Шваса — одышка (астма) | Уттаракханда

Бхавапракаша · Уттаракханда · Глава 14 · 52 стихов

Шваса — одышка (астма)

यैरेव कारणैर्हिक्का देहिनां सम्प्रवर्त्तते तैरेव बहुभिः श्वासो व्याधिर्घोरः प्रजायते

йаирева ка̄ран̣аирхикка̄ дехина̄м̣ самправарттате таирева бахубхих̣ ш́ва̄со вйа̄дхиргхорах̣ праджа̄йате

महोर्ध्वच्छिन्नतमकक्षुद्र भेदैस्तु पञ्चधा भिद्यते स महाव्याधिः श्वास एको विशेषतः

махордхваччхиннатамакакш̣удра бхедаисту пан̃чадха̄ бхидйате са маха̄вйа̄дхих̣ ш́ва̄са еко виш́еш̣атах̣

प्राग्रूपं तस्य हृत्पीडा शूलमाध्मानमेव च आनाहोवक्त्रवैरस्यं शङ्खनिस्तोद एव च

пра̄грӯпам̣ тасйа хр̣тпӣд̣а̄ ш́ӯлама̄дхма̄намева ча а̄на̄ховактраваирасйам̣ ш́ан̇кханистода ева ча

यदा स्रोतांसि संरुध्य मारुतः कफपूर्वकः विष्वग्व्रजति संरुद्धस्तदा श्वासान् करोति सः

йада̄ срота̄м̣си сам̣рудхйа ма̄рутах̣ капхапӯрваках̣ виш̣вагвраджати сам̣руддхастада̄ ш́ва̄са̄н кароти сах̣

उद्धूयमानवातो यःशब्द वद् दुःखितो नरः उच्चैः श्वसिति सन्नद्धो मत्तर्षभ इवानिशम्

уддхӯйама̄нава̄то йах̣ш́абда вад дух̣кхито нарах̣ уччаих̣ ш́васити саннаддхо маттарш̣абха ива̄ниш́ам

प्रनष्टज्ञानविज्ञानस्तथा विभ्रान्तलोचनः विवृताक्ष्याननो बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक्

пранаш̣т̣аджн̃а̄навиджн̃а̄настатха̄ вибхра̄нталочанах̣ вивр̣та̄кш̣йа̄нано баддхамӯтраварча̄ виш́ӣрн̣ава̄к

दीनस्य श्वसितञ्चास्य दूराद्विज्ञायते भृशम् महाश्वासोपसृष्टस्तु क्षिप्रमेव विपद्यते

дӣнасйа ш́васитан̃ча̄сйа дӯра̄двиджн̃а̄йате бхр̣ш́ам маха̄ш́ва̄сопаср̣ш̣т̣асту кш̣ипрамева випадйате

ऊर्ध्वं श्वसिति योऽत्यर्थं न च प्रत्याहरत्यधः श्लेष्मावृतमुखस्रोतः क्रुद्धगन्धवहार्दितः

ӯрдхвам̣ ш́васити йо'тйартхам̣ на ча пратйа̄харатйадхах̣ ш́леш̣ма̄вр̣тамукхасротах̣ круддхагандхаваха̄рдитах̣

ऊर्ध्वदृष्टिर्विपश्यंस्तु विभ्रान्ताक्ष इतस्ततः प्रमुह्यन्वेदनाऽत्तश्च शुष्कास्योऽरतिपीडितः

ӯрдхвадр̣ш̣т̣ирвипаш́йам̣сту вибхра̄нта̄кш̣а итастатах̣ прамухйанведана̄'тташ́ча ш́уш̣ка̄сйо'ратипӣд̣итах̣

ऊर्ध्वश्वासे प्रकुपिते ह्यधःश्वासो निरुद्ध्य्ते मुह्यतस्ताम्यतश्चोर्ध्वश्वासस्तस्य निहन्त्यसून्

ӯрдхваш́ва̄се пракупите хйадхах̣ш́ва̄со нируддхйте мухйатаста̄мйаташ́чордхваш́ва̄састасйа нихантйасӯн

यस्तु श्वसिति विच्छिनं सर्वप्राणेन पीडितः न वा श्वसिति दुःखार्त्तो मर्मच्छेदरुजाऽदितः

