Мала нирудха адхьяя

1

अथातो गण्डूषादिविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः

атха̄то ган̣д̣ӯш̣а̄дивидхимадхйа̄йам̣ вйа̄кхйа̄сйа̄мах̣ ити ха сма̄хура̄трейа̄дайо махарш̣айах̣

2

चतुर्विधो भवति गण्डूषः स्नैहिकः शमनः शोधनो रोपणश्च तेषामाद्यास्त्रयः क्रमेण वातपित्तकफामयघ्नाः रोपणस्त्वास्यव्रणघ्नः शमनः स्तम्भनः प्रसादनो निर्वापण इति पर्यायाः

чатурвидхо бхавати ган̣д̣ӯш̣ах̣ снаихиках̣ ш́аманах̣ ш́одхано ропан̣аш́ча теш̣а̄ма̄дйа̄страйах̣ крамен̣а ва̄тапиттакапха̄майагхна̄х̣ ропан̣аства̄сйавран̣агхнах̣ ш́аманах̣ стамбханах̣ праса̄дано нирва̄пан̣а ити парйа̄йа̄х̣

3

तत्र स्वाद्वम्ललवणोष्णैरौषधैः सिद्धो युक्तो वा नात्युष्णः स्नेहो मांसरसस्तिलकल्कोदकं क्षीरं वा स्नैहिकः तिक्तकषायमधुरशीतैः पटोलारिष्टजम्ब्वाम्रमालतीपल्लवोत्पलमधुकक्वाथासितोदकक्षौद्रक्षीरेक्षुरस घृतादिभिः शमनः कट्वम्ललवणोष्णैः शिरोविरेचनद्रव्यैः शुक्तमद्यधान्याम्लमूत्रान्यतमकल्कितालोडितैः शोधनः रोपणस्तु कषायमधुरशीतैर्यथास्वं चोपदिष्टैः

татра сва̄двамлалаван̣ош̣н̣аирауш̣адхаих̣ сиддхо йукто ва̄ на̄тйуш̣н̣ах̣ снехо ма̄м̣сарасастилакалкодакам̣ кш̣ӣрам̣ ва̄ снаихиках̣ тиктакаш̣а̄йамадхураш́ӣтаих̣ пат̣ола̄риш̣т̣аджамбва̄мрама̄латӣпаллавотпаламадхукаква̄тха̄ситодакакш̣аудракш̣ӣрекш̣ураса гхр̣та̄дибхих̣ ш́аманах̣ кат̣вамлалаван̣ош̣н̣аих̣ ш́ировиречанадравйаих̣ ш́уктамадйадха̄нйа̄мламӯтра̄нйатамакалкита̄лод̣итаих̣ ш́одханах̣ ропан̣асту каш̣а̄йамадхураш́ӣтаирйатха̄свам̣ чопадиш̣т̣аих̣

4

अपि च दन्तहर्षे दन्तचाले मुखरोगे च वातिके सुखोष्णमथवा शीतं तिलकल्कोदकं हितम्

апи ча дантахарш̣е дантача̄ле мукхароге ча ва̄тике сукхош̣н̣аматхава̄ ш́ӣтам̣ тилакалкодакам̣ хитам

5

गण्डूषधारणे नित्यं तैलं मांसरसो ऽथवा ऊषादाहान्विते पाके क्षते चागन्तुसम्भवे

ган̣д̣ӯш̣адха̄ран̣е нитйам̣ таилам̣ ма̄м̣сарасо 'тхава̄ ӯш̣а̄да̄ха̄нвите па̄ке кш̣ате ча̄гантусамбхаве

6

विषे क्षाराग्निदग्धे च सर्पिर्धार्यं पयो ऽथवा वैशद्यं जनयत्यास्ये सन्दधाति मुखे व्रणान्

виш̣е кш̣а̄ра̄гнидагдхе ча сарпирдха̄рйам̣ пайо 'тхава̄ ваиш́адйам̣ джанайатйа̄сйе сандадха̄ти мукхе вран̣а̄н

7

दाहतृष्णाप्रामनं मधुगण्डूषधारणम् धान्याम्लमास्यवैरस्यमलदौर्गन्ध्यनाश्नम्

да̄хатр̣ш̣н̣а̄пра̄манам̣ мадхуган̣д̣ӯш̣адха̄ран̣ам дха̄нйа̄млама̄сйаваирасйамаладаургандхйана̄ш́нам

