Гандуша кавалаграха видхи адхьяя — сутрастхана | Сутрастхана

Астанга-санграха · Сутрастхана · Глава 14 · 8 стихов

Гандуша видхи — полоскание рта

Глава 14 Сутрастханы Астанга-санграхи посвящена теме «полоскание рта». Вагбхата-старший излагает её более подробно, чем в Аштанга-хридае.

अथ शोधनादिगणसङ्ग्रहमध्यायं व्याख्यास्यामः इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः

атха ш́одхана̄диган̣асан̇грахамадхйа̄йам̣ вйа̄кхйа̄сйа̄мах̣ ити ха сма̄хура̄трейа̄дайо махарш̣айах̣

मदननीमूतकेक्ष्वाकुकोशातकीद्वयफलपुष्पपत्राणि कुटजकरञ्जत्रपुससर्षपपिप्पलीविडङ्गैलाप्रत्यक्पुष्पीहरेणुपृथ्वीकाकुस्तुम्बरुप्रपुन्नाटानां फलानि शारदानि च हस्तिपर्ण्याः कोविदारकर्बुदारारिष्टश्वगन्धानीपविदुलबिल्वबिम्बीबन्धुजीवकश्वेताशणपुष्पीसदापुष्पीवचाचित्राचित्रकमृगेन्द्रवारुणीसुषवीचतुरङ्गुलस्वादु कण्टकपाठापाटलीशार्ङ्गेष्टामधुकमूर्वासप्तपर्णसोमवल्कद्वीपिशिग्रुसुमनस्सौमनस्यायवानीवृश्चीवपुनर्नवामहा सहाक्षुद्रसहेक्षुकाण्डकालक्तपिप्पलीमूलचविकानलदोशीरह्रीबेरमूलानि शाल्मलीशेलुकाभद्रपण्यैरावण्यावर्त्तक्युपोदकोद्दालधन्वनरसाञ्जनराजादनोपचित्रागोपशृङ्गाटिकापिच्छाः प्रियङ्गुपूष्पम् तालीसपत्रम् हरिद्राशृङ्गवेरकन्दौ मधुयष्टीदारुहरिद्रासासौ तगरगुडूचीमधुफणितक्षीरक्षारलवणानि चेति वमनोपयोगीनि

мадананӣмӯтакекш̣ва̄кукош́а̄такӣдвайапхалапуш̣папатра̄н̣и кут̣аджакаран̃джатрапусасарш̣апапиппалӣвид̣ан̇гаила̄пратйакпуш̣пӣхарен̣упр̣тхвӣка̄кустумбарупрапунна̄т̣а̄на̄м̣ пхала̄ни ш́а̄рада̄ни ча хастипарн̣йа̄х̣ ковида̄ракарбуда̄ра̄риш̣т̣аш́вагандха̄нӣпавидулабилвабимбӣбандхуджӣвакаш́вета̄ш́ан̣апуш̣пӣсада̄пуш̣пӣвача̄читра̄читракамр̣гендрава̄рун̣ӣсуш̣авӣчатуран̇гуласва̄ду кан̣т̣акапа̄т̣ха̄па̄т̣алӣш́а̄рн̇геш̣т̣а̄мадхукамӯрва̄саптапарн̣асомавалкадвӣпиш́игрусуманассауманасйа̄йава̄нӣвр̣ш́чӣвапунарнава̄маха̄ саха̄кш̣удрасахекш̣ука̄н̣д̣ака̄лактапиппалӣмӯлачавика̄наладош́ӣрахрӣберамӯла̄ни ш́а̄лмалӣш́елука̄бхадрапан̣йаира̄ван̣йа̄варттакйуподакодда̄ладханванараса̄н̃джанара̄джа̄данопачитра̄гопаш́р̣н̇га̄т̣ика̄пиччха̄х̣ прийан̇гупӯш̣пам та̄лӣсапатрам харидра̄ш́р̣н̇гаверакандау мадхуйаш̣т̣ӣда̄рухаридра̄са̄сау тагарагуд̣ӯчӣмадхупхан̣итакш̣ӣракш̣а̄ралаван̣а̄ни чети ваманопайогӣни

त्रिवृच्छामादन्तीद्रवन्तीशङ्खिनीसप्तलाजगन्धाजशृङ्गीवचागवाक्षीछगलान्त्रीसुवर्णक्षीरीचित्रककिणिहीह्रस्वपञ्चमूलवृश्चीवपुनर्नवापलङ्कषावास्तुकशाकसालमूलानि तिल्वकरम्यककाम्पिल्यकपाटलीत्वच त्रिफलापीलुप्रियालकुवलबदरकर्कन्धुकाश्मर्यपरूषकद्राक्षानीलिनीक्लीतनकोदकीर्याविडङ्गपूगपञ्चाङ्गुलफलानि चतुरङ्गुलफलपत्राणि पूतीकस्य त्वक्फलपत्राणि महावृक्षसप्तच्छदज्योतिष्मतीक्षीराणि क्षीरमद्यमस्तुतक्रधान्याम्लमूत्राणि चेति विरेचनोपयोगीनि

