Насья видхи адхьяя — сутрастхана | Сутрастхана

Астанга-санграха · Сутрастхана · Глава 12 · 92 стихов

Насья видхи — назальная терапия

Глава 12 Сутрастханы Астанга-санграхи посвящена теме «назальная терапия». Вагбхата-старший излагает её более подробно, чем в Аштанга-хридае.

अथातो द्विविधौषधविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः इति हस्माहुरात्रेयादयो महर्षयः

атха̄то двивидхауш̣адхавиджн̃а̄нӣйамадхйа̄йам̣ вйа̄кхйа̄сйа̄мах̣ ити хасма̄хура̄трейа̄дайо махарш̣айах̣

द्विविधमौषधमूर्जस्करं रोगघ्नं च उभयमपि चोभयात्मकम् बाहुल्येन तु निर्देशः तत्रोर्जस्करं द्विविधं रसायनं वाजीकरणं च रोगघ्नमपि द्विविधम् रोगस्य प्रशमनमपुनर्भवकरं च पुनश्च द्विविधम् द्रव्यमद्रव्यम् च तत्र द्रव्यम् त्रिविधम् भौममौद्भिदं जङ्गममिति तेषु वक्ष्यमाणं हेमादि लवणान्तं प्रायेण भौमम् औद्भिदं पुनर्वनस्पतिवानस्पत्यवीरुदौषधिभेदेन चतुर्विधं भवति तत्र फलिनो वनस्पतिः पुष्पफलवान् वानस्पत्यः वल्लीगुल्मवीरुत् फलपाकान्ताश्चौषध्य इति जङ्गमोद्भवं मधुघृतादि जङ्गमद्रव्यमाहुः

двивидхамауш̣адхамӯрджаскарам̣ рогагхнам̣ ча убхайамапи чобхайа̄тмакам ба̄хулйена ту нирдеш́ах̣ татрорджаскарам̣ двивидхам̣ раса̄йанам̣ ва̄джӣкаран̣ам̣ ча рогагхнамапи двивидхам рогасйа праш́аманамапунарбхавакарам̣ ча пунаш́ча двивидхам дравйамадравйам ча татра дравйам тривидхам бхаумамаудбхидам̣ джан̇гамамити теш̣у вакш̣йама̄н̣ам̣ хема̄ди лаван̣а̄нтам̣ пра̄йен̣а бхаумам аудбхидам̣ пунарванаспатива̄наспатйавӣрудауш̣адхибхедена чатурвидхам̣ бхавати татра пхалино ванаспатих̣ пуш̣папхалава̄н ва̄наспатйах̣ валлӣгулмавӣрут пхалапа̄ка̄нта̄ш́чауш̣адхйа ити джан̇гамодбхавам̣ мадхугхр̣та̄ди джан̇гамадравйама̄хух̣

अद्रव्यं पुनरुपवासानिलातपच्छायामन्त्रसान्त्वदानभयोत्त्राससङ्क्षोभणहर्षणभर्त्सनहसनस्वप्नजागरण संवाहनादीनि पुनरपि च त्रिविधं दैवव्यपाश्रयं युक्तिव्यपाश्रयं सत्वावजयश्चेति तत्र दैवव्यपाश्रयं मन्त्रौषधिमणिमङ्गलबल्युपहारहोमनियमप्रायश्चित्तो पवासस्वस्त्ययनप्रणिधानगमनादि युक्तिव्यपाश्रयमाहारौषधयोजनादि सत्वावजयः पुनरहितान्मनोनिग्रहः पुनरपि च त्रिविधम् अपकर्षणं प्रकृतिविघातो निदानत्यागश्च

адравйам̣ пунарупава̄са̄нила̄тапаччха̄йа̄мантраса̄нтвада̄набхайоттра̄сасан̇кш̣обхан̣ахарш̣ан̣абхартсанахасанасвапнаджа̄гаран̣а сам̣ва̄хана̄дӣни пунарапи ча тривидхам̣ даивавйапа̄ш́райам̣ йуктивйапа̄ш́райам̣ сатва̄ваджайаш́чети татра даивавйапа̄ш́райам̣ мантрауш̣адхиман̣иман̇галабалйупаха̄рахоманийамапра̄йаш́читто пава̄сасвастйайанапран̣идха̄нагамана̄ди йуктивйапа̄ш́райама̄ха̄рауш̣адхайоджана̄ди сатва̄ваджайах̣ пунарахита̄нманониграхах̣ пунарапи ча тривидхам апакарш̣ан̣ам̣ пракр̣тивигха̄то нида̄натйа̄гаш́ча

ते पुनरपकर्षणादयो द्विविधाः बाह्याभ्यन्तरभेदेन तत्र बाह्यमपकर्षणं ग्रन्थ्यर्बुदोपपक्ष्मक्रिमिशल्यादिषु शस्त्रहस्तयन्त्रादिभिः आभ्यन्तरं पुनर्वमनविरेचनादिभिः प्रकृतिविघातः संशमनम् तत् बाह्यमभ्यङ्गस्वेदप्रदेहपरिषेकोपमर्दनादि आभ्यन्तरं यदन्तरमनुप्रविश्याविक्षोभयद्दोषान् शमयति निदानत्यागो यथादोषं शीतोष्णशनव्यायामादीनां वर्जनं स्निग्धरुक्षाद्यनभ्यवहारश्च तत्र शस्त्रादिसाध्ये भेषजमनुक्रमते न तु भेषजसाध्ये शस्त्रादि