8

तदेवालवणं शीतं मुखशोषहरं परम् आशु क्षाराम्बुगण्डूषो भिनत्ति श्लेष्मणश्चयम्

тадева̄лаван̣ам̣ ш́ӣтам̣ мукхаш́ош̣ахарам̣ парам а̄ш́у кш̣а̄ра̄мбуган̣д̣ӯш̣о бхинатти ш́леш̣ман̣аш́чайам

9

अथ निवाते सातपे सुखोपविष्टस्तन्मनाः स्विन्नमृदितगलकपोलललाटदेशो वरमध्यावरां क्रमाद्वक्त्रार्धत्रिभागचतुर्भागपूरणीं द्रवमात्रां कल्कं वा कोलप्रमाणं किञ्चिदुन्नमितास्यो ऽनभ्यवहरन् धारयेत् कवले तु पर्यायेण कपोलौ कण्ठं च सञ्चारयेत् अयमेव च कवलगण्डूषयोर्विशेषः

атха нива̄те са̄тапе сукхопавиш̣т̣астанмана̄х̣ свиннамр̣дитагалакаполалала̄т̣адеш́о варамадхйа̄вара̄м̣ крама̄двактра̄рдхатрибха̄гачатурбха̄гапӯран̣ӣм̣ дравама̄тра̄м̣ калкам̣ ва̄ колапрама̄н̣ам̣ кин̃чидуннамита̄сйо 'набхйавахаран дха̄райет кавале ту парйа̄йен̣а каполау кан̣т̣хам̣ ча сан̃ча̄райет айамева ча кавалаган̣д̣ӯш̣айорвиш́еш̣ах̣

10

मुखे सञ्चार्यते या तु सा मात्रा कवलः स्मृतः असञ्चारा तु या मात्रा स गण्डूषः प्रकीर्तितः

мукхе сан̃ча̄рйате йа̄ ту са̄ ма̄тра̄ кавалах̣ смр̣тах̣ асан̃ча̄ра̄ ту йа̄ ма̄тра̄ са ган̣д̣ӯш̣ах̣ пракӣртитах̣

11

पुनश्च स्वेदमर्दनान्याचरेत् एवमुत्क्लिष्टः कफो वक्त्रं प्रतिपद्यते तावच्च धार्यो यावत् कफपूर्णकपोलता स्रवद्घ्राणनेत्रता भेषजस्य वानुपहतिः कफेन एवं त्रीन् पञ्च सप्त वा गण्डूषान् धारयेत् यावद्वा सम्यग्धूमपीतलिङ्गोत्पत्तिः तस्य स्वास्थ्येन योगं जाड्यरसाज्ञानारुचिप्रसेकोपलेपैरयोगं मुखशोषपाकक्लमारुचिहृदयद्रवस्वरसादकर्णनादैरतियोगमुपलक्षयेत् तेषां यथास्वं प्रतिकुर्वीत

пунаш́ча сведамардана̄нйа̄чарет евамутклиш̣т̣ах̣ капхо вактрам̣ пратипадйате та̄вачча дха̄рйо йа̄ват капхапӯрн̣акаполата̄ сравадгхра̄н̣анетрата̄ бхеш̣аджасйа ва̄нупахатих̣ капхена евам̣ трӣн пан̃ча сапта ва̄ ган̣д̣ӯш̣а̄н дха̄райет йа̄вадва̄ самйагдхӯмапӣталин̇готпаттих̣ тасйа сва̄стхйена йогам̣ джа̄д̣йараса̄джн̃а̄на̄ручипрасекопалепаирайогам̣ мукхаш́ош̣апа̄каклама̄ручихр̣дайадравасвараса̄дакарн̣ана̄даиратийогамупалакш̣айет теш̣а̄м̣ йатха̄свам̣ пратикурвӣта

12

प्रतिसारणं तु त्रिविधम् गण्डूषोदितानां द्रव्याणाम् रसक्रिया कल्कश्चूर्णश्च तदभिष्यन्दाधिमन्थगलशुण्डिकादिषु युक्त्या प्रयोज्यम् अतिप्रतिसारणादूषाप्लोषदाहक्लेदशोषादयो भवन्ति

пратиса̄ран̣ам̣ ту тривидхам ган̣д̣ӯш̣одита̄на̄м̣ дравйа̄н̣а̄м расакрийа̄ калкаш́чӯрн̣аш́ча тадабхиш̣йанда̄дхимантхагалаш́ун̣д̣ика̄диш̣у йуктйа̄ прайоджйам атипратиса̄ран̣а̄дӯш̣а̄плош̣ада̄хакледаш́ош̣а̄дайо бхаванти