тривр̣ччха̄ма̄дантӣдравантӣш́ан̇кхинӣсаптала̄джагандха̄джаш́р̣н̇гӣвача̄гава̄кш̣ӣчхагала̄нтрӣсуварн̣акш̣ӣрӣчитракакин̣ихӣхрасвапан̃чамӯлавр̣ш́чӣвапунарнава̄палан̇каш̣а̄ва̄стукаш́а̄каса̄ламӯла̄ни тилвакарамйакака̄мпилйакапа̄т̣алӣтвача трипхала̄пӣлуприйа̄лакувалабадаракаркандхука̄ш́марйапарӯш̣акадра̄кш̣а̄нӣлинӣклӣтанакодакӣрйа̄вид̣ан̇гапӯгапан̃ча̄н̇гулапхала̄ни чатуран̇гулапхалапатра̄н̣и пӯтӣкасйа твакпхалапатра̄н̣и маха̄вр̣кш̣асаптаччхададжйотиш̣матӣкш̣ӣра̄н̣и кш̣ӣрамадйамастутакрадха̄нйа̄мламӯтра̄н̣и чети виречанопайогӣни

कोशातकीदेवदालीसप्तलाकारवोल्लिकास्वरसमर्कक्षीरमुष्णोदकं चेत्युभयात्मकानि बस्तिषु तु तेषु तेष्ववस्थान्तरेषुयान्युपयुज्यन्ते द्रव्याणि तान्यसङ्ख्येयत्वान्नोपदिश्यन्ते रसस्कन्धेभ्य एव यथादोषं यथावस्थं च विभजेत् सर्वेषु तु प्रायो मदनकुटज जीमूतकेक्ष्वाकुकोशातकीद्वयत्रपुंसासिद्धार्थकशताह्वाफलानि बलादशमूलैरण्डत्रिवृद्वचायष्ट्याह्वकुष्ठरास्नापुनर्नवकत्तृणमूलानि सरलदेवदारुहपुषाहिङ्गुरसाञ्जनव्योषपत्रैलामृतायवकोलकुलत्थगुडलवणमस्तुधान्याम्लमूत्रस्नेहक्षीरक्षौद्राणि चेति निरूहोपयोगीनि

кош́а̄такӣдевада̄лӣсаптала̄ка̄раволлика̄сварасамаркакш̣ӣрамуш̣н̣одакам̣ четйубхайа̄тмака̄ни бастиш̣у ту теш̣у теш̣вавастха̄нтареш̣уйа̄нйупайуджйанте дравйа̄н̣и та̄нйасан̇кхйейатва̄ннопадиш́йанте расаскандхебхйа ева йатха̄дош̣ам̣ йатха̄вастхам̣ ча вибхаджет сарвеш̣у ту пра̄йо маданакут̣аджа джӣмӯтакекш̣ва̄кукош́а̄такӣдвайатрапум̣са̄сиддха̄ртхакаш́ата̄хва̄пхала̄ни бала̄даш́амӯлаиран̣д̣атривр̣двача̄йаш̣т̣йа̄хвакуш̣т̣хара̄сна̄пунарнавакаттр̣н̣амӯла̄ни сараладевада̄рухапуш̣а̄хин̇гураса̄н̃джанавйош̣апатраила̄мр̣та̄йаваколакулаттхагуд̣алаван̣амастудха̄нйа̄мламӯтраснехакш̣ӣракш̣аудра̄н̣и чети нирӯхопайогӣни

अपामार्गविडङ्गमरिचपिप्पलीशिरीषविल्वाजाज्यजमोजवार्ताकपृथ्वीकैलाहरेणुफलानि तालीसतमालतर्कारीहरितकवर्गपत्राणि सर्षपाफलपत्राणि शिग्रुफलपत्रत्वचः हरिद्रामूलकलशुननागरकन्दपत्राणि अतिविषाकन्दाः कुष्ठवचाभार्ङ्गीश्वेताकिणिहीनागदन्तीज्योतिष्मतीगवाक्षीवयस्थावृश्चिकालीबम्बीकरञ्जमूलानि अर्कालर्कपुष्पमूलानि लोध्रमदनसप्तपर्णनिम्बपीलुबीजानि मुरुङ्गीमातुलुङ्गीलवङ्गपुष्पाणि अगरुसुरदारुसरलसल्लकीजिङ्गिण्यसनरसाञ्जनहिङ्गुलाक्षानिर्यासाः तमालसालतालमधूकदार्वीसाराः तेजस्विनीमेषशृङ्गीवराङ्गेङ्गुदीबृहतीद्वयचोचत्वचः राजादनमज्जक्षौद्रलवणानि मद्यानि गवादिशकृद्रसमूत्रपित्तान्येवंविधानि चेन्द्रियोपशयान्यन्यान्यपि तथा स्नेहाः क्षीरं रक्तं मांसरसो धान्यरसस्तोयमिति शिरोविरेचनोपयोगीनि

