Джихва рога адхьяя — болезни языка | Уттара стхана

Астанга-санграха · Уттара стхана · Глава 13 · 36 стихов

Джихва рога — болезни языка

Глава 13 Уттара стханы — «Джихва рога» — посвящена специализированному разделу: болезни языка. Это наиболее обширная часть Астанга-санграхи.

अथातः सन्धिसितासितरोगविज्ञानीयं नामा ध्यायं व्याख्यास्यामः इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः

атха̄тах̣ сандхисита̄ситарогавиджн̃а̄нӣйам̣ на̄ма̄ дхйа̄йам̣ вйа̄кхйа̄сйа̄мах̣ ити ха сма̄хура̄трейа̄дайо махарш̣айах̣

वायुः क्रुद्धः सिराः प्राप्य जलाभं जलवाहिनीः अश्रु स्रावयते वर्त्मशुक्लसन्धेः कनीनकात् तेन नेत्रमरुग्रागशोफं स्यात् स जलास्रवः

ва̄йух̣ круддхах̣ сира̄х̣ пра̄пйа джала̄бхам̣ джалава̄хинӣх̣ аш́ру сра̄вайате вартмаш́укласандхех̣ канӣнака̄т тена нетрамаругра̄гаш́опхам̣ сйа̄т са джала̄сравах̣

कफात् कफास्रवे श्वेतं पिच्छिलं बहलं स्रवेत्

капха̄т капха̄сраве ш́ветам̣ пиччхилам̣ бахалам̣ сравет

कफेन शोफस्तीक्ष्णाग्रः क्षारबुद्बुदकोपमः पृथुमूलश्चलः स्निग्धः सवर्णो मृदुपिच्छिलः महानपाकः कण्डूमानुपनाहः स नीरुजः

капхена ш́опхастӣкш̣н̣а̄грах̣ кш̣а̄рабудбудакопамах̣ пр̣тхумӯлаш́чалах̣ снигдхах̣ саварн̣о мр̣дупиччхилах̣ маха̄напа̄ках̣ кан̣д̣ӯма̄нупана̄хах̣ са нӣруджах̣

रक्ताद्रक्तास्रवे ताम्रं बहूष्णं चाश्रु संस्रवेत्

ракта̄дракта̄сраве та̄мрам̣ бахӯш̣н̣ам̣ ча̄ш́ру сам̣сравет

वर्त्मसन्ध्याश्रया शुक्ले पिटका दाहशूलिनी ताम्रा मुद्गोपमा भिन्ना रक्तं स्रवति पर्वणी

вартмасандхйа̄ш́райа̄ ш́укле пит̣ака̄ да̄хаш́ӯлинӣ та̄мра̄ мудгопама̄ бхинна̄ рактам̣ сравати парван̣ӣ

पूयास्रावे मलाः सास्रा वर्त्मसन्धेः कनीनकात् स्रावयन्ति मुहुः पूयं सासृक् त्वङ्मांसपाकतः

пӯйа̄сра̄ве мала̄х̣ са̄сра̄ вартмасандхех̣ канӣнака̄т сра̄вайанти мухух̣ пӯйам̣ са̄ср̣к тван̇ма̄м̣сапа̄катах̣

पूयालसो व्रणः सूक्ष्मः शोफसंरम्भपूर्वकः कनीनसन्धावाध्मायी पूयास्रावी सवेदनः

пӯйа̄ласо вран̣ах̣ сӯкш̣мах̣ ш́опхасам̣рамбхапӯрваках̣ канӣнасандха̄ва̄дхма̄йӣ пӯйа̄сра̄вӣ саведанах̣

कनीनस्यान्तरलजी शोफो रुक्तोददाहवान्

канӣнасйа̄нтараладжӣ ш́опхо руктодада̄хава̄н

अपाङ्गे वा कनीने वा कण्डूषापक्ष्मपोटवान् पूयास्रावी कृमिग्रन्थिः ग्रन्थिः कृमियुतो ऽर्तिमान्

апа̄н̇ге ва̄ канӣне ва̄ кан̣д̣ӯш̣а̄пакш̣мапот̣ава̄н пӯйа̄сра̄вӣ кр̣мигрантхих̣ грантхих̣ кр̣мийуто 'ртима̄н

उपनाहकृमिग्रन्थिपूयालसकपर्वणीः शस्त्रेण साधयेत् पञ्च सालजीनास्रवांस्त्यजेत्

упана̄хакр̣мигрантхипӯйа̄ласакапарван̣ӣх̣ ш́астрен̣а са̄дхайет пан̃ча са̄ладжӣна̄срава̄м̣стйаджет