13

मुखालेपो ऽपि त्रिविधो दोषघ्नो विषघ्नो वर्ण्यश्च त्रिप्रमाणश्चतुर्भागत्रिभागार्धाङ्गुलोत्सेधः न चालिप्तमुखो ऽतिभाष्यहास्यक्रोधशोकरोदनखादनाग्न्यातपदिवास्वप्नान् सेवेत कण्डूत्वक्शोषपीनसदृष्ट्युपघातभयात् न च शुष्यन्नुपेक्षितव्यः शुष्को हि छविं दूषयति तमार्दयित्वापनयेत् आलेपान्ते च मुखमभ्यज्यात्

мукха̄лепо 'пи тривидхо дош̣агхно виш̣агхно варн̣йаш́ча трипрама̄н̣аш́чатурбха̄гатрибха̄га̄рдха̄н̇гулотседхах̣ на ча̄липтамукхо 'тибха̄ш̣йаха̄сйакродхаш́окароданакха̄дана̄гнйа̄тападива̄свапна̄н севета кан̣д̣ӯтвакш́ош̣апӣнасадр̣ш̣т̣йупагха̄табхайа̄т на ча ш́уш̣йаннупекш̣итавйах̣ ш́уш̣ко хи чхавим̣ дӯш̣айати тама̄рдайитва̄панайет а̄лепа̄нте ча мукхамабхйаджйа̄т

14

न तु योज्यो रात्रिजागरितानीर्णदत्तनस्यारुचिहनुग्रहप्रतिश्यायिनाम् सम्यक्प्रयुक्तश्चाकालवलीपलिततिमिरव्यङ्गतिलकादीन् प्रशमयति स्वस्थस्य तु दृष्टिबलं पुण्ड्द्रीककान्तवक्त्रतां च करोति

на ту йоджйо ра̄триджа̄гарита̄нӣрн̣адаттанасйа̄ручихануграхапратиш́йа̄йина̄м самйакпрайукташ́ча̄ка̄лавалӣпалитатимиравйан̇гатилака̄дӣн праш́амайати свастхасйа ту др̣ш̣т̣ибалам̣ пун̣д̣дрӣкака̄нтавактрата̄м̣ ча кароти

15

मूर्धतैलं पुनश्चतुर्धा भिद्यते अभ्यङ्गः परिषेकः पिचुर्बस्तिरिति यथोत्तरं ते बलिनः तेष्वभ्यङ्गादयः प्रसिद्धस्वरूपाः

мӯрдхатаилам̣ пунаш́чатурдха̄ бхидйате абхйан̇гах̣ париш̣еках̣ пичурбастирити йатхоттарам̣ те балинах̣ теш̣вабхйан̇га̄дайах̣ прасиддхасварӯпа̄х̣

16

शिरोबस्तिविधिस्तु बस्तिं सुमृदितं द्विमुखं शिरःप्रमाणमाकर्णप्रवेशं द्वादशाङ्गुलविस्तारं कुर्यात् अथ शुद्धतनोः सायं रात्रौ वा स्वभ्यक्तस्विन्नस्य जानुसमसोपाश्रयासनोपविष्टस्य केशान्ते श्लक्ष्णं त्र्यङ्गुलं सुसूक्ष्मेण माषपिष्टेन सद्यः सुखाम्बुमृदितेनोभयतः प्रदिग्धं वस्त्रपट्टं बध्नीयात् ततस्तस्योपरि सन्धाय बस्तिमाकर्णं बस्तिमूलं च दृढमवलीकं समञ्चैलवेणिकया बध्वा पुनर्माषपिष्टेनापरिस्रावि कृत्वा यथाव्याधिदोषदूष्यहितं सिद्धमन्यतमं स्नेहं सुसुखोष्णमासेचयेद्यावत् केशभूमेरुपर्यङ्गुलम् तावच्च धार्यो यावत् कर्णमुखनासास्रुतिर्वेदनोपशमो वा भवति विशेषतो वातजेषु विकारेषु दशमात्रासहस्राणि पित्तरक्तजेष्वष्टौ षट् कफजेषु सहस्रमरोगकर्मणि ततो ऽपनीते स्नेहे विमुच्य बस्तिं शिरसः स्कन्धग्रीवापृष्ठललाटादीन्यनुसुखं मर्दयेत् उष्णाम्बुना स्नातं यथार्हं भोजयेत् स्नेहोक्तं चास्याचारमादिशेत् एवं त्रीणि पञ्च सप्त वा दिनानि योजयेदिति भवति चात्र