йасту ш́васити виччхинам̣ сарвапра̄н̣ена пӣд̣итах̣ на ва̄ ш́васити дух̣кха̄ртто мармаччхедаруджа̄'дитах̣

आनाहस्वेदमूर्च्छाऽत्तो दह्यमानेन वस्तिना विप्लुताक्षः परिक्षीणः श्वसन् रक्तैकलोचनः

а̄на̄хасведамӯрччха̄'тто дахйама̄нена вастина̄ виплута̄кш̣ах̣ парикш̣ӣн̣ах̣ ш́васан рактаикалочанах̣

विचेताः परिशुष्कास्यो विवर्णः प्रलपन्नरः छिन्नश्वासेन विच्छिन्नः स शीघ्रं विजहात्यसून्

вичета̄х̣ париш́уш̣ка̄сйо виварн̣ах̣ пралапаннарах̣ чхиннаш́ва̄сена виччхиннах̣ са ш́ӣгхрам̣ виджаха̄тйасӯн

प्रतिलोमो यदा वायुः स्रोतांसि प्रतिपद्यते ग्रीवां शिरश्च सङ्गृह्य श्लेष्माणं समुदीर्य च

пратиломо йада̄ ва̄йух̣ срота̄м̣си пратипадйате грӣва̄м̣ ш́ираш́ча сан̇гр̣хйа ш́леш̣ма̄н̣ам̣ самудӣрйа ча

करोति पीनसं तेन कण्ठे घुर्घुरकं तथा अतीव तीव्रवेगञ्च श्वासं प्राणप्रपीडकम्

кароти пӣнасам̣ тена кан̣т̣хе гхургхуракам̣ татха̄ атӣва тӣвравеган̃ча ш́ва̄сам̣ пра̄н̣апрапӣд̣акам

प्रताम्यति स वेगेन तृष्यते सन्निरुध्यते प्रमोहं कासमानश्च स गच्छति मुहुर्मुहुः

прата̄мйати са вегена тр̣ш̣йате саннирудхйате прамохам̣ ка̄сама̄наш́ча са гаччхати мухурмухух̣

श्लेष्मण्यमुच्यमाने तु भृशं भवति दुःखितः तस्यैव च विमोक्षान्ते मुहूर्त्तं लभते सुखम्

ш́леш̣ман̣йамучйама̄не ту бхр̣ш́ам̣ бхавати дух̣кхитах̣ тасйаива ча вимокш̣а̄нте мухӯрттам̣ лабхате сукхам

तथाऽस्योद्ध्वंसते कण्ठः कृच्छ्राच्छक्नोति भषितुम् न चापि लभते निद्रां शयानः श्वासपीडितः

татха̄'сйоддхвам̣сате кан̣т̣хах̣ кр̣ччхра̄ччхакноти бхаш̣итум на ча̄пи лабхате нидра̄м̣ ш́айа̄нах̣ ш́ва̄сапӣд̣итах̣

पार्श्वे तस्यावगृह्णाति शयानस्य समीरणः आसीनो लभते सौख्यमुष्णञ्चैवाभिनन्दति

па̄рш́ве тасйа̄вагр̣хн̣а̄ти ш́айа̄насйа самӣран̣ах̣ а̄сӣно лабхате саукхйамуш̣н̣ан̃чаива̄бхинандати

उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमर्त्तिमान् विशुष्कास्यो मुहुःश्वासो मुहुश्चैवावधम्यते

уччхрита̄кш̣о лала̄т̣ена свидйата̄ бхр̣ш́амарттима̄н виш́уш̣ка̄сйо мухух̣ш́ва̄со мухуш́чаива̄вадхамйате

मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः श्लेष्मलैश्च विवर्द्धते स याप्यस्तमकः श्वासः साध्यो वा स्यान्नवोत्थितः

мегха̄мбуш́ӣтапра̄гва̄таих̣ ш́леш̣малаиш́ча виварддхате са йа̄пйастамаках̣ ш́ва̄сах̣ са̄дхйо ва̄ сйа̄ннавоттхитах̣

