Джвара — лечение лихорадки | Уттаракханда

Бхавапракаша · Уттаракханда · Глава 1 · 878 стихов

Джвара — лечение лихорадки

यतः समस्तरोगाणां ज्वरो राजेति विश्रुतः अतो ज्वराधिकारोऽत्र प्रथमं लिख्यते मया

йатах̣ самастарога̄н̣а̄м̣ джваро ра̄джети виш́рутах̣ ато джвара̄дхика̄ро'тра пратхамам̣ ликхйате майа̄

दक्षापमानसंक्रुद्धरुद्र निः श्वाससम्भवः ज्वरोऽष्टधा पृथग्द्वन्द्वसंघातागन्तुजः स्मृतः

дакш̣а̄пама̄насам̣круддхарудра них̣ ш́ва̄сасамбхавах̣ джваро'ш̣т̣адха̄ пр̣тхагдвандвасам̣гха̄та̄гантуджах̣ смр̣тах̣

मिथ्याऽहारविहाराभ्यां दोषा ह्यामाशयाश्रयाः बहिर्निरस्य कोष्ठाग्निं ज्वरदाः स्यू रसानुगाः

митхйа̄'ха̄равиха̄ра̄бхйа̄м̣ дош̣а̄ хйа̄ма̄ш́айа̄ш́райа̄х̣ бахирнирасйа кош̣т̣ха̄гним̣ джварада̄х̣ сйӯ раса̄нуга̄х̣

श्रमोऽरतिर्विवर्णत्वं वैरस्यं नयनप्लवः इच्छाद्वेषौ मुहुश्चापि शीतवातातपादिषु

ш́рамо'ратирвиварн̣атвам̣ ваирасйам̣ найанаплавах̣ иччха̄двеш̣ау мухуш́ча̄пи ш́ӣтава̄та̄тапа̄диш̣у

जृम्भाऽङ्गमर्दो गुरुता रोमहर्षोऽरुचिस्तमः अप्रहर्षश्च शीतं च भवत्युत्पत्स्यति ज्वरे

джр̣мбха̄'н̇гамардо гурута̄ ромахарш̣о'ручистамах̣ апрахарш̣аш́ча ш́ӣтам̣ ча бхаватйутпатсйати джваре

सामान्यतो विशेषात्तु जृम्भाऽत्यर्थं समीरणात् पित्तान्नयनयोर्दाहः कफन्नान्नाभिनन्दनम्

са̄ма̄нйато виш́еш̣а̄тту джр̣мбха̄'тйартхам̣ самӣран̣а̄т питта̄ннайанайорда̄хах̣ капханна̄нна̄бхинанданам

रूपैरन्यतराभ्यां तु संसृष्टैर्द्वन्द्वजं विदुः

рӯпаиранйатара̄бхйа̄м̣ ту сам̣ср̣ш̣т̣аирдвандваджам̣ видух̣

सर्वलिङ्गसमावायः सर्वदोषप्रकोपजे

сарвалин̇гасама̄ва̄йах̣ сарвадош̣апракопадже

स्वेदावरोधः सन्तापः सर्वाङ्गग्रहणं तथा युगपद्यत्र रोगे तु स ज्वरो व्यपदिश्यते

сведа̄вародхах̣ санта̄пах̣ сарва̄н̇гаграхан̣ам̣ татха̄ йугападйатра роге ту са джваро вйападиш́йате

रुणद्धि चाप्यपां धातून् यस्मात्तस्माज्ज्वरातुरः भवत्यत्युष्णगात्रश्च स्विद्यते न च सर्वशः

рун̣аддхи ча̄пйапа̄м̣ дха̄тӯн йасма̄ттасма̄джджвара̄турах̣ бхаватйатйуш̣н̣ага̄траш́ча свидйате на ча сарваш́ах̣

अंशांशं यत्र दोषाणां विवेक्तुं नैव शक्नुयात् साधारणीं क्रियां तत्र विदध्यात्तु चिकित्सकः सामान्यतो ज्वरी पूर्वं निर्वाते निलये वसेत् निर्वातमायुषो वृद्धिमारोग्यं कुरुते यतः

ам̣ш́а̄м̣ш́ам̣ йатра дош̣а̄н̣а̄м̣ вивектум̣ наива ш́акнуйа̄т са̄дха̄ран̣ӣм̣ крийа̄м̣ татра видадхйа̄тту чикитсаках̣ са̄ма̄нйато джварӣ пӯрвам̣ нирва̄те нилайе васет нирва̄тама̄йуш̣о вр̣ддхима̄рогйам̣ куруте йатах̣

व्यजनस्यानिलस्तृष्णास्वेदमूर्च्छाश्रमापहः तालवृन्तभवो वातस्त्रिदोषशमनो मतः

вйаджанасйа̄ниластр̣ш̣н̣а̄сведамӯрччха̄ш́рама̄пахах̣ та̄лавр̣нтабхаво ва̄тастридош̣аш́амано матах̣

वंशव्यजनजः सोष्णो रक्तपित्तप्रकोपणः चामरो वस्त्रसम्भूतो मायूरो वेत्रजस्तथा एते दोषजितो वाताः स्निग्धा हृद्याः सुपूजिताः

вам̣ш́авйаджанаджах̣ сош̣н̣о рактапиттапракопан̣ах̣ ча̄маро вастрасамбхӯто ма̄йӯро ветраджастатха̄ ете дош̣аджито ва̄та̄х̣ снигдха̄ хр̣дйа̄х̣ супӯджита̄х̣

नवज्वरी भवेद् यत्नाद् गुरूष्णवसनावृतः यथर्त्तुपक्वपानीयं पिवेत्किञ्चिंन्निवारयन्

наваджварӣ бхавед йатна̄д гурӯш̣н̣авасана̄вр̣тах̣ йатхарттупаквапа̄нӣйам̣ пиветкин̃чим̣ннива̄райан

विनाऽपि भेषजैर्व्याधिः पथ्यादेव निवर्तते न तु पथ्यविहीनस्य भेषजानां शतैरपि

вина̄'пи бхеш̣аджаирвйа̄дхих̣ патхйа̄дева нивартате на ту патхйавихӣнасйа бхеш̣аджа̄на̄м̣ ш́атаирапи

परिषेकान्प्रदेहांश्च स्नेहान्संशोधनानि च दिवास्वप्नं व्यवायञ्च व्यायामं शिशिरं जलम् क्रोधप्रवातभोज्यांश्च वर्जयेत्तरुणज्वरी

париш̣ека̄нпрадеха̄м̣ш́ча снеха̄нсам̣ш́одхана̄ни ча дива̄свапнам̣ вйава̄йан̃ча вйа̄йа̄мам̣ ш́иш́ирам̣ джалам кродхаправа̄табходжйа̄м̣ш́ча варджайеттарун̣аджварӣ

शोषं छर्दिं मदं मूर्च्छां भ्रमं तृष्णामरोचकम् प्राप्नोत्युपद्र वानेतान्परिषेकादिसेवनात्

ш́ош̣ам̣ чхардим̣ мадам̣ мӯрччха̄м̣ бхрамам̣ тр̣ш̣н̣а̄марочакам пра̄пнотйупадра ва̄нета̄нпариш̣ека̄дисевана̄т