पित्तं कुर्यात् सिते बिन्दूनसितश्यावपीतकान् मलाक्तादर्शतुल्यं वा सर्वं शुक्लमदाहरुक् रोगो ऽयं शुक्तिकासंज्ञः सशकृद्भेदतृड्ज्वरः

питтам̣ курйа̄т сите биндӯнаситаш́йа̄вапӣтака̄н мала̄кта̄дарш́атулйам̣ ва̄ сарвам̣ ш́укламада̄харук рого 'йам̣ ш́уктика̄сам̣джн̃ах̣ саш́акр̣дбхедатр̣д̣джварах̣

कफाच्छुक्ले समं श्वेतं चिरवृध्यधिमांसकम्

капха̄ччхукле самам̣ ш́ветам̣ чиравр̣дхйадхима̄м̣сакам

शुक्लार्मशोफस्त्वरुजः सवर्णो बहलो मृदुः गुरुः स्निग्धोम्बुबिन्द्वाभो बलासग्रथितः स्मृतः

ш́укла̄рмаш́опхастваруджах̣ саварн̣о бахало мр̣дух̣ гурух̣ снигдхомбубиндва̄бхо бала̄сагратхитах̣ смр̣тах̣

बिन्दुभिः पिष्टधवलैरुत्सन्नैः पिष्टकं वदेत्

биндубхих̣ пиш̣т̣адхавалаирутсаннаих̣ пиш̣т̣акам̣ вадет

रक्तराजीततं शुक्लमूष्यते यत् सवेदनम् सशोफाश्रूपदेहं च सिरोत्पातः स शोणितात्

рактара̄джӣтатам̣ ш́укламӯш̣йате йат саведанам саш́опха̄ш́рӯпадехам̣ ча сиротпа̄тах̣ са ш́он̣ита̄т

उपेक्षितः सिरोत्पातो राजीस्ता एव वर्धयन् कुर्यात् सास्रं सिराहर्षं तेनाक्ष्युद्वीक्षणाक्षमम्

упекш̣итах̣ сиротпа̄то ра̄джӣста̄ ева вардхайан курйа̄т са̄срам̣ сира̄харш̣ам̣ тена̄кш̣йудвӣкш̣ан̣а̄кш̣амам

सिराजालं सिराजालं बृहद्रक्तं घनोन्नतम्

сира̄джа̄лам̣ сира̄джа̄лам̣ бр̣хадрактам̣ гханоннатам

शोणितार्म समं श्लक्ष्णं पद्माभमाधिमांसकम्

ш́он̣ита̄рма самам̣ ш́лакш̣н̣ам̣ падма̄бхама̄дхима̄м̣сакам

नीरुक्श्लक्ष्णोर्जुनो बिन्दुः शशलोहितलोहितः

нӣрукш́лакш̣н̣орджуно биндух̣ ш́аш́алохиталохитах̣

मृद्वाशुवृध्यरुङ्मांसं प्रस्तारि श्यावलोहितम्

мр̣два̄ш́увр̣дхйарун̇ма̄м̣сам̣ праста̄ри ш́йа̄валохитам

प्रस्तार्यर्म मलैः सास्रैः स्नावर्म स्नावसन्निभम्

праста̄рйарма малаих̣ са̄сраих̣ сна̄варма сна̄васаннибхам

शुष्कासृक्पिण्डवच्छ्यावं यन्मांसं बहलं पृथु

ш́уш̣ка̄ср̣кпин̣д̣аваччхйа̄вам̣ йанма̄м̣сам̣ бахалам̣ пр̣тху

अधिमांसार्म तत् दाहघर्षवत्यः सिरावृताः कृष्णासन्नाः सिरासंज्ञाः पिटकाः सर्षपोपमाः

адхима̄м̣са̄рма тат да̄хагхарш̣аватйах̣ сира̄вр̣та̄х̣ кр̣ш̣н̣а̄санна̄х̣ сира̄сам̣джн̃а̄х̣ пит̣ака̄х̣ сарш̣апопама̄х̣

शुक्तिहर्षसिरोत्पातपिष्टकग्रथितार्जुनम् साधयेदौषधैः षट्कं शेषं शस्त्रेण सप्तकम्

ш́уктихарш̣асиротпа̄тапиш̣т̣акагратхита̄рджунам са̄дхайедауш̣адхаих̣ ш̣ат̣кам̣ ш́еш̣ам̣ ш́астрен̣а саптакам

नवोत्थं तदपि द्रव्यैरर्मोक्तं यत्तु पञ्चधा तच्छेद्यमसितप्राप्तं मांसस्नावसिरावृतम् चर्मोद्दालवदुच्छ्रायि दृष्टिप्राप्तं तु वर्जयेत्