апа̄ма̄ргавид̣ан̇гамаричапиппалӣш́ирӣш̣авилва̄джа̄джйаджамоджава̄рта̄капр̣тхвӣкаила̄харен̣упхала̄ни та̄лӣсатама̄латарка̄рӣхаритакаваргапатра̄н̣и сарш̣апа̄пхалапатра̄н̣и ш́игрупхалапатратвачах̣ харидра̄мӯлакалаш́унана̄гаракандапатра̄н̣и ативиш̣а̄канда̄х̣ куш̣т̣хавача̄бха̄рн̇гӣш́вета̄кин̣ихӣна̄гадантӣджйотиш̣матӣгава̄кш̣ӣвайастха̄вр̣ш́чика̄лӣбамбӣкаран̃джамӯла̄ни арка̄ларкапуш̣памӯла̄ни лодхрамаданасаптапарн̣анимбапӣлубӣджа̄ни мурун̇гӣма̄тулун̇гӣлаван̇гапуш̣па̄н̣и агарусурада̄русараласаллакӣджин̇гин̣йасанараса̄н̃джанахин̇гула̄кш̣а̄нирйа̄са̄х̣ тама̄ласа̄лата̄ламадхӯкада̄рвӣса̄ра̄х̣ теджасвинӣмеш̣аш́р̣н̇гӣвара̄н̇ген̇гудӣбр̣хатӣдвайачочатвачах̣ ра̄джа̄данамаджджакш̣аудралаван̣а̄ни мадйа̄ни гава̄диш́акр̣драсамӯтрапитта̄нйевам̣видха̄ни чендрийопаш́айа̄нйанйа̄нйапи татха̄ снеха̄х̣ кш̣ӣрам̣ рактам̣ ма̄м̣сарасо дха̄нйарасастойамити ш́ировиречанопайогӣни

मधुकपद्मकमञ्जिष्ठाशारिवामुस्तापुन्नागनागकेसरैलवालुकसुवर्णत्वक्तमालपृथ्वीकाहरेणुलाक्षाशतपुष्पासल्लकीशर्करामदनकमरुबकन्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षलोध्रत्वक् पद्मोत्पलानि सर्वगन्धद्रव्याणि च कुष्ठतगरवर्ज्यानि प्रायोगिकधूमोपयोगीनि अगरुगुग्गुलुसल्लकीशैलेयकनलदह्रीबेरहरेणूशीरमुस्ताध्यामकवराङ्गश्रीवेष्टकस्थौणेयकपरिपेलवैलवालुककुन्दुरुकसर्जरसयष्ट्याह्वफलसारस्नेहमधूच्छिष्टबिल्वफलमज्जयवतिलमाषकुङ्कुमानि मेदोमज्जवसासर्पीषि च स्नैहिकधूमोपयोगीनि शिरोविरेचनद्रव्याणि गन्धद्रव्याणि च तीक्ष्णानि मनोह्वा हरितालं चेति तीक्ष्णधूमोपयोगीनि

мадхукападмакаман̃джиш̣т̣ха̄ш́а̄рива̄муста̄пунна̄гана̄гакесараилава̄лукасуварн̣атвактама̄лапр̣тхвӣка̄харен̣ула̄кш̣а̄ш́атапуш̣па̄саллакӣш́аркара̄маданакамарубаканйагродходумбара̄ш́ваттхаплакш̣алодхратвак падмотпала̄ни сарвагандхадравйа̄н̣и ча куш̣т̣хатагараварджйа̄ни пра̄йогикадхӯмопайогӣни агаругуггулусаллакӣш́аилейаканаладахрӣберахарен̣ӯш́ӣрамуста̄дхйа̄макавара̄н̇гаш́рӣвеш̣т̣акастхаун̣ейакапарипелаваилава̄лукакундурукасарджарасайаш̣т̣йа̄хвапхаласа̄раснехамадхӯччхиш̣т̣абилвапхаламаджджайаватилама̄ш̣акун̇кума̄ни медомаджджаваса̄сарпӣш̣и ча снаихикадхӯмопайогӣни ш́ировиречанадравйа̄н̣и гандхадравйа̄н̣и ча тӣкш̣н̣а̄ни манохва̄ харита̄лам̣ чети тӣкш̣н̣адхӯмопайогӣни