व्यायामाज्ज्वरसंबृद्धिर्व्यवायात्स्तम्भमूर्च्छनम् मृतिश्च स्नेहपानाद्यैर्मूर्च्छा च्छर्दिर्मदोऽरुचिः

вйа̄йа̄ма̄джджварасам̣бр̣ддхирвйава̄йа̄тстамбхамӯрччханам мр̣тиш́ча снехапа̄на̄дйаирмӯрччха̄ ччхардирмадо'ручих̣

गुर्वन्नभोजनात्स्वप्नाद्विष्टम्भो दोषकोपनम् अग्निसादः खरत्वञ्च स्रोतसां च प्रवर्त्तनम्

гурваннабходжана̄тсвапна̄двиш̣т̣амбхо дош̣акопанам агниса̄дах̣ кхаратван̃ча сротаса̄м̣ ча праварттанам

सज्वरो ज्वरमुक्तो वा विदाहीनि गुरूणि च असात्म्यान्नानि पानानि विरुद्धाध्यशनानि च

саджваро джварамукто ва̄ вида̄хӣни гурӯн̣и ча аса̄тмйа̄нна̄ни па̄на̄ни вируддха̄дхйаш́ана̄ни ча

व्यायाममतिचेष्टां वाऽभ्यङ्गं स्नानञ्च वर्जयेत् तेन ज्वरः शमं याति शान्तश्च न पुनर्भवेत्

вйа̄йа̄маматичеш̣т̣а̄м̣ ва̄'бхйан̇гам̣ сна̄нан̃ча варджайет тена джварах̣ ш́амам̣ йа̄ти ш́а̄нташ́ча на пунарбхавет

आमाशयस्थो हत्वाऽग्नि सामो मार्गान् पिधापयन् विदधाति ज्वरं दोषस्तस्माल्लङ्घनमाचरेत्

а̄ма̄ш́айастхо хатва̄'гни са̄мо ма̄рга̄н пидха̄пайан видадха̄ти джварам̣ дош̣астасма̄ллан̇гханама̄чарет

ज्वरादौ लङ्घनं प्रोक्तं ज्वरमध्ये तु पाचनम् ज्वरान्ते भेषजंदद्याज्ज्वरमुक्ते विरेचनम्

джвара̄дау лан̇гханам̣ проктам̣ джварамадхйе ту па̄чанам джвара̄нте бхеш̣аджам̣дадйа̄джджварамукте виречанам

त्रिविधं त्रिविधे दोषे तत्समीक्ष्य प्रयोजयेत् दोषेऽल्पे लङ्घनं पथ्यं मध्ये लङ्घनपाचनम् प्रभूते शोधनं तच्च मूलादुन्मूलयेन्मलान्

тривидхам̣ тривидхе дош̣е татсамӣкш̣йа прайоджайет дош̣е'лпе лан̇гханам̣ патхйам̣ мадхйе лан̇гханапа̄чанам прабхӯте ш́одханам̣ тачча мӯла̄дунмӯлайенмала̄н

तरुणं तु ज्वरं पूर्वं लङ्घनेन क्षयं नयेत् आमदोषमलिङ्गाद्वा लङ्घयेत्तं यथाविधि

тарун̣ам̣ ту джварам̣ пӯрвам̣ лан̇гханена кш̣айам̣ найет а̄мадош̣амалин̇га̄два̄ лан̇гхайеттам̣ йатха̄видхи

वातः पचति सप्ताहात्पित्तं तु दशभिर्दिनैः श्लेष्मा द्वादशभिर्घस्रैः पच्यते वदतां वर

ва̄тах̣ пачати сапта̄ха̄тпиттам̣ ту даш́абхирдинаих̣ ш́леш̣ма̄ два̄даш́абхиргхасраих̣ пачйате вадата̄м̣ вара

लङ्घनं लङ्घनीयस्तु कुर्याद्दोषानुरूपतः त्रिरात्रमेकरात्रं वाऽहोरात्रमथवा ज्वरे

лан̇гханам̣ лан̇гханӣйасту курйа̄ддош̣а̄нурӯпатах̣ трира̄трамекара̄трам̣ ва̄'хора̄траматхава̄ джваре

निर्वातसेवनात्स्वेदाल्लङ्घनादुष्णवारिणः पानादामज्वरे क्षीणे पश्चादौषधमाचरेत्

нирва̄тасевана̄тсведа̄ллан̇гхана̄душ̣н̣ава̄рин̣ах̣ па̄на̄да̄маджваре кш̣ӣн̣е паш́ча̄дауш̣адхама̄чарет

ज्वरादौ लङ्घनं प्रोक्तं ज्वरमध्ये तु पाचनम् ज्वरान्ते भेषजं दद्याज्ज्वरमुक्ते विरेचनम्

джвара̄дау лан̇гханам̣ проктам̣ джварамадхйе ту па̄чанам джвара̄нте бхеш̣аджам̣ дадйа̄джджварамукте виречанам

दोषशेषस्य पाकार्थमग्नेः सन्धुक्षणाय च लङ्घितश्चाप्यदोषश्चेद्यवागूपानमाचरेत्

дош̣аш́еш̣асйа па̄ка̄ртхамагнех̣ сандхукш̣ан̣а̄йа ча лан̇гхиташ́ча̄пйадош̣аш́чедйава̄гӯпа̄нама̄чарет

शालिषष्टिकमुद्गानां यूषं वा शस्तमाचरेत् पञ्चकोलेन संसिद्धां यवागूं मध्यलङ्घने

ш́а̄лиш̣аш̣т̣икамудга̄на̄м̣ йӯш̣ам̣ ва̄ ш́астама̄чарет пан̃чаколена сам̣сиддха̄м̣ йава̄гӯм̣ мадхйалан̇гхане

अत्यर्थं लङ्घितं दृष्ट्वा तस्य संतर्पणं हितम् द्रा क्षादाडिमखर्जूरप्रियालैः सपरूषकैः

атйартхам̣ лан̇гхитам̣ др̣ш̣т̣ва̄ тасйа сам̣тарпан̣ам̣ хитам дра̄ кш̣а̄да̄д̣имакхарджӯраприйа̄лаих̣ сапарӯш̣акаих̣

तर्पणार्हस्य कर्त्तव्यं तर्पणं ज्वरशान्तये

тарпан̣а̄рхасйа карттавйам̣ тарпан̣ам̣ джвараш́а̄нтайе

लङ्घनेन क्षयं नीते दोषे सन्धुक्षितेऽनले विज्वरत्वं लघुत्वं च क्षुच्चैवास्योपजायते

лан̇гханена кш̣айам̣ нӣте дош̣е сандхукш̣ите'нале виджваратвам̣ лагхутвам̣ ча кш̣уччаива̄сйопаджа̄йате

अनवस्थितदोषाग्नेर्लङ्घनं दोषपाचनम् ज्वरघ्नं दीपनं काङ्क्षारुचिलाघवकारकम्

анавастхитадош̣а̄гнерлан̇гханам̣ дош̣апа̄чанам джварагхнам̣ дӣпанам̣ ка̄н̇кш̣а̄ручила̄гхавака̄ракам

वातमूत्रपुरीषाणां विसर्गे गात्रलाघवे हृदयोद्गारकण्ठास्यशुद्धौ तन्द्रा क्लमे गते

ва̄тамӯтрапурӣш̣а̄н̣а̄м̣ висарге га̄трала̄гхаве хр̣дайодга̄ракан̣т̣ха̄сйаш́уддхау тандра̄ кламе гате

