Насья кальпа — калпасиддхистхана | Калпасиддхистхана

Астанга-санграха · Калпасиддхистхана · Глава 7 · 49 стихов

Насья кальпа — назальные препараты

Глава 7 Калпасиддхистханы посвящена назальные препараты. Вагбхата систематизирует приготовление и применение очищающих средств.

अथातः स्नेहादिव्यापत्सिद्धिं व्याख्यास्यामः इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः

атха̄тах̣ снеха̄дивйа̄патсиддхим̣ вйа̄кхйа̄сйа̄мах̣ ити ха сма̄хура̄трейа̄дайо махарш̣айах̣

स्नेहबस्तौ मरुत्पित्तकफात्याशाविडावृते अभुक्ते शूनपाय्वामदत्ते ऽष्टौ व्यापदः स्मृताः

снехабастау марутпиттакапха̄тйа̄ш́а̄вид̣а̄вр̣те абхукте ш́ӯнапа̄йва̄мадатте 'ш̣т̣ау вйа̄падах̣ смр̣та̄х̣

शीतो ऽल्पो वाधिके वाते पित्तेत्युष्णः कफे मृदुः अतिभुक्ते गुरुर्वर्चःसञ्चये ऽल्पबलस्तथा दत्तस्तैरावृतः स्नेहो नायात्यभिभवादपि

ш́ӣто 'лпо ва̄дхике ва̄те питтетйуш̣н̣ах̣ капхе мр̣дух̣ атибхукте гурурварчах̣сан̃чайе 'лпабаластатха̄ даттастаира̄вр̣тах̣ снехо на̄йа̄тйабхибхава̄дапи

स्तम्भोरुसदनाध्मानज्वरशूलाङ्गमर्दनैः पार्श्वरुग्वेष्टनैर्विद्याद्वायुना स्नेहमावृतम्

стамбхорусадана̄дхма̄наджвараш́ӯла̄н̇гамарданаих̣ па̄рш́варугвеш̣т̣анаирвидйа̄два̄йуна̄ снехама̄вр̣там

स्निग्धाम्ललवणोष्णैस्तं रास्नापीतद्रुतैलिकैः सौवीरकसुराकोलकुलत्थयवसाधितैः

снигдха̄млалаван̣ош̣н̣аистам̣ ра̄сна̄пӣтадрутаиликаих̣ саувӣракасура̄колакулаттхайаваса̄дхитаих̣

निरूहैर्निर्हरेत् सम्यक् समूत्रैः पाञ्चमूलिकैः ताभ्यामेव च तैलाभ्यां सायं भुक्ते ऽनुवासयेत्

нирӯхаирнирхарет самйак самӯтраих̣ па̄н̃чамӯликаих̣ та̄бхйа̄мева ча таила̄бхйа̄м̣ са̄йам̣ бхукте 'нува̄сайет

तृड्दाहरागसम्मोहवैवर्ण्यतमकज्वरैः विद्यात् पित्तावृतं स्वादुतिक्तैस्तं बस्तिभिर्हरेत्

тр̣д̣да̄хара̄гасаммохаваиварн̣йатамакаджвараих̣ видйа̄т питта̄вр̣там̣ сва̄дутиктаистам̣ бастибхирхарет

तन्द्राशीतज्वरालस्यप्रसेकारुचिगौरवैः समूर्छाग्लानिभिर्विद्याच्छ्लेष्मणा स्नेहमावृतम्

тандра̄ш́ӣтаджвара̄ласйапрасека̄ручигаураваих̣ самӯрчха̄гла̄нибхирвидйа̄ччхлеш̣ман̣а̄ снехама̄вр̣там

कषायतिक्तकटुकैः सुरामूत्रोपसाधितैः फलतैलयुतैः साम्लैर्बस्तिभिस्तं विनिर्हरेत्

каш̣а̄йатиктакат̣укаих̣ сура̄мӯтропаса̄дхитаих̣ пхалатаилайутаих̣ са̄млаирбастибхистам̣ винирхарет

छर्दिमूर्छारुचिग्लानिशूलनिद्राङ्गमर्दनैः आमलिङ्गैः सदाहैस्तं विद्यादत्यशनावृतम्

чхардимӯрчха̄ручигла̄ниш́ӯланидра̄н̇гамарданаих̣ а̄малин̇гаих̣ сада̄хаистам̣ видйа̄датйаш́ана̄вр̣там