भद्रदारुकुष्ठतगरवरुणबलातिबलार्तगलकच्छुराह्लादिनीकुबेराक्षीवत्सादिन्यर्कालर्ककतकभार्ङ्गीकार्पासीवृश्चिकालीपत्तूरप्रभृतीनि विदार्यादिगणो वीरतरादि स्तृणाख्यवर्ज्यानि षट् पञ्चमूलानि चेति वातशमनानि दूर्वानन्तामोचरसमञ्जिष्ठापरिपेलवकालाकालीयककदलीकन्दलीपयस्यात्मगुप्तानालिकेरखर्ज्जूरद्राक्षाविदारीबदरीबलानागबलानागपुष्पशतावरीशीत पाक्योदनपाकीतृणशूल्यांशुमतीद्वयारिष्टकारिष्टाटरूषकेत्कटर्प्रियङ्गुधातकीधवधवधन्वनस्यन्दनखदिरकदरप्रियालतालसालसर्जतिनिशाश्वकर्णगुन्द्रावानीरपद्मापद्मकपद्मबीजमृणालकुमुदनलिनसौगन्धिकपुण्डरीकशतपत्रशैवालकल्हारोत्पलकाकोल्युत्पलिकाशलूकशृङ्गाटककशेरुकक्रौञ्चादनप्रभृतीनि अन्यानि च शीतवीर्याणि सारिवादिः पद्मकादिः पटोलाअदिर्न्यग्रोधादिर्दाहहरो महाकषायस्तृणपञ्चमूलं चेति पित्तशमनानि शीतशिवशतपुष्पासरलसुरदारुरास्नेङ्गु दीसातलासुमनःकाकादनीलाङ्गलिकाहस्तिकर्णमुञ्जातलामज्जकप्रभृतीन्यन्यानि च रूक्षोष्णवीर्याण्यारग्वधादिरसनादिरर्कादिः सुरसादिर्मुष्ककादिर्वत्सकादिर्मुस्तादिः शीतघ्नश्च महाकषायो वल्लीकण्टकपञ्चमूले च श्लेष्मशमनानीति

бхадрада̄рукуш̣т̣хатагараварун̣абала̄тибала̄ртагалакаччхура̄хла̄динӣкубера̄кш̣ӣватса̄динйарка̄ларкакатакабха̄рн̇гӣка̄рпа̄сӣвр̣ш́чика̄лӣпаттӯрапрабхр̣тӣни вида̄рйа̄диган̣о вӣратара̄ди стр̣н̣а̄кхйаварджйа̄ни ш̣ат̣ пан̃чамӯла̄ни чети ва̄таш́амана̄ни дӯрва̄нанта̄мочарасаман̃джиш̣т̣ха̄парипелавака̄ла̄ка̄лӣйакакадалӣкандалӣпайасйа̄тмагупта̄на̄ликеракхарджджӯрадра̄кш̣а̄вида̄рӣбадарӣбала̄на̄габала̄на̄гапуш̣паш́ата̄варӣш́ӣта па̄кйоданапа̄кӣтр̣н̣аш́ӯлйа̄м̣ш́уматӣдвайа̄риш̣т̣ака̄риш̣т̣а̄т̣арӯш̣акеткат̣арприйан̇гудха̄такӣдхавадхавадханванасйанданакхадиракадараприйа̄лата̄ласа̄ласарджатиниш́а̄ш́вакарн̣агундра̄ва̄нӣрападма̄падмакападмабӣджамр̣н̣а̄лакумуданалинасаугандхикапун̣д̣арӣкаш́атапатраш́аива̄лакалха̄ротпалака̄колйутпалика̄ш́алӯкаш́р̣н̇га̄т̣акакаш́ерукакраун̃ча̄данапрабхр̣тӣни анйа̄ни ча ш́ӣтавӣрйа̄н̣и са̄рива̄дих̣ падмака̄дих̣ пат̣ола̄адирнйагродха̄дирда̄хахаро маха̄каш̣а̄йастр̣н̣апан̃чамӯлам̣ чети питташ́амана̄ни ш́ӣташ́иваш́атапуш̣па̄сараласурада̄рура̄снен̇гу дӣса̄тала̄суманах̣ка̄ка̄данӣла̄н̇галика̄хастикарн̣амун̃джа̄тала̄маджджакапрабхр̣тӣнйанйа̄ни ча рӯкш̣ош̣н̣авӣрйа̄н̣йа̄рагвадха̄дирасана̄дирарка̄дих̣ сураса̄дирмуш̣кака̄дирватсака̄дирмуста̄дих̣ ш́ӣтагхнаш́ча маха̄каш̣а̄йо валлӣкан̣т̣акапан̃чамӯле ча ш́леш̣маш́амана̄нӣти