स्वेदे जाते रुचौ चापि क्षुत्पिपासासहोदये कृतं लङ्घनमादेश्यं निर्व्यथे चान्तरात्मनि

сведе джа̄те ручау ча̄пи кш̣утпипа̄са̄саходайе кр̣там̣ лан̇гханама̄деш́йам̣ нирвйатхе ча̄нтара̄тмани

कफोत्क्लेशः सहृल्लासः ष्ठीवनं च मुहुर्मुहुः कण्ठास्यहृदयाशुद्धिस्तन्द्रा स्याद्धीनलङ्घने

капхотклеш́ах̣ сахр̣лла̄сах̣ ш̣т̣хӣванам̣ ча мухурмухух̣ кан̣т̣ха̄сйахр̣дайа̄ш́уддхистандра̄ сйа̄ддхӣналан̇гхане

पर्वभेदोऽङ्गमर्दश्च कासः शोषो मुखस्य च क्षुत्प्रणाशोऽरुचिस्तृष्णा दौर्बल्यं श्रोत्रनेत्रयोः

парвабхедо'н̇гамардаш́ча ка̄сах̣ ш́ош̣о мукхасйа ча кш̣утпран̣а̄ш́о'ручистр̣ш̣н̣а̄ даурбалйам̣ ш́ротранетрайох̣

मनसः संभ्रमोऽभीक्ष्णमूर्ध्ववातस्तमो हृदि देहाग्निबलहानिश्च लङ्घनेऽतिकृते भवेत्

манасах̣ сам̣бхрамо'бхӣкш̣н̣амӯрдхвава̄тастамо хр̣ди деха̄гнибалаха̄ниш́ча лан̇гхане'тикр̣те бхавет

बलाविरोधिना चैनं लङ्घनेनोपपादयेत् बलाधिष्ठानमारोग्यं यदर्थोऽय क्रियाक्रमः

бала̄виродхина̄ чаинам̣ лан̇гханенопапа̄дайет бала̄дхиш̣т̣ха̄нама̄рогйам̣ йадартхо'йа крийа̄крамах̣

तद्धि मारुततृष्णाक्षुन्मुखशोषभ्रमान्वितः न कार्यं गुर्विणीबालवृद्धदुर्बलभीरुभिः न क्षयाध्वश्रमक्रोधकामशोषचिरज्वरी

таддхи ма̄рутатр̣ш̣н̣а̄кш̣унмукхаш́ош̣абхрама̄нвитах̣ на ка̄рйам̣ гурвин̣ӣба̄лавр̣ддхадурбалабхӣрубхих̣ на кш̣айа̄дхваш́рамакродхака̄маш́ош̣ачираджварӣ

अवश्यमेव कुर्वीत ज्वरी सामे समीरणे लङ्घनं ह्यामपाकार्थं न तदूर्ध्वं यथा कफे

аваш́йамева курвӣта джварӣ са̄ме самӣран̣е лан̇гханам̣ хйа̄мапа̄ка̄ртхам̣ на тадӯрдхвам̣ йатха̄ капхе

आहारस्य रसः सारो यो न पक्वोऽग्निलाघवात् आमसंज्ञाञ्च लभते बहुव्याधिसमाश्रयः

а̄ха̄расйа расах̣ са̄ро йо на пакво'гнила̄гхава̄т а̄масам̣джн̃а̄н̃ча лабхате бахувйа̄дхисама̄ш́райах̣

आममन्नरसं केचित् केचित्तु मलसञ्चयम् प्रथमां दोषदुष्टिं वा केचिदामं प्रचक्षते

а̄маманнарасам̣ кечит кечитту маласан̃чайам пратхама̄м̣ дош̣адуш̣т̣им̣ ва̄ кечида̄мам̣ прачакш̣ате

अविपक्वमसंसक्तं दुर्गन्धं बहुपिच्छिलम् सादनं सर्वगात्राणामाम इत्यभिशब्दितः

авипаквамасам̣сактам̣ дургандхам̣ бахупиччхилам са̄данам̣ сарвага̄тра̄н̣а̄ма̄ма итйабхиш́абдитах̣

तेनामेन समायुक्ता दोषा दूष्याश्च तादृशाः तदुद्भवा आमयाश्च सामा इति बुधैः स्मृताः

тена̄мена сама̄йукта̄ дош̣а̄ дӯш̣йа̄ш́ча та̄др̣ш́а̄х̣ тадудбхава̄ а̄майа̄ш́ча са̄ма̄ ити будхаих̣ смр̣та̄х̣

वायुः सामो विबन्धाग्नि सादतन्द्रा ऽन्त्रकूजनः वेदनाशोथनिस्तोदैः क्रमतोऽङ्गानि पीडयेत्

ва̄йух̣ са̄мо вибандха̄гни са̄датандра̄ 'нтракӯджанах̣ ведана̄ш́отханистодаих̣ крамато'н̇га̄ни пӣд̣айет

विचरेद् युगपच्चापि गृह्णाति कुपितो भृशम् स्नेहाद्यैर्वृद्धिमायाति मेघे सूर्य्योदये निशि

вичаред йугапачча̄пи гр̣хн̣а̄ти купито бхр̣ш́ам снеха̄дйаирвр̣ддхима̄йа̄ти мегхе сӯрййодайе ниш́и

निरामो विशदो रूक्षो निर्गन्धोऽत्यल्पवेदनः विपरीतगुणैः शान्तिं स्निग्धैर्याति विशेषतः

нира̄мо виш́адо рӯкш̣о ниргандхо'тйалпаведанах̣ випарӣтагун̣аих̣ ш́а̄нтим̣ снигдхаирйа̄ти виш́еш̣атах̣

पित्तं सामं भवेदम्लं दुर्गन्धं हरितं गुरु अम्लिकाकण्ठहृद्दाह करं श्यावं तथा स्थिरम्

питтам̣ са̄мам̣ бхаведамлам̣ дургандхам̣ харитам̣ гуру амлика̄кан̣т̣хахр̣дда̄ха карам̣ ш́йа̄вам̣ татха̄ стхирам

निरामं पित्तमाताम्रमत्युष्णं कटुकं सरम् दुर्गन्धि रुचिकृद् वह्निबलवर्धनमीरितम्

нира̄мам̣ питтама̄та̄мраматйуш̣н̣ам̣ кат̣укам̣ сарам дургандхи ручикр̣д вахнибалавардханамӣритам

आविलस्तन्तुलः स्त्यानः कण्ठदेशे च तिष्ठति सामो बलासो दुर्गन्धस्तृट्क्षुधोरुपघातकृत्

а̄виластантулах̣ стйа̄нах̣ кан̣т̣хадеш́е ча тиш̣т̣хати са̄мо бала̄со дургандхастр̣т̣кш̣удхорупагха̄такр̣т

श्लेष्मा निरामो निर्गन्धः फेनवांश्छेदवानपि भवेत् स पिण्डितः पाण्डु रास्यवैरस्यनाशकृत्

ш́леш̣ма̄ нира̄мо ниргандхах̣ пхенава̄м̣ш́чхедава̄напи бхавет са пин̣д̣итах̣ па̄н̣д̣у ра̄сйаваирасйана̄ш́акр̣т