कटूनां लवणानां च क्वाथैश्चूर्णैश्च पाचनम् मृदुर्विरेकः सर्वं च तत्रामविहितं हितम्

кат̣ӯна̄м̣ лаван̣а̄на̄м̣ ча ква̄тхаиш́чӯрн̣аиш́ча па̄чанам мр̣дурвиреках̣ сарвам̣ ча татра̄мавихитам̣ хитам

विण्मूत्रानिलसङ्गार्तिगुरुत्वाध्मानहृद्ग्रहैः स्नेहं विडावृतं ज्ञात्वा स्नेहस्वेदैः सबस्तिभिः

вин̣мӯтра̄ниласан̇га̄ртигурутва̄дхма̄нахр̣дграхаих̣ снехам̣ вид̣а̄вр̣там̣ джн̃а̄тва̄ снехасведаих̣ сабастибхих̣

श्यामाबिल्वादिसिद्धैश्च निरूहैः सानुवासनैः निर्हरेद्विधिना सम्यगुदावर्तहरेण च

ш́йа̄ма̄билва̄дисиддхаиш́ча нирӯхаих̣ са̄нува̄санаих̣ нирхаредвидхина̄ самйагуда̄вартахарен̣а ча

अभुक्ते शूनपायोर्वा पेयामात्राशितस्य वा गुदे प्रणिहितः स्नेहो वेगाद्धावत्यनावृतः ऊर्ध्वकायं ततः कण्ठादूर्ध्वेभ्यः खेभ्य एत्यपि

абхукте ш́ӯнапа̄йорва̄ пейа̄ма̄тра̄ш́итасйа ва̄ гуде пран̣ихитах̣ снехо вега̄ддха̄ватйана̄вр̣тах̣ ӯрдхвака̄йам̣ татах̣ кан̣т̣ха̄дӯрдхвебхйах̣ кхебхйа етйапи

मूत्रश्यामात्रिवृत्सिद्धो यवकोलकुलत्थवान् तत्सिद्धतैलो देयः स्यान्निरूहः सानुवासनः

мӯтраш́йа̄ма̄тривр̣тсиддхо йаваколакулаттхава̄н татсиддхатаило дейах̣ сйа̄ннирӯхах̣ са̄нува̄санах̣

कण्ठादागच्छतः स्तम्भकण्ठग्रहविरेचनैः छर्दिघ्नीभिः क्रियाभिश्च तस्य कुर्यान्निवर्तनम्

кан̣т̣ха̄да̄гаччхатах̣ стамбхакан̣т̣хаграхавиречанаих̣ чхардигхнӣбхих̣ крийа̄бхиш́ча тасйа курйа̄ннивартанам

नापक्वं प्रणयेत् स्नेहं गुदं स ह्युपलिम्पति ततः कुर्यात् सरुङ्मोहकण्डूशोफान् क्रियात्र च तीक्ष्णो बस्तिस्तथा तैलमर्कपत्ररसे शृतम्

на̄паквам̣ пран̣айет снехам̣ гудам̣ са хйупалимпати татах̣ курйа̄т сарун̇мохакан̣д̣ӯш́опха̄н крийа̄тра ча тӣкш̣н̣о бастистатха̄ таиламаркапатрарасе ш́р̣там

ह्रस्वं दीर्घं तनु स्थूलं जीर्णं शिथिलबन्धनम् पार्श्वच्छिद्रं तथा वक्रमष्टौ नेत्राणि वर्जयेत्

храсвам̣ дӣргхам̣ тану стхӯлам̣ джӣрн̣ам̣ ш́итхилабандханам па̄рш́ваччхидрам̣ татха̄ вакрамаш̣т̣ау нетра̄н̣и варджайет

अप्राप्त्यतिगतिक्षोभकर्षणनस्रवाः गुडपीडा गतिर्जिह्मा तेषां दोषा यथाक्रमम्

апра̄птйатигатикш̣обхакарш̣ан̣анасрава̄х̣ гуд̣апӣд̣а̄ гатирджихма̄ теш̣а̄м̣ дош̣а̄ йатха̄крамам

मांसलस्निग्धविषमजालवत्स्थूलवातलः छिन्नः क्लिन्नश्च तानष्टौ बस्तीन् कर्मसु वर्जयेत्

ма̄м̣саласнигдхавиш̣амаджа̄лаватстхӯлава̄талах̣ чхиннах̣ клиннаш́ча та̄наш̣т̣ау бастӣн кармасу варджайет