те пунарапакарш̣ан̣а̄дайо двивидха̄х̣ ба̄хйа̄бхйантарабхедена татра ба̄хйамапакарш̣ан̣ам̣ грантхйарбудопапакш̣макримиш́алйа̄диш̣у ш́астрахастайантра̄дибхих̣ а̄бхйантарам̣ пунарваманавиречана̄дибхих̣ пракр̣тивигха̄тах̣ сам̣ш́аманам тат ба̄хйамабхйан̇гасведапрадехапариш̣екопамардана̄ди а̄бхйантарам̣ йадантарамануправиш́йа̄викш̣обхайаддош̣а̄н ш́амайати нида̄натйа̄го йатха̄дош̣ам̣ ш́ӣтош̣н̣аш́анавйа̄йа̄ма̄дӣна̄м̣ варджанам̣ снигдхарукш̣а̄дйанабхйаваха̄раш́ча татра ш́астра̄диса̄дхйе бхеш̣аджаманукрамате на ту бхеш̣аджаса̄дхйе ш́астра̄ди

पुनरपि त्रिविधं हेतुविपरीतं व्याधिविपरीतमुभयार्थकारि च तत्र हेतुविपरीतं गुरुस्निग्धशीतादिजे व्याधौ लघुरूक्षोष्णादि तथेतरस्मिन्नितरत् व्याधिविपरीतम् द्वौ मूलोपक्रमौ लङ्घनबृंहणे पञ्च कर्माणि वमनादीनि सधूमधूपाञ्जनादीनि च तथा विम्लापनोपनाहनपाटनादीनि

пунарапи тривидхам̣ хетувипарӣтам̣ вйа̄дхивипарӣтамубхайа̄ртхака̄ри ча татра хетувипарӣтам̣ гуруснигдхаш́ӣта̄дидже вйа̄дхау лагхурӯкш̣ош̣н̣а̄ди татхетарасминнитарат вйа̄дхивипарӣтам двау мӯлопакрамау лан̇гханабр̣м̣хан̣е пан̃ча карма̄н̣и вамана̄дӣни садхӯмадхӯпа̄н̃джана̄дӣни ча татха̄ вимла̄панопана̄ханапа̄т̣ана̄дӣни

यच्च दोषशमनत्वे सत्यपि ज्वरे विशेषतो हितं मुस्ता पर्पटकं यवाग्वश्च प्रमेहे रजनी यवान्नं चेत्यादि रक्तपित्ते चोर्ध्वागे विरेचनमधोगे वमनम् उभयार्थकारि पुनर्दैवव्यपाश्रयमौषधम् तथा छर्द्यां छर्दनमतिसारे विरेचनं मदात्ययेमद्यपानं तुत्थदग्धे ऽग्निप्रतपनं पित्ते ऽन्तर्न्निगूढे विमार्गगे वा स्वेदः कट्वम्ललवणतीक्ष्णोष्णाभ्यवहारश्च बहिः प्रवर्त्तनाय स्वमार्गापादनाय च श्लेष्मणि चान्तर्निगूढे स्तब्धे बहिः शीतोपचारस्तत्पीडितस्योष्मणो ऽन्तःप्रवेशेन कफो विलयतामुपयाति एवंविधं ह्यविपरीतमेव सत् भेषजं हेतुव्याधिविपरीतमर्थं करोति

йачча дош̣аш́аманатве сатйапи джваре виш́еш̣ато хитам̣ муста̄ парпат̣акам̣ йава̄гваш́ча прамехе раджанӣ йава̄ннам̣ четйа̄ди рактапитте чордхва̄ге виречанамадхоге ваманам убхайа̄ртхака̄ри пунардаивавйапа̄ш́райамауш̣адхам татха̄ чхардйа̄м̣ чхарданаматиса̄ре виречанам̣ мада̄тйайемадйапа̄нам̣ туттхадагдхе 'гнипратапанам̣ питте 'нтарннигӯд̣хе вима̄ргаге ва̄ сведах̣ кат̣вамлалаван̣атӣкш̣н̣ош̣н̣а̄бхйаваха̄раш́ча бахих̣ праварттана̄йа свама̄рга̄па̄дана̄йа ча ш́леш̣ман̣и ча̄нтарнигӯд̣хе стабдхе бахих̣ ш́ӣтопача̄растатпӣд̣итасйош̣ман̣о 'нтах̣правеш́ена капхо вилайата̄мупайа̄ти евам̣видхам̣ хйавипарӣтамева сат бхеш̣аджам̣ хетувйа̄дхивипарӣтамартхам̣ кароти

अनौषधं पुनर्द्विविधं बाधनमनुबाधनं च तत्र सद्यः प्राणहरं बाधनम् कालान्तरेणानुबाधनमिति परं चातो रसवीर्यादिभेदेन यथास्थूलमौषधैकदेश उपदिश्यते

анауш̣адхам̣ пунардвивидхам̣ ба̄дханамануба̄дханам̣ ча татра садйах̣ пра̄н̣ахарам̣ ба̄дханам ка̄ла̄нтарен̣а̄нуба̄дханамити парам̣ ча̄то расавӣрйа̄дибхедена йатха̄стхӯламауш̣адхаикадеш́а упадиш́йате

सुवर्णं बृंहणं स्निग्धं मधुरं रसपाकयोः विषदोषहरं शीतं सकषायं रसायनम्

суварн̣ам̣ бр̣м̣хан̣ам̣ снигдхам̣ мадхурам̣ расапа̄кайох̣ виш̣адош̣ахарам̣ ш́ӣтам̣ сакаш̣а̄йам̣ раса̄йанам

रूप्यं स्निग्धं कषायाम्ल विपाके मधुरं रसम् वयसः स्थापनं शीतं लेखनं वातपित्तजित्

рӯпйам̣ снигдхам̣ каш̣а̄йа̄мла випа̄ке мадхурам̣ расам вайасах̣ стха̄панам̣ ш́ӣтам̣ лекханам̣ ва̄тапиттаджит