ш́иробастивидхисту бастим̣ сумр̣дитам̣ двимукхам̣ ш́ирах̣прама̄н̣ама̄карн̣аправеш́ам̣ два̄даш́а̄н̇гулависта̄рам̣ курйа̄т атха ш́уддхатанох̣ са̄йам̣ ра̄трау ва̄ свабхйактасвиннасйа джа̄нусамасопа̄ш́райа̄санопавиш̣т̣асйа кеш́а̄нте ш́лакш̣н̣ам̣ трйан̇гулам̣ сусӯкш̣мен̣а ма̄ш̣апиш̣т̣ена садйах̣ сукха̄мбумр̣дитенобхайатах̣ прадигдхам̣ вастрапат̣т̣ам̣ бадхнӣйа̄т татастасйопари сандха̄йа бастима̄карн̣ам̣ бастимӯлам̣ ча др̣д̣хамавалӣкам̣ саман̃чаилавен̣икайа̄ бадхва̄ пунарма̄ш̣апиш̣т̣ена̄парисра̄ви кр̣тва̄ йатха̄вйа̄дхидош̣адӯш̣йахитам̣ сиддхаманйатамам̣ снехам̣ сусукхош̣н̣ама̄сечайедйа̄ват кеш́абхӯмерупарйан̇гулам та̄вачча дха̄рйо йа̄ват карн̣амукхана̄са̄срутирведанопаш́амо ва̄ бхавати виш́еш̣ато ва̄таджеш̣у вика̄реш̣у даш́ама̄тра̄сахасра̄н̣и питтарактаджеш̣ваш̣т̣ау ш̣ат̣ капхаджеш̣у сахасрамарогакарман̣и тато 'панӣте снехе вимучйа бастим̣ ш́ирасах̣ скандхагрӣва̄пр̣ш̣т̣халала̄т̣а̄дӣнйанусукхам̣ мардайет уш̣н̣а̄мбуна̄ сна̄там̣ йатха̄рхам̣ бходжайет снехоктам̣ ча̄сйа̄ча̄рама̄диш́ет евам̣ трӣн̣и пан̃ча сапта ва̄ дина̄ни йоджайедити бхавати ча̄тра

17

तत्राभ्यङ्गः प्रयोक्तव्यो रौक्ष्यकण्डूमलादिषु अरूंषिकाशिरस्तोददाहपाकव्रणेषु तु

татра̄бхйан̇гах̣ прайоктавйо раукш̣йакан̣д̣ӯмала̄диш̣у арӯм̣ш̣ика̄ш́ирастодада̄хапа̄кавран̣еш̣у ту

18

परिषेकः पिचुः केशशातस्फुटनधूपने नेत्रस्तम्भे च बस्तिस्तु प्रसुप्त्यर्दितजागरे नासास्यशोषे तिमिरे शिरोरोगे च दारुणे

париш̣еках̣ пичух̣ кеш́аш́а̄таспхут̣анадхӯпане нетрастамбхе ча бастисту прасуптйардитаджа̄гаре на̄са̄сйаш́ош̣е тимире ш́иророге ча да̄рун̣е

19

कचशतनसितत्वपिञ्जरत्वं परिपुटनं शिरसः समीररोगान् जयति जनयतीन्द्रियप्रसादं स्वरहनुमूर्धबलं च मूर्धतैलम्

качаш́атанаситатвапин̃джаратвам̣ парипут̣анам̣ ш́ирасах̣ самӣрарога̄н джайати джанайатӣндрийапраса̄дам̣ свараханумӯрдхабалам̣ ча мӯрдхатаилам

20

धारयेत् पूरणं कर्णे कर्णमूलं विमर्दयन् रुजः स्यान्मार्दवं यावन्मात्राशतमवेदने

дха̄райет пӯран̣ам̣ карн̣е карн̣амӯлам̣ вимардайан руджах̣ сйа̄нма̄рдавам̣ йа̄ванма̄тра̄ш́атамаведане

21

यावत् पर्येति हस्ताग्रं दक्षिणं जानुमण्डलम् निमेषोन्मेषकालेन समं मात्रा तु सा स्मृता

йа̄ват парйети хаста̄грам̣ дакш̣ин̣ам̣ джа̄нуман̣д̣алам нимеш̣онмеш̣ака̄лена самам̣ ма̄тра̄ ту са̄ смр̣та̄

Мала нирудха — задержка выделений