गतिवैषम्यदौर्गन्ध्यजिह्मत्वस्रुतिदुर्ग्रहाः फेनिलच्युत्यधार्यत्वं बस्तेः स्युर्बस्तिदोषतः

гативаиш̣амйадаургандхйаджихматвасрутидурграха̄х̣ пхенилачйутйадха̄рйатвам̣ бастех̣ сйурбастидош̣атах̣

उच्चकैरत्यवाक्शीर्षं न्युब्जं सङ्कुचितं स्थितम् उत्तानं दक्षिणं पार्श्वं सप्त शय्याः परित्यजेत्

уччакаиратйава̄кш́ӣрш̣ам̣ нйубджам̣ сан̇кучитам̣ стхитам утта̄нам̣ дакш̣ин̣ам̣ па̄рш́вам̣ сапта ш́аййа̄х̣ паритйаджет

मूत्राघातो ऽतिसम्प्राप्तिरप्राप्तिः साधुनागतिः आश्वागतिर्मरुत्कोपस्तृप्तिः पक्वाशयस्य च तद्दोषाः स्युर्विधातव्यं यथौपयिकमत्र च

мӯтра̄гха̄то 'тисампра̄птирапра̄птих̣ са̄дхуна̄гатих̣ а̄ш́ва̄гатирмаруткопастр̣птих̣ паква̄ш́айасйа ча таддош̣а̄х̣ сйурвидха̄тавйам̣ йатхаупайикаматра ча

सवातातिद्रुतोत्क्षिप्ततिर्यगुल्लुप्तकम्पिताः अतिमन्दकबाह्यातिवेगदोषाः प्रणेतृतः

сава̄та̄тидрутоткш̣иптатирйагуллуптакампита̄х̣ атимандакаба̄хйа̄тивегадош̣а̄х̣ пран̣етр̣тах̣

अनुच्छ्रवास्य तु बद्धे वा दत्ते निःशेष एव वा प्रविश्य क्षुभितो वायुः शूलतोदकरो भवेत् तत्राभ्यङ्गो गुदे स्वेदो वातघ्नान्यशनानि च

ануччхрава̄сйа ту баддхе ва̄ датте них̣ш́еш̣а ева ва̄ правиш́йа кш̣убхито ва̄йух̣ ш́ӯлатодакаро бхавет татра̄бхйан̇го гуде сведо ва̄тагхна̄нйаш́ана̄ни ча

द्रुतं प्रणीते निष्कृष्टे सहसोत्क्षिप्त एव वा स्यात् कटीगुदजङ्क्षोरुबस्तिस्तम्भार्तिभेदनम् भोजनं तत्र वातघ्नं स्वेदाभ्यङ्गाः सबस्तयः

друтам̣ пран̣ӣте ниш̣кр̣ш̣т̣е сахасоткш̣ипта ева ва̄ сйа̄т кат̣ӣгудаджан̇кш̣орубастистамбха̄ртибхеданам бходжанам̣ татра ва̄тагхнам̣ сведа̄бхйан̇га̄х̣ сабастайах̣

तिर्यग्वल्यावृते द्वारे बद्धे वापि न गच्छति नेत्रे तदृजु निष्कृष्य संशोध्य च पुनर्नयेत्

тирйагвалйа̄вр̣те два̄ре баддхе ва̄пи на гаччхати нетре тадр̣джу ниш̣кр̣ш̣йа сам̣ш́одхйа ча пунарнайет

पीड्यमाने ऽन्तरामुक्ते गुदे प्रतिहतो ऽनिलः उरः शिरोरुजं सादमूर्वोश्च जनयेद्बली बस्तिःस्यात्तत्रबिल्वादिः फलश्यामादिमूत्रवान्

пӣд̣йама̄не 'нтара̄мукте гуде пратихато 'нилах̣ урах̣ ш́ироруджам̣ са̄дамӯрвош́ча джанайедбалӣ бастих̣сйа̄ттатрабилва̄дих̣ пхалаш́йа̄ма̄димӯтрава̄н

स्याद्दाहो दवथुः शोफः कम्पेनाभिहते गुदे कषायमधुराः शीताः सेकास्तत्र सबस्तयः

сйа̄дда̄хо даватхух̣ ш́опхах̣ кампена̄бхихате гуде каш̣а̄йамадхура̄х̣ ш́ӣта̄х̣ сека̄статра сабастайах̣