ताम्रं सतिक्तमधुरं कषायं लेखनं लघु कटुपाकरसं शीतं रोषणं कफपित्तजित्

та̄мрам̣ сатиктамадхурам̣ каш̣а̄йам̣ лекханам̣ лагху кат̣упа̄карасам̣ ш́ӣтам̣ рош̣ан̣ам̣ капхапиттаджит

कस्यं कषायानुरसं विशदं लेखन लघु दृष्टिप्रसादनं रूक्षं तिक्तं पित्तकफापहम्

касйам̣ каш̣а̄йа̄нурасам̣ виш́адам̣ лекхана лагху др̣ш̣т̣ипраса̄данам̣ рӯкш̣ам̣ тиктам̣ питтакапха̄пахам

सतिक्तलवणं भेदि पाण्डुत्वकृमिवातनुत् लेखनं पित्तलं किञ्चित् त्रपु सीसं च तद्गुणम्

сатикталаван̣ам̣ бхеди па̄н̣д̣утвакр̣мива̄танут лекханам̣ питталам̣ кин̃чит трапу сӣсам̣ ча тадгун̣ам

चक्षुष्यं कृष्णलोहं तु कषायं स्वादुतिक्तकम् लेखनं वातलं शीतं कृमिकुष्ठकफप्रणुत्

чакш̣уш̣йам̣ кр̣ш̣н̣алохам̣ ту каш̣а̄йам̣ сва̄дутиктакам лекханам̣ ва̄талам̣ ш́ӣтам̣ кр̣микуш̣т̣хакапхапран̣ут

गात्रशैथिल्यपालित्यपाण्डुघ्नं शोषशोफजित् तद्वत्तीक्ष्णं विशेषेण तद्विकाषि सुदुर्जरम्

га̄траш́аитхилйапа̄литйапа̄н̣д̣угхнам̣ ш́ош̣аш́опхаджит тадваттӣкш̣н̣ам̣ виш́еш̣ен̣а тадвика̄ш̣и судурджарам

पद्मरागमहानीलपुष्परागविदूरकाः मुक्ताविद्रुमवज्रेन्द्रवैडूर्यस्फटिकादिकम्

падмара̄гамаха̄нӣлапуш̣пара̄гавидӯрака̄х̣ мукта̄видрумаваджрендраваид̣ӯрйаспхат̣ика̄дикам

मणिरत्नं सरं शीतं कषायं स्वादुलेखनम् चक्षुष्यं धारणात्तत्तु पाप्मालक्ष्मीविषापहम्

ман̣иратнам̣ сарам̣ ш́ӣтам̣ каш̣а̄йам̣ сва̄дулекханам чакш̣уш̣йам̣ дха̄ран̣а̄ттатту па̄пма̄лакш̣мӣвиш̣а̄пахам

धन्यमायुष्यमोजस्यं हर्षोत्साहकरं शिवम् सक्षार उष्णवीर्यश्च काचो दृष्टिकृदञ्जनात्

дханйама̄йуш̣йамоджасйам̣ харш̣отса̄хакарам̣ ш́ивам сакш̣а̄ра уш̣н̣авӣрйаш́ча ка̄чо др̣ш̣т̣икр̣дан̃джана̄т

शङ्खोदधिमलौ शीतौ कषायावतिलेखनौ तुत्थकं कटु सक्षारं कषायं विषदं लघु

ш́ан̇кходадхималау ш́ӣтау каш̣а̄йа̄ватилекханау туттхакам̣ кат̣у сакш̣а̄рам̣ каш̣а̄йам̣ виш̣адам̣ лагху

लेखनं भेदि चक्षुष्यं कण्डूकृमिविषापहम् विशदो गैरिकः स्निग्धः कषायमधुरो हिमः

лекханам̣ бхеди чакш̣уш̣йам̣ кан̣д̣ӯкр̣мивиш̣а̄пахам виш́адо гаириках̣ снигдхах̣ каш̣а̄йамадхуро химах̣

कफघ्नी तिक्तकटुका मनोह्वा लेखनी सरा स्निग्धं कषायकटुकं हरितालं विषप्रणुत्

капхагхнӣ тиктакат̣ука̄ манохва̄ лекханӣ сара̄ снигдхам̣ каш̣а̄йакат̣укам̣ харита̄лам̣ виш̣апран̣ут

कषायं मधुरं शीतं लेखनं स्निग्धमञ्जनम् रक्तपित्तविषच्छर्दिहिध्माघ्नं दृक्प्रसादनम्

каш̣а̄йам̣ мадхурам̣ ш́ӣтам̣ лекханам̣ снигдхаман̃джанам рактапиттавиш̣аччхардихидхма̄гхнам̣ др̣кпраса̄данам

स्रोतो ऽञ्जनं वरं तत्र ततः सौवीरकाञ्जनम् कफघ्नं तित्तकटुकं छेदि सोष्णं रसाञ्जनम्

срото 'н̃джанам̣ варам̣ татра татах̣ саувӣрака̄н̃джанам капхагхнам̣ титтакат̣укам̣ чхеди сош̣н̣ам̣ раса̄н̃джанам

स्वादु हिध्माप्रशमनं कासमेहक्षयापहम् कफघ्नमुष्णं कटुकं शिलाजतु रसायनम्

сва̄ду хидхма̄праш́аманам̣ ка̄самехакш̣айа̄пахам капхагхнамуш̣н̣ам̣ кат̣укам̣ ш́ила̄джату раса̄йанам