навоттхам̣ тадапи дравйаирармоктам̣ йатту пан̃чадха̄ таччхедйамаситапра̄птам̣ ма̄м̣сасна̄васира̄вр̣там чармодда̄лавадуччхра̄йи др̣ш̣т̣ипра̄птам̣ ту варджайет

पित्तं कृष्णे ऽथवा दृष्टौ शुक्लं तोदाश्रुरागवत् छित्वा त्वचं जनयति तेन स्यात्कृष्णमण्डलम्

питтам̣ кр̣ш̣н̣е 'тхава̄ др̣ш̣т̣ау ш́уклам̣ тода̄ш́рура̄гават чхитва̄ твачам̣ джанайати тена сйа̄ткр̣ш̣н̣аман̣д̣алам

पक्वजम्बूनिभं किञ्चिन्निम्नं च क्षतशुक्रकम् तत् कृच्छ्रसाध्यं याप्यं तु द्वितीयपटलव्यधात्

пакваджамбӯнибхам̣ кин̃чиннимнам̣ ча кш̣аташ́укракам тат кр̣ччхраса̄дхйам̣ йа̄пйам̣ ту двитӣйапат̣алавйадха̄т

तत्र तोदादिबाहुल्यं सूचीविद्धाभकृष्णता तृतीयपटलच्छेदादसाध्यं निचितं व्रणैः

татра тода̄диба̄хулйам̣ сӯчӣвиддха̄бхакр̣ш̣н̣ата̄ тр̣тӣйапат̣алаччхеда̄даса̄дхйам̣ ничитам̣ вран̣аих̣

शङ्खशुक्लं कफात्साध्यं नातिरुक् शुद्धशुक्रकम्

ш́ан̇кхаш́уклам̣ капха̄тса̄дхйам̣ на̄тирук ш́уддхаш́укракам

आताम्रपिच्छिलास्रस्रुदातास्रपिटकातिरुक् अजाविट्सदृशोच्छ्रायकार्ष्ण्या वर्ज्यासृजाजका

а̄та̄мрапиччхила̄срасруда̄та̄срапит̣ака̄тирук аджа̄вит̣садр̣ш́оччхра̄йака̄рш̣н̣йа̄ варджйа̄ср̣джа̄джака̄

सिराशुक्रं मलैः सास्रैस्तज्जुष्टं कृष्णमण्डलम् सतोददाहताम्राभिः सिराभिरवतन्यते अनिमित्तोष्णशीताच्छघनास्रस्रुच्च तत्त्यजेत्

сира̄ш́украм̣ малаих̣ са̄сраистаджджуш̣т̣ам̣ кр̣ш̣н̣аман̣д̣алам сатодада̄хата̄мра̄бхих̣ сира̄бхираватанйате анимиттош̣н̣аш́ӣта̄ччхагхана̄срасручча таттйаджет

दोषैः सास्रैः सदृक्कृष्णं नीयते शुक्लरूपताम् धवलास्रोपलिप्ताभं निष्पावार्धदलाकृति

дош̣аих̣ са̄сраих̣ садр̣ккр̣ш̣н̣ам̣ нӣйате ш́укларӯпата̄м дхавала̄сропалипта̄бхам̣ ниш̣па̄ва̄рдхадала̄кр̣ти

अतितीव्ररुजारागदाहश्वयथुपीडितम् पाकात्ययेन तच्छुक्रं वर्जयेत्तीव्रवेदनम्

атитӣвраруджа̄ра̄гада̄хаш́вайатхупӣд̣итам па̄ка̄тйайена таччхукрам̣ варджайеттӣвраведанам

यस्य वा लिङ्गनाशो ऽन्तःश्यावं यद्वा सलोहितम् अत्युत्सेधावगाढं वा सास्रनाडीव्रणावृतम्

йасйа ва̄ лин̇гана̄ш́о 'нтах̣ш́йа̄вам̣ йадва̄ салохитам атйутседха̄вага̄д̣хам̣ ва̄ са̄срана̄д̣ӣвран̣а̄вр̣там

पुराणं विषमं मध्ये विच्छिन्नं यच्च शुक्रकम् पञ्चेत्युक्ता गदाः कृष्णे साध्यासाध्यविभागतः

пура̄н̣ам̣ виш̣амам̣ мадхйе виччхиннам̣ йачча ш́укракам пан̃четйукта̄ гада̄х̣ кр̣ш̣н̣е са̄дхйа̄са̄дхйавибха̄гатах̣