आलस्यतन्द्रा हृदयाविशुद्धि दोषप्रवृत्त्याविलमूत्रताभिः गुरूदरत्वारुचिसुप्तताभिरामान्वितं व्याधिमुदाहरन्ति

а̄ласйатандра̄ хр̣дайа̄виш́уддхи дош̣аправр̣ттйа̄виламӯтрата̄бхих̣ гурӯдаратва̄ручисуптата̄бхира̄ма̄нвитам̣ вйа̄дхимуда̄харанти

आमं जयेल्लङ्घनकोष्णपेया लघ्वन्नसूपौदनतिक्तयूषैः विरूक्षणस्वेदनपाचनैश्च संशोधनैरूर्ध्वमधस्तथैव

а̄мам̣ джайеллан̇гханакош̣н̣апейа̄ лагхваннасӯпауданатиктайӯш̣аих̣ вирӯкш̣ан̣асведанапа̄чанаиш́ча сам̣ш́одханаирӯрдхвамадхастатхаива

तृषितो मोहमायाति मोहात् प्राणान् विमुञ्चति अतः सर्वास्ववस्थासु न क्वचिद् वारि वर्जयेत्

тр̣ш̣ито мохама̄йа̄ти моха̄т пра̄н̣а̄н вимун̃чати атах̣ сарва̄свавастха̄су на квачид ва̄ри варджайет

तृष्णा गरीयसी घोरा सद्यः प्राणविनाशिनी तस्माद्देयं तृषाऽत्ताय पानीयम्प्राणधारणम्

тр̣ш̣н̣а̄ гарӣйасӣ гхора̄ садйах̣ пра̄н̣авина̄ш́инӣ тасма̄ддейам̣ тр̣ш̣а̄'тта̄йа па̄нӣйампра̄н̣адха̄ран̣ам

नवज्वरे प्रतिश्याये पार्श्वशूले गलग्रहे सद्यः शुद्धौ तथाऽध्माने व्याधौ वातकफोद्भवे

наваджваре пратиш́йа̄йе па̄рш́ваш́ӯле галаграхе садйах̣ ш́уддхау татха̄'дхма̄не вйа̄дхау ва̄такапходбхаве

अरुचिग्रहणीगुल्म श्वासकासेषु विद्र धौ हिक्कायां स्नेहपाने च शीतं वारि विवर्जयेत्

аручиграхан̣ӣгулма ш́ва̄сака̄сеш̣у видра дхау хикка̄йа̄м̣ снехапа̄не ча ш́ӣтам̣ ва̄ри виварджайет

सेव्यमानेन शीतेन ज्वरस्तोयेन वर्द्धते

севйама̄нена ш́ӣтена джварастойена варддхате

क्वाथ्यमानं तु निर्वेगं निष्फेनं निर्मलं तथा अर्द्धावशिष्टं यत् तोयं तदुष्णोदकमुच्यते

ква̄тхйама̄нам̣ ту нирвегам̣ ниш̣пхенам̣ нирмалам̣ татха̄ арддха̄ваш́иш̣т̣ам̣ йат тойам̣ тадуш̣н̣одакамучйате

ज्वरकासकफश्वास पित्तवाताममेदसाम् नाशनं पाचनञ्चैव पथ्यमुष्णोदकं सदा

джварака̄сакапхаш́ва̄са питтава̄та̄мамедаса̄м на̄ш́анам̣ па̄чанан̃чаива патхйамуш̣н̣одакам̣ сада̄

त्रिपादशेषं सलिलं ग्रीष्मे शरदि शस्यते हिमेऽद्धशेषं शिशिरे तथा वर्षावसन्तयोः

трипа̄даш́еш̣ам̣ салилам̣ грӣш̣ме ш́аради ш́асйате химе'ддхаш́еш̣ам̣ ш́иш́ире татха̄ варш̣а̄васантайох̣

निदाघे त्वर्द्धपादोनं पादहीनन्तु शारदम् शिशिरे च वसन्ते च हिमे चार्द्धावशेषितम्

нида̄гхе тварддхапа̄донам̣ па̄дахӣнанту ш́а̄радам ш́иш́ире ча васанте ча химе ча̄рддха̄ваш́еш̣итам

अष्टमांशावशेषन्तु वारि वर्षासु शस्यते इति केचिद् बुधाः प्राहुर्जेज्जटागमदर्शनात्

аш̣т̣ама̄м̣ш́а̄ваш́еш̣анту ва̄ри варш̣а̄су ш́асйате ити кечид будха̄х̣ пра̄хурджеджджат̣а̄гамадарш́ана̄т

पक्षयोस्त्रिषु वेदेषु बाणेष्वङ्गेषु सप्तसु एषु भागावशेषं स्यादम्बु वर्षाऽदिषु क्रमात्

пакш̣айостриш̣у ведеш̣у ба̄н̣еш̣ван̇геш̣у саптасу еш̣у бха̄га̄ваш́еш̣ам̣ сйа̄дамбу варш̣а̄'диш̣у крама̄т

तत्पादहीनं पित्तघ्नमर्द्धहीनन्तु वातनुत् त्रिपादहीनं श्लेष्मघ्नं संग्राह्यग्निप्रदं लघु

татпа̄дахӣнам̣ питтагхнамарддхахӣнанту ва̄танут трипа̄дахӣнам̣ ш́леш̣магхнам̣ сам̣гра̄хйагнипрадам̣ лагху

पादशेषं तु यत्तोयमारोग्याम्बु तदुच्यते आरोग्याम्बु सदा पथ्यं कासश्वासकफापहम्

па̄даш́еш̣ам̣ ту йаттойама̄рогйа̄мбу тадучйате а̄рогйа̄мбу сада̄ патхйам̣ ка̄саш́ва̄сакапха̄пахам

सद्योज्वरहरं ग्राहि दीपनं पाचनं लघु आनाहपाण्डुशूलार्शो गुल्मशोथोदरापहम्

садйоджварахарам̣ гра̄хи дӣпанам̣ па̄чанам̣ лагху а̄на̄хапа̄н̣д̣уш́ӯла̄рш́о гулмаш́отходара̄пахам

हेमन्ते शिशिरे चाम्बु सारसं वा तडागजम् वसन्तग्रीष्मयोः कौप्यं वाप्यं वा नैर्झरं हितम्

хеманте ш́иш́ире ча̄мбу са̄расам̣ ва̄ тад̣а̄гаджам васантагрӣш̣майох̣ каупйам̣ ва̄пйам̣ ва̄ наирджхарам̣ хитам

नादेयं वारि नादेयं वसन्तग्रीष्मयोर्बुधः विषवत्पत्रपुष्पादि दुष्टनिर्झरयोगतः

на̄дейам̣ ва̄ри на̄дейам̣ васантагрӣш̣майорбудхах̣ виш̣аватпатрапуш̣па̄ди душ̣т̣анирджхарайогатах̣

आद्भिदं चान्तरिक्षं वा कौप्यं वा प्रावृषि स्मृतम् शस्तं शरदि नादेयं नीरमंशूदकं परम्

а̄дбхидам̣ ча̄нтарикш̣ам̣ ва̄ каупйам̣ ва̄ пра̄вр̣ш̣и смр̣там ш́астам̣ ш́аради на̄дейам̣ нӣрамам̣ш́ӯдакам̣ парам