तिक्तं च छेदनं योगवाहित्वात्सर्वरोगजित् विशेषात् कृछ्रमेहार्शःपाण्डुशोफकफापहम्

тиктам̣ ча чхеданам̣ йогава̄хитва̄тсарварогаджит виш́еш̣а̄т кр̣чхрамеха̄рш́ах̣па̄н̣д̣уш́опхакапха̄пахам

कषाया मधुरा रूक्षा कासघ्नी वंशरोचना तुगाक्षीरी क्षयश्वासकासघ्नी मधुरा हिमा

каш̣а̄йа̄ мадхура̄ рӯкш̣а̄ ка̄сагхнӣ вам̣ш́арочана̄ туга̄кш̣ӣрӣ кш̣айаш́ва̄сака̄сагхнӣ мадхура̄ хима̄

विष्यन्दि लवणं सर्वं सूक्ष्मं सृष्टमलं विदुः वातघ्नं पाकि तीक्ष्णोष्णं रोचनं कफपित्तकृत्

виш̣йанди лаван̣ам̣ сарвам̣ сӯкш̣мам̣ ср̣ш̣т̣амалам̣ видух̣ ва̄тагхнам̣ па̄ки тӣкш̣н̣ош̣н̣ам̣ рочанам̣ капхапиттакр̣т

सैधन्वं तत्र सस्वादु वृष्यं हृद्यं त्रिदोषनुत् लघ्वनुष्णं दृशः पथ्यमविदाह्यग्निदीपनम्

саидханвам̣ татра сасва̄ду вр̣ш̣йам̣ хр̣дйам̣ тридош̣анут лагхвануш̣н̣ам̣ др̣ш́ах̣ патхйамавида̄хйагнидӣпанам

लघु सौवर्चलं हृद्यं सुगन्ध्युद्गारशोधनम् कटुपाकं विबन्धघ्नं दीपनीयं रुचिप्रदम्

лагху сауварчалам̣ хр̣дйам̣ сугандхйудга̄раш́одханам кат̣упа̄кам̣ вибандхагхнам̣ дӣпанӣйам̣ ручипрадам

ऊर्ध्वाधःकफवातानुलोमनं दीपनं विडम् विबन्धानाहविष्टम्भशूलगौरवनाशनम्

ӯрдхва̄дхах̣капхава̄та̄нуломанам̣ дӣпанам̣ вид̣ам вибандха̄на̄хавиш̣т̣амбхаш́ӯлагауравана̄ш́анам

विपाके स्वादु सामुद्रं गुरु श्लेष्मविवर्धनम् सतिक्तकटुकक्षारं तीक्ष्णमुत्क्लेदि चौद्भिदम्

випа̄ке сва̄ду са̄мудрам̣ гуру ш́леш̣мавивардханам сатиктакат̣укакш̣а̄рам̣ тӣкш̣н̣амуткледи чаудбхидам

कृष्णे सौवर्चलगुणा लवणे गन्धवर्जिताः रोमकं लघु पांसूत्थं सक्षारं श्लेष्मलं गुरु

кр̣ш̣н̣е сауварчалагун̣а̄ лаван̣е гандхаварджита̄х̣ ромакам̣ лагху па̄м̣сӯттхам̣ сакш̣а̄рам̣ ш́леш̣малам̣ гуру

लवणानां प्रयोगे तु सैन्धवादीन् प्रयोजयेत् गुल्महृत् ग्रहणीपाण्डुप्लीहानाहगलामयान्

лаван̣а̄на̄м̣ прайоге ту саиндхава̄дӣн прайоджайет гулмахр̣т грахан̣ӣпа̄н̣д̣уплӣха̄на̄хагала̄майа̄н

श्वासार्शःकफवातांश्च शमयेद्यवशूकजः स्वर्जिका तद्गुणान्न्यूना क्षारेण तु ततो ऽधिका

ш́ва̄са̄рш́ах̣капхава̄та̄м̣ш́ча ш́амайедйаваш́ӯкаджах̣ сварджика̄ тадгун̣а̄ннйӯна̄ кш̣а̄рен̣а ту тато 'дхика̄

क्षारः सर्वश्च परमं तीक्ष्णोष्णः कृमिजिल्लघुः पित्तासृग्दूषणः पाकी छेद्यहृद्यो विदारणः अपथ्यः कटुलावण्याच्शुक्रौजःकेशचक्षुषाम्

кш̣а̄рах̣ сарваш́ча парамам̣ тӣкш̣н̣ош̣н̣ах̣ кр̣миджиллагхух̣ питта̄ср̣гдӯш̣ан̣ах̣ па̄кӣ чхедйахр̣дйо вида̄ран̣ах̣ апатхйах̣ кат̣ула̄ван̣йа̄чш́украуджах̣кеш́ачакш̣уш̣а̄м

कषाया मधुरा पाके रूक्षा विलवणा लघुः दीपनी पाचनी मेध्या वयसः स्थापनी परम्

каш̣а̄йа̄ мадхура̄ па̄ке рӯкш̣а̄ вилаван̣а̄ лагхух̣ дӣпанӣ па̄чанӣ медхйа̄ вайасах̣ стха̄панӣ парам

उष्णवीर्या सरायुष्या बुद्धीन्द्रियबलप्रदा कुष्ठवैवर्ण्यवैस्वर्यपुराणविषमज्वरान्

уш̣н̣авӣрйа̄ сара̄йуш̣йа̄ буддхӣндрийабалапрада̄ куш̣т̣хаваиварн̣йаваисварйапура̄н̣авиш̣амаджвара̄н