ज्वरमूर्च्छापरीतञ्च विद्यात्प्रतमकं तु तम्

джварамӯрччха̄парӣтан̃ча видйа̄тпратамакам̣ ту там

उदावर्त्तरजोऽजीर्णक्लिन्नकायनिरोधजः तमसा वर्द्धतेऽत्यर्थं शीतलैश्च प्रशाम्यति मज्जतस्तमसीवास्य विद्यात्प्रतमकन्तु तम्

уда̄варттараджо'джӣрн̣аклиннака̄йаниродхаджах̣ тамаса̄ варддхате'тйартхам̣ ш́ӣталаиш́ча праш́а̄мйати маджджатастамасӣва̄сйа видйа̄тпратамаканту там

रुक्षायासोद्भवः कोष्ठे क्षुद्रो वात उदीरयन् क्षुद्र श्वासो न सोऽत्यर्थं दुःखेनाङ्गप्रबाधकः

рукш̣а̄йа̄содбхавах̣ кош̣т̣хе кш̣удро ва̄та удӣрайан кш̣удра ш́ва̄со на со'тйартхам̣ дух̣кхена̄н̇гапраба̄дхаках̣

हिनस्ति न च गात्राणि न च दुःखो यथेतरे न च भोजनपानानां निरुणद्ध्युचितां गतिम्

хинасти на ча га̄тра̄н̣и на ча дух̣кхо йатхетаре на ча бходжанапа̄на̄на̄м̣ нирун̣аддхйучита̄м̣ гатим

नेन्द्रि याणां व्यथाञ्चापिकाञ्चिदुत्पादयेद्रुजम् स साध्य उक्तो बलिनः सर्वे चाव्यक्तलक्षणाः

нендри йа̄н̣а̄м̣ вйатха̄н̃ча̄пика̄н̃чидутпа̄дайедруджам са са̄дхйа укто балинах̣ сарве ча̄вйакталакш̣ан̣а̄х̣

क्षुद्रः साध्यतमस्तेषां तमकः कृच्छ्र उच्यते त्रयः श्वासा न सिध्यन्ति तमको दुर्बलस्य च

кш̣удрах̣ са̄дхйатамастеш̣а̄м̣ тамаках̣ кр̣ччхра учйате трайах̣ ш́ва̄са̄ на сидхйанти тамако дурбаласйа ча

कामं प्राणहरा रोगा बहवो न तु ते तथा यथा श्वासश्च हिक्का च हरतः प्राणमाशु वै

ка̄мам̣ пра̄н̣ахара̄ рога̄ бахаво на ту те татха̄ йатха̄ ш́ва̄саш́ча хикка̄ ча харатах̣ пра̄н̣ама̄ш́у ваи

श्वासहिक्कातुरं प्रायः स्निग्धैः स्वेदैरुपाचरेत् युक्तैर्लवणतैलाभ्यां तैरस्य ग्रन्थितः कफः

ш́ва̄сахикка̄турам̣ пра̄йах̣ снигдхаих̣ сведаирупа̄чарет йуктаирлаван̣атаила̄бхйа̄м̣ таирасйа грантхитах̣ капхах̣

श्वासो विलयमायाति मारुतश्चोपशाम्यति स्विन्नं ज्ञात्वा ततश्चैनं भोजयेच्च रसौदनम्

ш́ва̄со вилайама̄йа̄ти ма̄руташ́чопаш́а̄мйати свиннам̣ джн̃а̄тва̄ таташ́чаинам̣ бходжайечча расауданам

स्वरसं शृङ्गवेरस्य माक्षिकेण समन्वितम् पाययेच्छ्वासकासघ्नं प्रतिश्यायकफापहम्

сварасам̣ ш́р̣н̇гаверасйа ма̄кш̣икен̣а саманвитам па̄йайеччхва̄сака̄сагхнам̣ пратиш́йа̄йакапха̄пахам

प्रस्थं बिभीतकानामस्थि विना साधयेदजामूत्रे अयमवलेहो लीढो मधुसहितः श्वासकासघ्नः

прастхам̣ бибхӣтака̄на̄мастхи вина̄ са̄дхайедаджа̄мӯтре айамавалехо лӣд̣хо мадхусахитах̣ ш́ва̄сака̄сагхнах̣