दिवा रविकरैर्जुष्टं निशि शीतकरांशुभिः ज्ञेयमंशूदकं नाम स्निग्धं दोषत्रयापहम्

дива̄ равикараирджуш̣т̣ам̣ ниш́и ш́ӣтакара̄м̣ш́убхих̣ джн̃ейамам̣ш́ӯдакам̣ на̄ма снигдхам̣ дош̣атрайа̄пахам

अनभिष्यन्दि निर्दोषञ्चान्तरिक्षजलोपमम् बल्यं रसायनं मेध्यं शीतं लघु सुधासमम्

анабхиш̣йанди нирдош̣ан̃ча̄нтарикш̣аджалопамам балйам̣ раса̄йанам̣ медхйам̣ ш́ӣтам̣ лагху судха̄самам

शरद्यगस्तेरुदयादखिलं सलिलं हितम्

ш́арадйагастерудайа̄дакхилам̣ салилам̣ хитам

कार्त्तिके मार्गशीर्षे च जलमात्रं प्रशस्यते

ка̄рттике ма̄ргаш́ӣрш̣е ча джалама̄трам̣ праш́асйате

दाहातिसारपित्तास्त्र मूर्च्छामद्यविषार्त्तिषु मूत्र कृच्छ्रे पाण्डुरोगे तृष्णाच्छर्दिश्रमेषु च मद्यपानसभुद्भूते रोगे पित्तोत्थिते तथा सन्निपातसमुत्थेषु शृतशीतं प्रशस्यते

да̄ха̄тиса̄рапитта̄стра мӯрччха̄мадйавиш̣а̄рттиш̣у мӯтра кр̣ччхре па̄н̣д̣уроге тр̣ш̣н̣а̄ччхардиш́рамеш̣у ча мадйапа̄насабхудбхӯте роге питтоттхите татха̄ саннипа̄тасамуттхеш̣у ш́р̣таш́ӣтам̣ праш́асйате

शृताम्बु तत्त्रिदोषघ्नं तदन्तर्बाष्पशीतलम् अरूक्षमनभिष्यन्दि कृमितृड्ज्वरहृल्लघु धारापातेन विष्टम्भि दुर्जरं पवनाहतम्

ш́р̣та̄мбу таттридош̣агхнам̣ тадантарба̄ш̣паш́ӣталам арӯкш̣аманабхиш̣йанди кр̣митр̣д̣джварахр̣ллагху дха̄ра̄па̄тена виш̣т̣амбхи дурджарам̣ павана̄хатам

भिनत्ति श्लेष्मसङ्घातं मारुतं चापकर्षति अजीर्णं जरयत्याशु पीतमुष्णोदकं निशि

бхинатти ш́леш̣масан̇гха̄там̣ ма̄рутам̣ ча̄пакарш̣ати аджӣрн̣ам̣ джарайатйа̄ш́у пӣтамуш̣н̣одакам̣ ниш́и

दिवा शृतंपयो रात्रौ गुरुतामधिगच्छति रात्रौ शृतं दिवा पीतं गुरुत्वमधिगच्छति

дива̄ ш́р̣там̣пайо ра̄трау гурута̄мадхигаччхати ра̄трау ш́р̣там̣ дива̄ пӣтам̣ гурутвамадхигаччхати

तत्तु पर्य्युषितं वह्निगुणोत्सृष्टं त्रिदोषकृत् गुर्वम्लपाकं विष्टम्भि सर्वरोगेषु निन्दितम्

татту парййуш̣итам̣ вахнигун̣отср̣ш̣т̣ам̣ тридош̣акр̣т гурвамлапа̄кам̣ виш̣т̣амбхи сарварогеш̣у ниндитам

शृतशीतं पुनस्तप्तं तोयं विषसमं भवेत् निर्य्यूहोऽपि तथा शीतः पुनस्तप्तो विषोपमः

ш́р̣таш́ӣтам̣ пунастаптам̣ тойам̣ виш̣асамам̣ бхавет нирййӯхо'пи татха̄ ш́ӣтах̣ пунастапто виш̣опамах̣

अष्टमेनांशशेषेण चतुर्थेनार्द्धकेन वा अथ वा क्वथनेनैवसिद्धमुष्णोदकं वदेत्

аш̣т̣амена̄м̣ш́аш́еш̣ен̣а чатуртхена̄рддхакена ва̄ атха ва̄ кватханенаивасиддхамуш̣н̣одакам̣ вадет

श्लेष्मानिलाममेदोघ्नं दीपनं बस्तिशोधनम् श्वासकासज्वरहरं पीतमुष्णोदकं निशि

ш́леш̣ма̄нила̄мамедогхнам̣ дӣпанам̣ бастиш́одханам ш́ва̄сака̄саджварахарам̣ пӣтамуш̣н̣одакам̣ ниш́и

रात्रावुष्णोदकञ्च तप्तमेव पिबेदित्याह उष्णं तदग्निजननं लघ्वच्छं बस्तिशोधनम्

ра̄тра̄вуш̣н̣одакан̃ча таптамева пибедитйа̄ха уш̣н̣ам̣ тадагниджананам̣ лагхваччхам̣ бастиш́одханам

पार्श्वरुक्पीनसाध्मानहिक्काऽनिलकफापहम् शस्तं तृट्श्वासशूलेषु सद्यःशुद्धौ नवज्वरे

па̄рш́варукпӣнаса̄дхма̄нахикка̄'нилакапха̄пахам ш́астам̣ тр̣т̣ш́ва̄саш́ӯлеш̣у садйах̣ш́уддхау наваджваре

मूर्च्छापित्तोष्णदाहेषु विषे रक्ते मदात्यये भ्रमश्रमपरीतेषु तमके श्वयथौ तथा

мӯрччха̄питтош̣н̣ада̄хеш̣у виш̣е ракте мада̄тйайе бхрамаш́рамапарӣтеш̣у тамаке ш́вайатхау татха̄

धूमोद्गारे विदग्धेऽन्ने शोषे च मुखकण्ठयोः ऊर्ध्वगे रक्तपित्ते च शीतलाम्बु प्रशस्यते

дхӯмодга̄ре видагдхе'нне ш́ош̣е ча мукхакан̣т̣хайох̣ ӯрдхваге рактапитте ча ш́ӣтала̄мбу праш́асйате

आमं जलं पाकमुपैति यामं पक्वं पुनः शीतलमर्द्धयामम् पक्वं कदुष्णञ्च ततोऽद्धकालात् त्रयः सुपीतस्य जलस्य पाके

а̄мам̣ джалам̣ па̄камупаити йа̄мам̣ паквам̣ пунах̣ ш́ӣталамарддхайа̄мам паквам̣ кадуш̣н̣ан̃ча тато'ддхака̄ла̄т трайах̣ супӣтасйа джаласйа па̄ке

पित्तमद्यविषार्त्तेषु तिक्तकैः शृतशीतलम्

питтамадйавиш̣а̄рттеш̣у тиктакаих̣ ш́р̣таш́ӣталам

मुस्तपर्पटकोदीच्यच्छत्राऽख्योशीरचन्दनैः शृतं शीतं जलं दद्यात्तृड्दाहज्वरशान्तये

мустапарпат̣акодӣчйаччхатра̄'кхйош́ӣрачанданаих̣ ш́р̣там̣ ш́ӣтам̣ джалам̣ дадйа̄ттр̣д̣да̄хаджвараш́а̄нтайе