शिरो ऽक्षिपाण्डुहृद्रोगकामलाग्रहणीगदान् सशोषशोफातीसारमेहमोहवमिक्रिमीन्

ш́иро 'кш̣ипа̄н̣д̣ухр̣дрогака̄мала̄грахан̣ӣгада̄н саш́ош̣аш́опха̄тӣса̄рамехамохавамикримӣн

श्वासकासप्रसेकार्शःप्लीहानाहगरोदरम् विबन्धं स्रोतसां गुल्ममूरुस्तम्भमरोचकम्

ш́ва̄сака̄сапрасека̄рш́ах̣плӣха̄на̄хагародарам вибандхам̣ сротаса̄м̣ гулмамӯрустамбхамарочакам

हरीतकी जयेद्व्याधींस्ताअंस्तांश्चकफवातजान् तद्वदामलकं शीतं माधुर्यात् पित्तजित् परम्

харӣтакӣ джайедвйа̄дхӣм̣ста̄ам̣ста̄м̣ш́чакапхава̄таджа̄н тадвада̄малакам̣ ш́ӣтам̣ ма̄дхурйа̄т питтаджит парам

कफं कटुविपाकित्वादम्लत्वान्मारुतं जयेत् परं च कण्ठ्यं चक्षुष्यं हृद्यं दाहज्वरापहम्

капхам̣ кат̣увипа̄китва̄дамлатва̄нма̄рутам̣ джайет парам̣ ча кан̣т̣хйам̣ чакш̣уш̣йам̣ хр̣дйам̣ да̄хаджвара̄пахам

अक्षं तु तद्गुणान्न्यूनं कषायमधुरं हिमम् कासश्वासगलश्लेष्मपित्तशुक्रहरं लघु

акш̣ам̣ ту тадгун̣а̄ннйӯнам̣ каш̣а̄йамадхурам̣ химам ка̄саш́ва̄сагалаш́леш̣мапитташ́украхарам̣ лагху

परं केश्यस्तु तन्मज्जा शुक्रघ्नं च ततो ऽञ्जनम् इय रसायनवरा त्रिफलाक्ष्यामयापहा रोपणी त्वग्गदक्लेदमेदोमेहकफास्रजित्

парам̣ кеш́йасту танмаджджа̄ ш́украгхнам̣ ча тато 'н̃джанам ийа раса̄йанавара̄ трипхала̄кш̣йа̄майа̄паха̄ ропан̣ӣ тваггадакледамедомехакапха̄сраджит

सकेसरं चतुर्जातं त्वक्पत्रैलं त्रिजातकम् पित्तप्रकोपि तीष्णोष्णं रूक्षं रोचनदीपनम्

сакесарам̣ чатурджа̄там̣ твакпатраилам̣ триджа̄такам питтапракопи тӣш̣н̣ош̣н̣ам̣ рӯкш̣ам̣ рочанадӣпанам

रसे पाके च कटुकं कफघ्नं मरिचं लघु श्लेष्मला स्वादु शीतार्द्रा गुर्वीं स्निग्धा च पिप्पली

расе па̄ке ча кат̣укам̣ капхагхнам̣ маричам̣ лагху ш́леш̣мала̄ сва̄ду ш́ӣта̄рдра̄ гурвӣм̣ снигдха̄ ча пиппалӣ

सा शुष्का विपरीतातःस्निग्धा वृष्या रसे कटुः स्वादुपाकानिलश्लेष्मश्वासकासापहा सरा

са̄ ш́уш̣ка̄ випарӣта̄тах̣снигдха̄ вр̣ш̣йа̄ расе кат̣ух̣ сва̄дупа̄ка̄нилаш́леш̣маш́ва̄сака̄са̄паха̄ сара̄

न तामत्युपयुञ्जीत रसायनविधिं विना नागरं दीपनं वृष्यं ग्राहि हृद्यं विबन्धनुत्

на та̄матйупайун̃джӣта раса̄йанавидхим̣ вина̄ на̄гарам̣ дӣпанам̣ вр̣ш̣йам̣ гра̄хи хр̣дйам̣ вибандханут

रुच्य लघु स्वादुपाकं स्निग्धोष्णं कफवातजित् तद्वदार्द्रकमेतच्च त्रयं त्रिकटुकं जयेत्

ручйа лагху сва̄дупа̄кам̣ снигдхош̣н̣ам̣ капхава̄таджит тадвада̄рдракаметачча трайам̣ трикат̣укам̣ джайет

स्थौल्याग्निसदनश्वासकासश्लीपदपीनसान् चविका पिप्पलीमूलं मरिचाल्पान्तरं गुणैः

стхаулйа̄гнисаданаш́ва̄сака̄саш́лӣпадапӣнаса̄н чавика̄ пиппалӣмӯлам̣ марича̄лпа̄нтарам̣ гун̣аих̣

चित्रको ऽग्निसमः पाके शोफार्शःकृमिकुष्ठहा पञ्चकोलकमेतच्च मरिचेन विना स्मृतम् गुल्मप्लीहोदरानाहशूलघ्नं दीपनं परम्

читрако 'гнисамах̣ па̄ке ш́опха̄рш́ах̣кр̣микуш̣т̣хаха̄ пан̃чаколакаметачча маричена вина̄ смр̣там гулмаплӣходара̄на̄хаш́ӯлагхнам̣ дӣпанам̣ парам

बिल्वकाश्मर्यतर्कारीपाटलाटुण्टुकैर्महत् जयेत् कषायं तिक्तोष्णं पञ्चमूलं कफानिलौ

билвака̄ш́марйатарка̄рӣпа̄т̣ала̄т̣ун̣т̣укаирмахат джайет каш̣а̄йам̣ тиктош̣н̣ам̣ пан̃чамӯлам̣ капха̄нилау