देवदारुबलामांसीः पिष्ट्वा वर्त्तिं प्रकल्पयेत् तां घृताक्तां पिबेद्धूमं श्वासं हन्ति सुदारुणम्

девада̄рубала̄ма̄м̣сӣх̣ пиш̣т̣ва̄ варттим̣ пракалпайет та̄м̣ гхр̣та̄кта̄м̣ пибеддхӯмам̣ ш́ва̄сам̣ ханти суда̄рун̣ам

दशमूलीशटीरास्नापिप्पलीविश्वपौष्करैः शृङ्गीतामलकीभार्गीगुडूचीनागराग्निभिः

даш́амӯлӣш́ат̣ӣра̄сна̄пиппалӣвиш́вапауш̣караих̣ ш́р̣н̇гӣта̄малакӣбха̄ргӣгуд̣ӯчӣна̄гара̄гнибхих̣

यवागूं विधिना सिद्धां कषायं वा पिबेन्नरः श्वासहृद्ग्रहपार्श्वार्त्तिहिक्काकासप्रशान्तये

йава̄гӯм̣ видхина̄ сиддха̄м̣ каш̣а̄йам̣ ва̄ пибеннарах̣ ш́ва̄сахр̣дграхапа̄рш́ва̄рттихикка̄ка̄сапраш́а̄нтайе

दशमूलस्य वा क्वाथः षौष्करेणावचूर्णितः श्वासकासप्रशमनः पार्श्वशूलनिवारणः

даш́амӯласйа ва̄ ква̄тхах̣ ш̣ауш̣карен̣а̄вачӯрн̣итах̣ ш́ва̄сака̄сапраш́аманах̣ па̄рш́ваш́ӯланива̄ран̣ах̣

रम्भाकुन्दशिरीषाणां कुसुमं पिप्पलीयुतम् पिष्ट्वा तण्डुलतोयेन पीत्वा श्वासमपोहति

рамбха̄кундаш́ирӣш̣а̄н̣а̄м̣ кусумам̣ пиппалӣйутам пиш̣т̣ва̄ тан̣д̣улатойена пӣтва̄ ш́ва̄самапохати

शृङ्गीमहौषधकणाघनपौष्कराणां चूर्णं शटीमरिचयोश्च सिताविमिश्रम् क्वाथेन पीतममृतावृषपञ्चमूल्याः श्वासं त्र्यहेण विनिहन्ति हि घोररूपम्

ш́р̣н̇гӣмахауш̣адхакан̣а̄гханапауш̣кара̄н̣а̄м̣ чӯрн̣ам̣ ш́ат̣ӣмаричайош́ча сита̄вимиш́рам ква̄тхена пӣтамамр̣та̄вр̣ш̣апан̃чамӯлйа̄х̣ ш́ва̄сам̣ трйахен̣а виниханти хи гхорарӯпам

पञ्चमूली तु सामान्या पित्ते योज्या कनीयसी महती मारुते देया सैव देया कफाधिके

пан̃чамӯлӣ ту са̄ма̄нйа̄ питте йоджйа̄ канӣйасӣ махатӣ ма̄руте дейа̄ саива дейа̄ капха̄дхике

कूष्माण्डकशिफाचूर्णं पीतं कोष्णेन वारिणा शीघ्रं शमयति श्वासं कासञ्चापि सुदारुणम्

кӯш̣ма̄н̣д̣акаш́ипха̄чӯрн̣ам̣ пӣтам̣ кош̣н̣ена ва̄рин̣а̄ ш́ӣгхрам̣ ш́амайати ш́ва̄сам̣ ка̄сан̃ча̄пи суда̄рун̣ам

हरिद्रां मरिचं द्रा क्षां कणां रास्नां शटीं गुडम् कटुतैलं लिहन्हन्याच्छ्वासान् प्राणहरानपि

харидра̄м̣ маричам̣ дра̄ кш̣а̄м̣ кан̣а̄м̣ ра̄сна̄м̣ ш́ат̣ӣм̣ гуд̣ам кат̣утаилам̣ лиханханйа̄ччхва̄са̄н пра̄н̣ахара̄напи