दिवास्वापं न कुर्वीत यतोऽसौ स्यात्कफावहः ग्रींष्मवर्ज्येषु कालेषु दिवास्वापो निषिध्यते

дива̄сва̄пам̣ на курвӣта йато'сау сйа̄ткапха̄вахах̣ грӣм̣ш̣маварджйеш̣у ка̄леш̣у дива̄сва̄по ниш̣идхйате

उचितो हि दिवास्वापो नित्यं येषां शरीरिणाम् वातादयः प्रकुप्यन्ति तेषामस्वपतां दिवा

учито хи дива̄сва̄по нитйам̣ йеш̣а̄м̣ ш́арӣрин̣а̄м ва̄та̄дайах̣ пракупйанти теш̣а̄масвапата̄м̣ дива̄

व्यायामप्रमदाऽध्ववाहनरतान् क्लान्तानतीसारिणः शूलश्वासवमीतृषापरिगतान् हिक्कामरुत्पीडितान् क्षीणान्क्षीणकफाञ्छिशून्मदहतान्वृद्धांस्तथाऽजीर्णिनो रात्रौ जागरितान्नरान्निरशनान्कामं दिवा स्वापयेत्

вйа̄йа̄мапрамада̄'дхвава̄ханарата̄н кла̄нта̄натӣса̄рин̣ах̣ ш́ӯлаш́ва̄савамӣтр̣ш̣а̄паригата̄н хикка̄марутпӣд̣ита̄н кш̣ӣн̣а̄нкш̣ӣн̣акапха̄н̃чхиш́ӯнмадахата̄нвр̣ддха̄м̣статха̄'джӣрн̣ино ра̄трау джа̄гарита̄ннара̄ннираш́ана̄нка̄мам̣ дива̄ сва̄пайет

वातिकः सप्तरात्रेण दशरात्रेण पैत्तिकः श्लैष्मिको द्वादशाहेन ज्वरः पाकमुपैति हि

ва̄тиках̣ саптара̄трен̣а даш́ара̄трен̣а паиттиках̣ ш́лаиш̣мико два̄даш́а̄хена джварах̣ па̄камупаити хи

आ सप्तरात्रात्तरुणं ज्वरमाहुर्मनीषिणः द्वादशाहमभिव्याप्य मध्यं जीर्णं ततः परम्

а̄ саптара̄тра̄ттарун̣ам̣ джварама̄хурманӣш̣ин̣ах̣ два̄даш́а̄хамабхивйа̄пйа мадхйам̣ джӣрн̣ам̣ татах̣ парам

वातिके सप्तरात्रेण दशरात्रेण पैत्तिके श्लैष्मिके द्वादशाहेन ज्वरे युञ्जीत भेषजम्

ва̄тике саптара̄трен̣а даш́ара̄трен̣а паиттике ш́лаиш̣мике два̄даш́а̄хена джваре йун̃джӣта бхеш̣аджам

ज्ञेयः पञ्चविधः कालो भैषज्यग्रहणे नृणाम्

джн̃ейах̣ пан̃чавидхах̣ ка̄ло бхаиш̣аджйаграхан̣е нр̣н̣а̄м

100

तत्राऽनुक्ते प्रभातं स्यात्कषायेषु विशेषतः मुख्यभैषज्यसम्बन्धो निषिद्धस्तरुणज्वरे

татра̄'нукте прабха̄там̣ сйа̄ткаш̣а̄йеш̣у виш́еш̣атах̣ мукхйабхаиш̣аджйасамбандхо ниш̣иддхастарун̣аджваре

101

तोयपेयाऽदिसंस्कारेर्निर्दोषं तत्र भेषजम्

тойапейа̄'дисам̣ска̄рернирдош̣ам̣ татра бхеш̣аджам

102

दोषा वृद्धाः कषायेण स्तम्भितास्तरुणज्वरे स्तभ्यन्ते न विपच्यन्ते कुर्वन्ति विषमज्वरम्

дош̣а̄ вр̣ддха̄х̣ каш̣а̄йен̣а стамбхита̄старун̣аджваре стабхйанте на випачйанте курванти виш̣амаджварам

103

न च्यवन्ते न पच्यन्ते कषायैः स्तम्भिता मलाः तिर्यग्विमार्गगा वाते घोरं कुर्युर्नवज्वरम्

на чйаванте на пачйанте каш̣а̄йаих̣ стамбхита̄ мала̄х̣ тирйагвима̄ргага̄ ва̄те гхорам̣ курйурнаваджварам

104

अनवस्थितदोषाणां वमनं तरुणज्वरे हृद्रो गं श्वासमानाहं मोहं च कुरुते भृशम्

анавастхитадош̣а̄н̣а̄м̣ ваманам̣ тарун̣аджваре хр̣дро гам̣ ш́ва̄сама̄на̄хам̣ мохам̣ ча куруте бхр̣ш́ам

105

सद्योभुक्तस्य वा जाते ज्वरे सन्तर्पणोत्थिते वमनं वमनार्हस्य शस्तमित्याह वाग्भटः

садйобхуктасйа ва̄ джа̄те джваре сантарпан̣оттхите ваманам̣ вамана̄рхасйа ш́астамитйа̄ха ва̄гбхат̣ах̣

106

पाययेदातुरं सामं पाचनं सप्तमे दिने शमनेनाथ वा दृष्ट्वा निरामं तमुपाचरेत्

па̄йайеда̄турам̣ са̄мам̣ па̄чанам̣ саптаме дине ш́аманена̄тха ва̄ др̣ш̣т̣ва̄ нира̄мам̣ тамупа̄чарет

107

कृशं चैवाल्पदोषञ्च शमनीयैरुपाचरेत्

кр̣ш́ам̣ чаива̄лпадош̣ан̃ча ш́аманӣйаирупа̄чарет

108

नागरं देवकाष्ठञ्च ध्यामकं बृहतीद्वयम् दद्यात्पाचनकं पूर्वं ज्वरितेभ्यो ज्वरापहम्

на̄гарам̣ девака̄ш̣т̣хан̃ча дхйа̄макам̣ бр̣хатӣдвайам дадйа̄тпа̄чанакам̣ пӯрвам̣ джваритебхйо джвара̄пахам

109

अथ संशमनीयानि कषायाणि निबोध मे सर्वज्वरेषु देयानि यानि वैद्येन जानता

атха сам̣ш́аманӣйа̄ни каш̣а̄йа̄н̣и нибодха ме сарваджвареш̣у дейа̄ни йа̄ни ваидйена джа̄ната̄

110

बृश्चीरो विश्ववर्षाभूः पयः सोदकमेव च पचेत्क्षीरावशेषं तत्पेयं सर्वज्वरापहम्

бр̣ш́чӣро виш́ваварш̣а̄бхӯх̣ пайах̣ содакамева ча пачеткш̣ӣра̄ваш́еш̣ам̣ татпейам̣ сарваджвара̄пахам

111

उदकाद् द्विगुणं क्षीरं शिंशपोशीरमेव च तत्क्षीरशेषं क्वथितं पेयं सर्वज्वरापहम्

удака̄д двигун̣ам̣ кш̣ӣрам̣ ш́им̣ш́апош́ӣрамева ча таткш̣ӣраш́еш̣ам̣ кватхитам̣ пейам̣ сарваджвара̄пахам