ह्रस्वं बृहत्यंशुमतीद्वयगोक्षुरकैः स्मृतम् स्वादुपाकरसं नातिशीतोष्णं सर्वदोषजित्

храсвам̣ бр̣хатйам̣ш́уматӣдвайагокш̣уракаих̣ смр̣там сва̄дупа̄карасам̣ на̄тиш́ӣтош̣н̣ам̣ сарвадош̣аджит

बलापुनर्नवैरण्डशूर्पपर्णीद्वयेन च मध्यमं कफवातघ्नं नातिपित्तकरं लघु

бала̄пунарнаваиран̣д̣аш́ӯрпапарн̣ӣдвайена ча мадхйамам̣ капхава̄тагхнам̣ на̄типиттакарам̣ лагху

अभीरुवीराजीवन्तीजीवकर्षभकैः स्मृतम् जीवनाख्यं तु चक्षुष्यं वृष्यं पित्तानिलापहम्

абхӣрувӣра̄джӣвантӣджӣвакарш̣абхакаих̣ смр̣там джӣвана̄кхйам̣ ту чакш̣уш̣йам̣ вр̣ш̣йам̣ питта̄нила̄пахам

तृणाख्यं शरदर्भेक्षुशालिकाशैस्तु पित्तजित् अजशृङ्गी हरिद्रा च विदारीशारिवामृताः

тр̣н̣а̄кхйам̣ ш́арадарбхекш̣уш́а̄лика̄ш́аисту питтаджит аджаш́р̣н̇гӣ харидра̄ ча вида̄рӣш́а̄рива̄мр̣та̄х̣

बल्याख्यं कण्टकाख्यं तु श्वदंष्ट्राभीरुसैर्यकैः सहिस्त्राकरमर्दीकैस्सर्वदोषहरे च ते

балйа̄кхйам̣ кан̣т̣ака̄кхйам̣ ту ш́вадам̣ш̣т̣ра̄бхӣрусаирйакаих̣ сахистра̄карамардӣкаиссарвадош̣ахаре ча те

कारवीकुञ्चिवाजाजीकवरीधान्यतुम्बरु अन्नगन्धहरं रुच्यं दीपनं कफवातजित्

ка̄равӣкун̃чива̄джа̄джӣкаварӣдха̄нйатумбару аннагандхахарам̣ ручйам̣ дӣпанам̣ капхава̄таджит

वाष्पिका कटुतिक्तोष्णा कृमिश्लेष्महरा परम् शूलाटोपहरा रुच्या दीप्यकः कोष्ठशूलजित्

ва̄ш̣пика̄ кат̣утиктош̣н̣а̄ кр̣миш́леш̣махара̄ парам ш́ӯла̄т̣опахара̄ ручйа̄ дӣпйаках̣ кош̣т̣хаш́ӯладжит

अहृद्याः सर्षपाः स्निग्धा बाष्पिकावच्च कीर्त्तिताः हिङ्गु वातकफानाहशूलघ्नं पित्तकोपनम्

ахр̣дйа̄х̣ сарш̣апа̄х̣ снигдха̄ ба̄ш̣пика̄вачча кӣрттита̄х̣ хин̇гу ва̄такапха̄на̄хаш́ӯлагхнам̣ питтакопанам

कटुपाकरसं रुच्यं दीपनं पाचनं लघु पित्तास्रकोपि तच्चैव श्रेष्ठं बोष्काणदेशजम्

кат̣упа̄карасам̣ ручйам̣ дӣпанам̣ па̄чанам̣ лагху питта̄сракопи таччаива ш́реш̣т̣хам̣ бош̣ка̄н̣адеш́аджам

ततो न्यूनगुणं त्वन्यद्द्रव्यव्यञ्जनधूपनम् शताह्वाकुष्ठतगरसुरदारुहरेणवः

тато нйӯнагун̣ам̣ тванйаддравйавйан̃джанадхӯпанам ш́ата̄хва̄куш̣т̣хатагарасурада̄рухарен̣авах̣

एलैलवालुसरलत्वग्व्याघ्रनखचोरकाः लघूष्णाः कटुकाः पाके कफवातनिबर्हणाः

елаилава̄лусаралатвагвйа̄гхранакхачорака̄х̣ лагхӯш̣н̣а̄х̣ кат̣ука̄х̣ па̄ке капхава̄танибархан̣а̄х̣

सैर्यकस्तिक्तमधुरः स्निग्धोष्णः कफवातजित् बस्तिमूत्रविबन्धघ्नो वृष्यो गोक्षुरको हिमः

саирйакастиктамадхурах̣ снигдхош̣н̣ах̣ капхава̄таджит бастимӯтравибандхагхно вр̣ш̣йо гокш̣урако химах̣

पाचनं कफपित्तघ्नं तिक्तं शीतं विषाद्वयम् कफघ्नं तिक्तकटुकं मुस्तं संग्राहि पाचनम्

па̄чанам̣ капхапиттагхнам̣ тиктам̣ ш́ӣтам̣ виш̣а̄двайам капхагхнам̣ тиктакат̣укам̣ мустам̣ сам̣гра̄хи па̄чанам

तिक्तामृता त्रिदोषघ्नी ग्राहिण्युष्णा रसायनी दीपनी ज्वरतृड्दाहकामलावातरक्तनुत्

тикта̄мр̣та̄ тридош̣агхнӣ гра̄хин̣йуш̣н̣а̄ раса̄йанӣ дӣпанӣ джваратр̣д̣да̄хака̄мала̄ва̄тарактанут

तिक्तशीतौ ज्वरहरौ लघू भूनिम्बपर्पटौ निम्बस्तिक्तो हिमः कुष्ठकृमिपित्तकफापहः

тикташ́ӣтау джварахарау лагхӯ бхӯнимбапарпат̣ау нимбастикто химах̣ куш̣т̣хакр̣мипиттакапха̄пахах̣