अतिमात्रप्रणीतेन नेत्रेण क्षणनाद्वलेः स्यात् सार्तिदाहनिस्तोदगुरुवर्चःप्रवर्तनम् तत्र सर्पिः पिचुः क्षीरं पिच्छाबस्तिश्च शस्यते

атима̄трапран̣ӣтена нетрен̣а кш̣ан̣ана̄двалех̣ сйа̄т са̄ртида̄ханистодагуруварчах̣правартанам татра сарпих̣ пичух̣ кш̣ӣрам̣ пиччха̄бастиш́ча ш́асйате

न भावयति मन्दस्तु बाह्यश्चाशु निवर्तते स्नेहस्तत्र पुनः सम्यक् प्रणेयः सिद्धिमिच्छता

на бха̄вайати мандасту ба̄хйаш́ча̄ш́у нивартате снехастатра пунах̣ самйак пран̣ейах̣ сиддхимиччхата̄

अतिप्रपीडितः कोष्ठे तिष्ठत्यायाति वा गलम् तत्र बस्तिर्विरेकश्च गलपीडादि कर्म च

атипрапӣд̣итах̣ кош̣т̣хе тиш̣т̣хатйа̄йа̄ти ва̄ галам татра бастирвирекаш́ча галапӣд̣а̄ди карма ча

वमनाद्यैर्विशुद्धं च क्षामदेहबलानलम् यथाण्डं तरुणं पूर्णं तैलपात्रं यथा तथा भिषक् प्रयत्नतो रक्षेत् सर्वस्मादपचारतः

вамана̄дйаирвиш́уддхам̣ ча кш̣а̄мадехабала̄налам йатха̄н̣д̣ам̣ тарун̣ам̣ пӯрн̣ам̣ таилапа̄трам̣ йатха̄ татха̄ бхиш̣ак прайатнато ракш̣ет сарвасма̄дапача̄ратах̣

दद्यान्मधुरहृद्यानि ततो ऽम्ललवणौ रसौ स्वादुतिक्तौ ततो भूयः कषायकटुकौ ततः

дадйа̄нмадхурахр̣дйа̄ни тато 'млалаван̣ау расау сва̄дутиктау тато бхӯйах̣ каш̣а̄йакат̣укау татах̣

अन्योन्यप्रत्यनीकानां रसानां स्निग्धरूक्षयोः व्यत्यासादुपयोगेन क्रमात्तं प्रकृतिं नयेत् सर्वंसहः स्थिरबलो विज्ञेयः प्रकृतिं गतः

анйонйапратйанӣка̄на̄м̣ раса̄на̄м̣ снигдхарӯкш̣айох̣ вйатйа̄са̄дупайогена крама̄ттам̣ пракр̣тим̣ найет сарвам̣сахах̣ стхирабало виджн̃ейах̣ пракр̣тим̣ гатах̣

अत्रान्तरे त्यजेदष्टौ भाष्यादीनि विशेषतः उच्चैर्भाष्याच्छिरोरोगतिमिरोरःस्वरव्यथाः

атра̄нтаре тйаджедаш̣т̣ау бха̄ш̣йа̄дӣни виш́еш̣атах̣ уччаирбха̄ш̣йа̄ччхиророгатимирорах̣сваравйатха̄х̣

रक्तनिष्ठीवतमकज्वराद्यास्तत्र साधनम् अभ्यङ्गस्वेदनस्याधोभक्तस्नेहोपसेवनम् मौनं विधिर्वातहरो यथास्वं च विकारजित्

рактаниш̣т̣хӣватамакаджвара̄дйа̄статра са̄дханам абхйан̇гасведанасйа̄дхобхактаснехопасеванам маунам̣ видхирва̄тахаро йатха̄свам̣ ча вика̄раджит

अत्यास्यायानयानाभ्यां सन्धिमूर्धत्रिकादिरुक् अतिचङ्क्रमणात् पादजङ्क्षोरुसदनादयः

атйа̄сйа̄йа̄найа̄на̄бхйа̄м̣ сандхимӯрдхатрика̄дирук атичан̇краман̣а̄т па̄даджан̇кш̣орусадана̄дайах̣

तेषां वातहरं सर्वं स्नेहस्वेदादि शस्यते अजीर्णभोजनादामविषच्छर्दिज्वरादयः

теш̣а̄м̣ ва̄тахарам̣ сарвам̣ снехасведа̄ди ш́асйате аджӣрн̣абходжана̄да̄мавиш̣аччхардиджвара̄дайах̣