112

गुडूचीधान्यकारिष्टं पद्मकं रक्तचन्दनम् एषां क्वाथः सुप्रसिद्धः सर्वज्वरहरः स्मृतः दीपनो दाहहृल्लासतृष्णाच्छर्द्यरुचीर्हरेत्

гуд̣ӯчӣдха̄нйака̄риш̣т̣ам̣ падмакам̣ рактачанданам еш̣а̄м̣ ква̄тхах̣ супрасиддхах̣ сарваджварахарах̣ смр̣тах̣ дӣпано да̄хахр̣лла̄сатр̣ш̣н̣а̄ччхардйаручӣрхарет

113

छर्दिमूर्च्छामदश्वासभ्रमतृड्विषमज्वरान् संशोधनस्य पानेन प्राप्नोति तरुणज्वरी

чхардимӯрччха̄мадаш́ва̄сабхраматр̣д̣виш̣амаджвара̄н сам̣ш́одханасйа па̄нена пра̄пноти тарун̣аджварӣ

114

रोगे शोधनसाध्ये तु यं विद्याद् दोषदुर्बलम् तं समीक्ष्य भिषक्कुर्याद् दोषप्रच्यावनं मृदु

роге ш́одханаса̄дхйе ту йам̣ видйа̄д дош̣адурбалам там̣ самӣкш̣йа бхиш̣аккурйа̄д дош̣апрачйа̄ванам̣ мр̣ду

115

सद्योज्वरे विषेऽजीर्णे मन्देऽग्नावुदरे तथा स्तन्यरोगे च हृद्रो गे कासश्वासेषुवामयेत्

садйоджваре виш̣е'джӣрн̣е манде'гна̄вударе татха̄ станйароге ча хр̣дро ге ка̄саш́ва̄сеш̣ува̄майет

116

जीर्णज्वरगरच्छर्दिगुल्मप्लीहोदरेषु च शूले शोथे मूत्रघाते कृमिरोगे विरेचयेत्

джӣрн̣аджварагараччхардигулмаплӣходареш̣у ча ш́ӯле ш́отхе мӯтрагха̄те кр̣мироге виречайет

117

चले दोषे मृदौ कोष्ठे नेक्षेत्तत्र बलं नृणाम् अव्यापद् दुर्बलस्यापि शोधनं हि तदा भवेत्

чале дош̣е мр̣дау кош̣т̣хе некш̣еттатра балам̣ нр̣н̣а̄м авйа̄пад дурбаласйа̄пи ш́одханам̣ хи тада̄ бхавет

118

पक्वोऽप्यनिर्हृतो दोषो देहे तिष्ठन्महात्ययम् विषमं वा ज्वरं कुर्याद् बलव्यापदमेव वा

пакво'пйанирхр̣то дош̣о дехе тиш̣т̣ханмаха̄тйайам виш̣амам̣ ва̄ джварам̣ курйа̄д балавйа̄падамева ва̄

119

आरग्वधग्रन्थिकमुस्ततिक्ताहरीतकीभिः क्वथितः कषायः सामे सशूले कफवातयुक्ते ज्वरे हितो दीपनपाचनश्च

а̄рагвадхагрантхикамустатикта̄харӣтакӣбхих̣ кватхитах̣ каш̣а̄йах̣ са̄ме саш́ӯле капхава̄тайукте джваре хито дӣпанапа̄чанаш́ча

120

इत्यारग्वधादिः क्वाथः पथ्याऽरग्वधतिक्तात्रिवृदामलकैः शृतं तोयम् पाचनसारकमुक्तं मुनिभिर्जीर्णज्वरे सामे इत्यारोग्यपञ्चकद्वयम्

итйа̄рагвадха̄дих̣ ква̄тхах̣ патхйа̄'рагвадхатикта̄тривр̣да̄малакаих̣ ш́р̣там̣ тойам па̄чанаса̄ракамуктам̣ мунибхирджӣрн̣аджваре са̄ме итйа̄рогйапан̃чакадвайам

121

अनन्ता बालकं मुस्तं नागरं कटुरोहिणी पिष्ट्वा सुखाम्बुना कल्कं पाययेदक्षसम्मितम्

ананта̄ ба̄лакам̣ мустам̣ на̄гарам̣ кат̣урохин̣ӣ пиш̣т̣ва̄ сукха̄мбуна̄ калкам̣ па̄йайедакш̣асаммитам

122

कल्कः स्वल्पेन कालेन हन्यात्सर्वज्वरामयान् विदध्यात्कोष्ठसंशुद्धिं दीपयेच्च हुताशनम्

калках̣ свалпена ка̄лена ханйа̄тсарваджвара̄майа̄н видадхйа̄ткош̣т̣хасам̣ш́уддхим̣ дӣпайечча хута̄ш́анам

123

पीताम्बुर्लङ्घनक्षीणो जीर्णो भुक्तः पिपासितः न पिबेदौषधं जन्तुः संशोधनमथेतरत्

пӣта̄мбурлан̇гханакш̣ӣн̣о джӣрн̣о бхуктах̣ пипа̄ситах̣ на пибедауш̣адхам̣ джантух̣ сам̣ш́одханаматхетарат

124

त्रिफला रजनीयुग्मं कण्टकारीयुगं शटी त्रिकटु ग्रन्थिकं मूर्वा गुडूची धन्वयासकः

трипхала̄ раджанӣйугмам̣ кан̣т̣ака̄рӣйугам̣ ш́ат̣ӣ трикат̣у грантхикам̣ мӯрва̄ гуд̣ӯчӣ дханвайа̄саках̣

125

कटुका पर्पटो मुस्तं त्रायमाणा च बालकम् निम्बः पुष्करमूलञ्च मधुयष्टी च वत्सकः

кат̣ука̄ парпат̣о мустам̣ тра̄йама̄н̣а̄ ча ба̄лакам нимбах̣ пуш̣карамӯлан̃ча мадхуйаш̣т̣ӣ ча ватсаках̣

126

यवानीन्द्र्यवो भार्गी शिग्रुबीजं सुराष्ट्रजा वचात्वक्पद्मकोशीरचन्दनातिविषाबलाः

йава̄нӣндрйаво бха̄ргӣ ш́игрубӣджам̣ сура̄ш̣т̣раджа̄ вача̄твакпадмакош́ӣрачандана̄тивиш̣а̄бала̄х̣

127

शालिपर्णी पृश्निपर्णी विडङ्गं तगरं तथा चित्रकं देवकाष्ठञ्च चव्यं पत्रं पटोलजम्

ш́а̄липарн̣ӣ пр̣ш́нипарн̣ӣ вид̣ан̇гам̣ тагарам̣ татха̄ читракам̣ девака̄ш̣т̣хан̃ча чавйам̣ патрам̣ пат̣оладжам

128

जीवकर्षभकौ चैव लवङ्गं वंशलोचनम् पुण्डरीकञ्च काकोली पत्रकं जातिपत्रकम्

джӣвакарш̣абхакау чаива лаван̇гам̣ вам̣ш́алочанам пун̣д̣арӣкан̃ча ка̄колӣ патракам̣ джа̄типатракам

129

तालीसपत्रमेतानि समभागानि चूर्णयेत् अर्द्धांशं सर्वचूर्णस्य किरातं प्रक्षिपेत्सुधीः