महानिम्बः परं ग्राही कषायो रूक्षशीतलः गुग्गुलुः पिच्छिलः स्पर्शे विशदो ऽभ्यवहारतः

маха̄нимбах̣ парам̣ гра̄хӣ каш̣а̄йо рӯкш̣аш́ӣталах̣ гуггулух̣ пиччхилах̣ спарш́е виш́адо 'бхйаваха̄ратах̣

सस्वादु सकटुस्तिक्तः सकषायो रसायनम् व्रण्यः स्वर्यः कटुः पाके रुक्षः सूक्ष्मो ऽग्निदीपनः

сасва̄ду сакат̣устиктах̣ сакаш̣а̄йо раса̄йанам вран̣йах̣ сварйах̣ кат̣ух̣ па̄ке рукш̣ах̣ сӯкш̣мо 'гнидӣпанах̣

क्लेदमेदोनिलश्लेष्मगण्डमेहापचीक्रिमीन् पिटकाग्रन्थिशोफांश्च हन्त्युष्णः स्रंसनो लघुः

кледамедонилаш́леш̣маган̣д̣амеха̄пачӣкримӣн пит̣ака̄грантхиш́опха̄м̣ш́ча хантйуш̣н̣ах̣ срам̣сано лагхух̣

शङ्खपुष्पी सरा तिक्ता मेध्या कृमिविषापहा कटुतिक्तोष्णमगरु स्निग्धं वातकफापहम्

ш́ан̇кхапуш̣пӣ сара̄ тикта̄ медхйа̄ кр̣мивиш̣а̄паха̄ кат̣утиктош̣н̣амагару снигдхам̣ ва̄такапха̄пахам

पित्तास्रविषतृड्दाहक्लमघ्नं गुरु रूक्षणम् सर्वं सतिक्तमधुरं चन्दनं शिशिरं परम्

питта̄сравиш̣атр̣д̣да̄хакламагхнам̣ гуру рӯкш̣ан̣ам сарвам̣ сатиктамадхурам̣ чанданам̣ ш́иш́ирам̣ парам

लघु रक्तं तथोशीरं वालकं पाचनं च तत् ज्वरातिसारवमथुरक्तपित्तक्षतापहम्

лагху рактам̣ татхош́ӣрам̣ ва̄лакам̣ па̄чанам̣ ча тат джвара̄тиса̄раваматхурактапиттакш̣ата̄пахам

मधुकं रक्तपित्तघ्नं व्रणशोधनरोपणम् गुरु स्वादु हिमं वृष्यं चक्षुष्य्ं स्वरवर्णकृत्

мадхукам̣ рактапиттагхнам̣ вран̣аш́одханаропан̣ам гуру сва̄ду химам̣ вр̣ш̣йам̣ чакш̣уш̣йм̣ свараварн̣акр̣т

कटुतिक्ते निशे कुष्ठमेहपित्तकफापहे प्रलेपाज्जयतः कण्डूं शोफं दुष्टव्रणं विषम्

кат̣утикте ниш́е куш̣т̣хамехапиттакапха̄пахе пралепа̄джджайатах̣ кан̣д̣ӯм̣ ш́опхам̣ душ̣т̣авран̣ам̣ виш̣ам

प्रपौण्डरीकं चक्षुष्यं शिशिरं व्रणरोपणम् कषायतिक्तमधुरं रक्तपित्तप्रसादनम्

прапаун̣д̣арӣкам̣ чакш̣уш̣йам̣ ш́иш́ирам̣ вран̣аропан̣ам каш̣а̄йатиктамадхурам̣ рактапиттапраса̄данам

बलात्रयं स्वादु वृष्यं स्निग्धं शीतं बलप्रदम् तत्र नागबला बल्या क्षतक्षीणहिता गुरुः

бала̄трайам̣ сва̄ду вр̣ш̣йам̣ снигдхам̣ ш́ӣтам̣ балапрадам татра на̄габала̄ балйа̄ кш̣атакш̣ӣн̣ахита̄ гурух̣

ताम्बुलं कटु सक्षारं रुच्यमुष्णं कफप्रणुत् भेदि सम्मोहकृत् पूगं कषायं स्वादु रोचनम्

та̄мбулам̣ кат̣у сакш̣а̄рам̣ ручйамуш̣н̣ам̣ капхапран̣ут бхеди саммохакр̣т пӯгам̣ каш̣а̄йам̣ сва̄ду рочанам

जातिपत्री कटुफलं कङ्कोलकलवङ्गकम् लघु तृष्णापहं हृद्यं वक्त्रदौर्गन्ध्यनाशनम्

джа̄типатрӣ кат̣упхалам̣ кан̇колакалаван̇гакам лагху тр̣ш̣н̣а̄пахам̣ хр̣дйам̣ вактрадаургандхйана̄ш́анам

सस्वादुतिक्तस्तृष्णाघ्नः कर्पूरश्च्छेदनो हिमः लताकस्तूरिका तद्वन्मुखशोषहरा परम्

сасва̄дутиктастр̣ш̣н̣а̄гхнах̣ карпӯраш́ччхедано химах̣ лата̄кастӯрика̄ тадванмукхаш́ош̣ахара̄ парам

कषायमधुरं शीतं पद्मं पित्तकफास्रजित् तद्वत् बकुलपुन्नागकुमुदोत्पलपाटलम्

каш̣а̄йамадхурам̣ ш́ӣтам̣ падмам̣ питтакапха̄сраджит тадват бакулапунна̄гакумудотпалапа̄т̣алам

