श्वासञ्च हन्यात्सह पीनसेन यक्ष्माणमेकादशरूपमुग्रं हरीतकी या भृगुणोपदिष्टा

кш̣атодбхаван̃ча кш̣айаджан̃ча ка̄сам̣ ш́ва̄сан̃ча ханйа̄тсаха пӣнасена йакш̣ма̄н̣амека̄даш́арӯпамуграм̣ харӣтакӣ йа̄ бхр̣гун̣опадиш̣т̣а̄

कण्टकारीतुलां नीरद्रो णे पक्त्वा कषायकम् पादशेषं गृहीत्वा च तत्र चूर्णानि दापयेत्

кан̣т̣ака̄рӣтула̄м̣ нӣрадро н̣е пактва̄ каш̣а̄йакам па̄даш́еш̣ам̣ гр̣хӣтва̄ ча татра чӯрн̣а̄ни да̄пайет

पृथक्पलांशान्येतानि गुडूची चव्यचित्रकौ मुस्तं कर्कटशृङ्गी च त्र्यूषणं धन्वयासकः

пр̣тхакпала̄м̣ш́а̄нйета̄ни гуд̣ӯчӣ чавйачитракау мустам̣ каркат̣аш́р̣н̇гӣ ча трйӯш̣ан̣ам̣ дханвайа̄саках̣

भार्गी रास्नाशटी चैव शर्करापलविंशतिः प्रत्येकञ्च पलान्यष्टौ प्रदद्याद् घृततैलयोः

бха̄ргӣ ра̄сна̄ш́ат̣ӣ чаива ш́аркара̄палавим̣ш́атих̣ пратйекан̃ча пала̄нйаш̣т̣ау прададйа̄д гхр̣татаилайох̣

पक्त्वा लेहत्वमानीय शीते मधु पलाष्टकम् चतुर्भागं तुगाक्षीर्याः पिप्पल्याश्च चतुःपलम्

пактва̄ лехатвама̄нӣйа ш́ӣте мадху пала̄ш̣т̣акам чатурбха̄гам̣ туга̄кш̣ӣрйа̄х̣ пиппалйа̄ш́ча чатух̣палам

क्षिप्त्वा निदध्यात्सुदृढे मृण्मये भाजने शुभं लेहोऽय हन्ति हिक्काऽतिकासश्वासानशेषतः

кш̣иптва̄ нидадхйа̄тсудр̣д̣хе мр̣н̣майе бха̄джане ш́убхам̣ лехо'йа ханти хикка̄'тика̄саш́ва̄са̄наш́еш̣атах̣

इति द्वादश कासाधिकारः समाप्तः

ити два̄даш́а ка̄са̄дхика̄рах̣ сама̄птах̣