तत्र मात्राशितीयोक्तो विधेयो विधिरामहा अहितान्नाद्यथादोषं रोगाः स्युर्भेषजानि च

татра ма̄тра̄ш́итӣйокто видхейо видхира̄маха̄ ахита̄нна̄дйатха̄дош̣ам̣ рога̄х̣ сйурбхеш̣аджа̄ни ча

हलीमकादयः प्रोक्ता दिवास्वप्नात् पुरा गदाः विदध्यात् कफजित्तेषु धूमरूक्षान्नलङ्क्षनम्

халӣмака̄дайах̣ прокта̄ дива̄свапна̄т пура̄ гада̄х̣ видадхйа̄т капхаджиттеш̣у дхӯмарӯкш̣а̄нналан̇кш̣анам

व्यवायाज्जीवितभ्रंशस्तैस्तैरस्यानिलामयैः गुदो ऽवलुप्यत इव भ्रमतीव च चेतना

вйава̄йа̄джджӣвитабхрам̣ш́астаистаирасйа̄нила̄майаих̣ гудо 'валупйата ива бхраматӣва ча четана̄

मेढ्रं धूमायति मनस्तमसीव प्रवेश्यते जीवनीयशृतक्षीरसर्पिषोरुपसेवनम् आहारो बृंहणस्तत्र वृष्यास्ते ते च बस्तयः

мед̣храм̣ дхӯма̄йати манастамасӣва правеш́йате джӣванӣйаш́р̣такш̣ӣрасарпиш̣орупасеванам а̄ха̄ро бр̣м̣хан̣астатра вр̣ш̣йа̄сте те ча бастайах̣

वेगरोधोर्ध्ववातत्वात् प्रागुक्ता ये सदातुराः तेषां विबद्धे पवने सर्वदेहोपतापित्नि फलवर्तिं पुरा दद्यादथ बस्तिं चलापहम्

вегародхордхвава̄татва̄т пра̄гукта̄ йе сада̄тура̄х̣ теш̣а̄м̣ вибаддхе паване сарвадехопата̄питни пхалавартим̣ пура̄ дадйа̄датха бастим̣ чала̄пахам

निकुम्भकुम्भाग्न्युरुबूकधावनीपुनर्नवं दारु महच्च पञ्चकम् फलं च मूत्रे क्वथितं समस्तु तत् घृतं सतैलं लवणानि पञ्च च

никумбхакумбха̄гнйурубӯкадха̄ванӣпунарнавам̣ да̄ру махачча пан̃чакам пхалам̣ ча мӯтре кватхитам̣ самасту тат гхр̣там̣ сатаилам̣ лаван̣а̄ни пан̃ча ча

निरूहितं धन्वरसेन भोजयेन्निकुम्भतैलेन ततो ऽनुवासयेत् बलां सरास्नां फलबिल्वचित्रकान् द्विपञ्चमूलं कृतमालकात् फलम्

нирӯхитам̣ дханварасена бходжайенникумбхатаилена тато 'нува̄сайет бала̄м̣ сара̄сна̄м̣ пхалабилвачитрака̄н двипан̃чамӯлам̣ кр̣тама̄лака̄т пхалам

यवान् कुलत्थांश्च पचेज्जले रसः समुस्तपाठेन्द्रयवैश्च कल्कवान् सतैलसर्पिर्गुडसैन्धवो हितः सदातुराणां बलपुष्टिवर्णदः

йава̄н кулаттха̄м̣ш́ча пачеджджале расах̣ самустапа̄т̣хендрайаваиш́ча калкава̄н сатаиласарпиргуд̣асаиндхаво хитах̣ сада̄тура̄н̣а̄м̣ балапуш̣т̣иварн̣адах̣

तथानुवास्यं मधुकेन साधितं फलेन बिल्वेन शताह्वयाथवा सजीवनीयस्तु रसो ऽनुवासने निरूहणे चालवणः शिशोर्हितः

татха̄нува̄сйам̣ мадхукена са̄дхитам̣ пхалена билвена ш́ата̄хвайа̄тхава̄ саджӣванӣйасту расо 'нува̄сане нирӯхан̣е ча̄лаван̣ах̣ ш́иш́орхитах̣

निरूहबस्तेर्नैवान्यत् पथ्यं स्थविरबालयोः बलाङ्गवर्धनं शीघ्रमादृतो योजयेदतः

нирӯхабастернаива̄нйат патхйам̣ стхавираба̄лайох̣ бала̄н̇гавардханам̣ ш́ӣгхрама̄др̣то йоджайедатах̣