सचम्पकं ततो न्यूनं गुणैः कोरण्डकिंशुकम् मालतीमल्लिकापुष्पं तिक्तं जयति मारुतम्

сачампакам̣ тато нйӯнам̣ гун̣аих̣ коран̣д̣аким̣ш́укам ма̄латӣмаллика̄пуш̣пам̣ тиктам̣ джайати ма̄рутам

विषपित्तकफान्नगं सिन्दुवारं च तद्गुणम् कफघ्नं कैतकं तिक्तं शैरीषं विषहारि च

виш̣апиттакапха̄ннагам̣ синдува̄рам̣ ча тадгун̣ам капхагхнам̣ каитакам̣ тиктам̣ ш́аирӣш̣ам̣ виш̣аха̄ри ча

वातलं पुष्पमागस्त्यं कषायं कफपित्तजित् चातुर्थिकज्वरहरं नावनेनोपयोजितम्

ва̄талам̣ пуш̣пама̄гастйам̣ каш̣а̄йам̣ капхапиттаджит ча̄туртхикаджварахарам̣ на̄ваненопайоджитам

बन्धूकं श्लेष्मलं ग्राहि तद्वदेव च यूथिका कफघ्नमुष्णवीर्यं च कुङ्कुमं व्रणशोधनम् अवल्वेडकजं बीजं कटिवातकफप्रणुत्

бандхӯкам̣ ш́леш̣малам̣ гра̄хи тадвадева ча йӯтхика̄ капхагхнамуш̣н̣авӣрйам̣ ча кун̇кумам̣ вран̣аш́одханам авалвед̣акаджам̣ бӣджам̣ кат̣ива̄такапхапран̣ут

आस्या वर्णश्लेष्ममेदःसौकुमार्यकृदन्यथा अतो ऽध्वाग्निबलांयूषि कुर्याच्चङ्क्रमणं सुखम्

а̄сйа̄ варн̣аш́леш̣мамедах̣саукума̄рйакр̣данйатха̄ ато 'дхва̄гнибала̄м̣йӯш̣и курйа̄ччан̇краман̣ам̣ сукхам

मारुतस्यानुलोम्यं च खुडस्तम्भश्रमापहम् अन्वर्थसंज्ञं पादत्रं बलदृक्शुक्रवर्द्धनम्

ма̄рутасйа̄нуломйам̣ ча кхуд̣астамбхаш́рама̄пахам анвартхасам̣джн̃ам̣ па̄датрам̣ баладр̣кш́украварддханам

वर्ण्यं नेत्रहितं छत्रं वातवर्षातपापहम् प्रवातो रौक्ष्यवैवर्ण्यस्तम्भकृद्दाहतृड्भ्रमान्

варн̣йам̣ нетрахитам̣ чхатрам̣ ва̄таварш̣а̄тапа̄пахам права̄то раукш̣йаваиварн̣йастамбхакр̣дда̄хатр̣д̣бхрама̄н

श्रमाग्निमूर्च्छाश्च जयेदप्रवातस्त्वतो ऽन्यथा प्राग्वायुरुष्णो ऽभिष्यन्दी त्वग्दोषार्शोविषक्रिमीन्

ш́рама̄гнимӯрччха̄ш́ча джайедаправа̄таствато 'нйатха̄ пра̄гва̄йуруш̣н̣о 'бхиш̣йандӣ твагдош̣а̄рш́овиш̣акримӣн

सन्निपातज्वरं श्वासमामं वायुं च कोपयेत् पश्चिमः शिशिरो हन्ति मूर्च्छां दाहं तृषं विषम्

саннипа̄таджварам̣ ш́ва̄сама̄мам̣ ва̄йум̣ ча копайет паш́чимах̣ ш́иш́иро ханти мӯрччха̄м̣ да̄хам̣ тр̣ш̣ам̣ виш̣ам

दक्षिणो मारुतः श्रेष्ठो नेत्र्यो ऽङ्गबलवर्द्धनः रक्तपित्तप्रशमनो न च वातप्रकोपनः

дакш̣ин̣о ма̄рутах̣ ш́реш̣т̣хо нетрйо 'н̇габалаварддханах̣ рактапиттапраш́амано на ча ва̄тапракопанах̣

उत्तरो मारुतः स्निग्धो मृदुर्मधुर एव च कषायानुरसः शीतो दोषाणामप्रकोपनः

уттаро ма̄рутах̣ снигдхо мр̣дурмадхура ева ча каш̣а̄йа̄нурасах̣ ш́ӣто дош̣а̄н̣а̄мапракопанах̣

आतपो भ्रमतृट्स्वेददाहमूर्च्छाविवर्णताः कुर्यात् पित्तास्रवह्नींश्च छाया चैतानपोहति तमः कषायकटुकं ज्योत्स्ना मधुरशीतला

а̄тапо бхраматр̣т̣сведада̄хамӯрччха̄виварн̣ата̄х̣ курйа̄т питта̄сравахнӣм̣ш́ча чха̄йа̄ чаита̄напохати тамах̣ каш̣а̄йакат̣укам̣ джйотсна̄ мадхураш́ӣтала̄

भवति चात्र रसादिभेदैरिति भेषजाना दिङ्मात्रमुक्तं न यतो ऽस्ति किञ्चित् अनौषधं द्रव्यमिहावबोधो रूपस्य तेषां वनगोचरेभ्यः

бхавати ча̄тра раса̄дибхедаирити бхеш̣аджа̄на̄ дин̇ма̄трамуктам̣ на йато 'сти кин̃чит анауш̣адхам̣ дравйамиха̄вабодхо рӯпасйа теш̣а̄м̣ ванагочаребхйах̣