शतं सङ्गृह्य भार्ग्यास्तु दशमूल्यास्तथा शतम् शतं हरीतकीनाञ्च पचेत्तोये चतुर्गुणे

ш́атам̣ сан̇гр̣хйа бха̄ргйа̄сту даш́амӯлйа̄статха̄ ш́атам ш́атам̣ харӣтакӣна̄н̃ча пачеттойе чатургун̣е

पादावशेषे तस्मिंस्तु रसे वस्त्रनिपीडिते आलोड्य च तुलां पूतां गुडस्य त्वभयास्ततः

па̄да̄ваш́еш̣е тасмим̣сту расе вастранипӣд̣ите а̄лод̣йа ча тула̄м̣ пӯта̄м̣ гуд̣асйа твабхайа̄статах̣

पुनः पचेत्तु मृद्वग्नौ यावल्लेहत्वमेति तत् शीते च मधुनस्तत्र षट्पलानि विनिक्षिपेत्

пунах̣ пачетту мр̣двагнау йа̄валлехатвамети тат ш́ӣте ча мадхунастатра ш̣ат̣пала̄ни виникш̣ипет

त्रिकटुं त्रिसुगन्धञ्च पलमात्रं पृथक् पृथक् यवक्षारं कर्षयुग्मं सञ्चूर्ण्य प्रक्षिपेत्ततः

трикат̣ум̣ трисугандхан̃ча палама̄трам̣ пр̣тхак пр̣тхак йавакш̣а̄рам̣ карш̣айугмам̣ сан̃чӯрн̣йа пракш̣ипеттатах̣

भक्षयेदभयामेकां लेहस्यार्द्धपलं तथा श्वासं सुदारुणं हन्ति कासं पञ्चविधं तथा

бхакш̣айедабхайа̄мека̄м̣ лехасйа̄рддхапалам̣ татха̄ ш́ва̄сам̣ суда̄рун̣ам̣ ханти ка̄сам̣ пан̃чавидхам̣ татха̄

अर्शांस्यरोचकं गुल्मं शकृद्भेदं क्षयं तथा स्वरवर्णप्रदो ह्येष जठराग्नेश्च दीपनः नाम्ना भार्गीगुडः ख्यातो भिषग्भिः सकलैर्मतः

арш́а̄м̣сйарочакам̣ гулмам̣ ш́акр̣дбхедам̣ кш̣айам̣ татха̄ свараварн̣апрадо хйеш̣а джат̣хара̄гнеш́ча дӣпанах̣ на̄мна̄ бха̄ргӣгуд̣ах̣ кхйа̄то бхиш̣агбхих̣ сакалаирматах̣

अष्टाङ्गचूर्णसंयुक्तं छागक्षीरं प्रयोजयेत् श्वासं कासान्वितं घोरं हन्यादेतन्न संशयः

аш̣т̣а̄н̇гачӯрн̣асам̣йуктам̣ чха̄гакш̣ӣрам̣ прайоджайет ш́ва̄сам̣ ка̄са̄нвитам̣ гхорам̣ ханйа̄детанна сам̣ш́айах̣

दशमूलरसो देयः श्वासनिर्मूलशान्तये अवश्यंमरणीयो यो जीवेद्वर्षशतं नरः

даш́амӯларасо дейах̣ ш́ва̄санирмӯлаш́а̄нтайе аваш́йам̣маран̣ӣйо йо джӣведварш̣аш́атам̣ нарах̣

रसो गन्धो विषञ्चापि टङ्कणञ्च मनः शिला एतानिकर्षमात्राणि मरिचं चाष्टकर्षकम्

расо гандхо виш̣ан̃ча̄пи т̣ан̇кан̣ан̃ча манах̣ ш́ила̄ ета̄никарш̣ама̄тра̄н̣и маричам̣ ча̄ш̣т̣акарш̣акам

कटुत्रयं कर्षयुग्मं पृथगत्र विनिक्षिपेत् रसः श्वासकुठारोऽय सर्वश्वासनिवारणः

кат̣утрайам̣ карш̣айугмам̣ пр̣тхагатра виникш̣ипет расах̣ ш́ва̄сакут̣ха̄ро'йа сарваш́ва̄санива̄ран̣ах̣

इति चतुर्दशः श्वासाधिकारः समाप्तः १४

ити чатурдаш́ах̣ ш́ва̄са̄дхика̄рах̣ сама̄птах̣