та̄лӣсапатрамета̄ни самабха̄га̄ни чӯрн̣айет арддха̄м̣ш́ам̣ сарвачӯрн̣асйа кира̄там̣ пракш̣ипетсудхӣх̣

130

एतत्सुदर्शनं नाम चूर्णं दोषत्रयापहम् ज्वरांश्च निखिलान् हन्ति नात्र कार्या विचारणा

етатсударш́анам̣ на̄ма чӯрн̣ам̣ дош̣атрайа̄пахам джвара̄м̣ш́ча никхила̄н ханти на̄тра ка̄рйа̄ вича̄ран̣а̄

131

दोषजागन्तुकांश्चापि धातुस्थान्विषमज्वरान् सन्निपातोद्भवांश्चापि मानसानपि नाशयेत्

дош̣аджа̄гантука̄м̣ш́ча̄пи дха̄тустха̄нвиш̣амаджвара̄н саннипа̄тодбхава̄м̣ш́ча̄пи ма̄наса̄напи на̄ш́айет

132

शीतादीनपि दाहादीन्मेहं तन्द्रां भ्रमं तृषाम् कासं श्वासञ्च पाण्डुञ्च हृद्रो गं कामलामपि

ш́ӣта̄дӣнапи да̄ха̄дӣнмехам̣ тандра̄м̣ бхрамам̣ тр̣ш̣а̄м ка̄сам̣ ш́ва̄сан̃ча па̄н̣д̣ун̃ча хр̣дро гам̣ ка̄мала̄мапи

133

त्रिकपृष्ठकटीजानुपार्श्वशूलं निवारयेत् शीताम्बुना पिबेदेतत्सर्वज्वरनिवृत्तये

трикапр̣ш̣т̣хакат̣ӣджа̄нупа̄рш́ваш́ӯлам̣ нива̄райет ш́ӣта̄мбуна̄ пибедетатсарваджваранивр̣ттайе

134

सुदर्शनं यथा चक्रं दानवानां विनाशनम् तथा ज्वराणां सर्वेषां चूर्णमेतत्प्रणाशनम्

сударш́анам̣ йатха̄ чакрам̣ да̄нава̄на̄м̣ вина̄ш́анам татха̄ джвара̄н̣а̄м̣ сарвеш̣а̄м̣ чӯрн̣аметатпран̣а̄ш́анам

135

निम्बपत्रवराव्योषयवानी लवणत्रयम् क्षारो दिग्वह्निरामेषुत्रिनेत्रान् क्रमतॐऽशकान्

нимбапатравара̄вйош̣айава̄нӣ лаван̣атрайам кш̣а̄ро дигвахнира̄меш̣утринетра̄н краматаом̣'ш́ака̄н

136

सर्वमेकीकृतं चूर्णं प्रत्यूषे भक्षयेन्नरः एकाहिकं द्व्याहिकञ्च तथा त्रिदिवसज्वरम्

сарвамекӣкр̣там̣ чӯрн̣ам̣ пратйӯш̣е бхакш̣айеннарах̣ ека̄хикам̣ двйа̄хикан̃ча татха̄ тридивасаджварам

137

चातुर्थिकं महाघोरं सततं सन्ततं दिवा धातुस्थं च त्रिदोषोत्थं ज्वरं हन्ति नसंशयम्

ча̄туртхикам̣ маха̄гхорам̣ сататам̣ сантатам̣ дива̄ дха̄тустхам̣ ча тридош̣оттхам̣ джварам̣ ханти насам̣ш́айам

138

इति निम्बादिचूर्णम् शटी निशाद्वयं शुण्ठी दारु पुष्करमूलकम् एला गुडूची कटुका पर्पटश्च यवासकः शृङ्गी किराततिक्तञ्च दशमूली तथैव च

ити нимба̄дичӯрн̣ам ш́ат̣ӣ ниш́а̄двайам̣ ш́ун̣т̣хӣ да̄ру пуш̣карамӯлакам ела̄ гуд̣ӯчӣ кат̣ука̄ парпат̣аш́ча йава̄саках̣ ш́р̣н̇гӣ кира̄татиктан̃ча даш́амӯлӣ татхаива ча

139

क्वाथमेषां पिबेत्कोष्णं सिन्धुचूर्णयुतं नरः ज्वरान्सर्वान्द्रुतं हन्ति नात्र कार्या विचारणा

ква̄тхамеш̣а̄м̣ пибеткош̣н̣ам̣ синдхучӯрн̣айутам̣ нарах̣ джвара̄нсарва̄ндрутам̣ ханти на̄тра ка̄рйа̄ вича̄ран̣а̄

140

हरीतकीत्रिवृद्वृद्धदारकाणां पृथग्भवेत् पलद्वयं कणा शुण्ठी गुडूची गोक्षुरो वरी

харӣтакӣтривр̣двр̣ддхада̄рака̄н̣а̄м̣ пр̣тхагбхавет паладвайам̣ кан̣а̄ ш́ун̣т̣хӣ гуд̣ӯчӣ гокш̣уро варӣ

141

सहदेवी विडङ्गञ्च प्रत्येकं पलसम्मितम् मधुना वटिकां कृत्वा खादञ्ज्वरमपोहति

сахадевӣ вид̣ан̇ган̃ча пратйекам̣ паласаммитам мадхуна̄ ват̣ика̄м̣ кр̣тва̄ кха̄дан̃джварамапохати

142

कासं श्वासं मलस्तम्भं वह्निमान्द्यं नियच्छति

ка̄сам̣ ш́ва̄сам̣ маластамбхам̣ вахнима̄ндйам̣ нийаччхати

143

लाक्षा दशाक्षा त्वरुणा षडक्षा सचन्दनं लोहितचन्दनञ्च त्वक्पत्रकं वारि मुरा समुस्ता प्रत्येकमेतानि पलोन्मितानि

ла̄кш̣а̄ даш́а̄кш̣а̄ тварун̣а̄ ш̣ад̣акш̣а̄ сачанданам̣ лохитачанданан̃ча твакпатракам̣ ва̄ри мура̄ самуста̄ пратйекамета̄ни палонмита̄ни

144

किराततिक्तात्रिवृतासतिक्ताऽमृताकणापर्पटकण्टकार्यः विडङ्गविश्वाऽमलकानि वासारसानिशावीरणसिन्दुवाराः

кира̄татикта̄тривр̣та̄сатикта̄'мр̣та̄кан̣а̄парпат̣акан̣т̣ака̄рйах̣ вид̣ан̇гавиш́ва̄'малака̄ни ва̄са̄раса̄ниш́а̄вӣран̣асиндува̄ра̄х̣

145

एतानि देयानि पृथक्पलार्द्धमानानिसर्वाणि च भेषजानि कल्कानमीषां विदधीत गव्यदुग्धेन वै सार्द्धतुलामितेन

ета̄ни дейа̄ни пр̣тхакпала̄рддхама̄на̄нисарва̄н̣и ча бхеш̣аджа̄ни калка̄намӣш̣а̄м̣ видадхӣта гавйадугдхена ваи са̄рддхатула̄митена

146

तैलं तिलानां तु तुलाऽनुमानं तेनैव कल्केन शनैः पचेच्च हन्याज्ज्वरांस्तैलमिदं समस्तान् कुर्याद् बलं वीर्यमतीव पुष्टिम्

таилам̣ тила̄на̄м̣ ту тула̄'нума̄нам̣ тенаива калкена ш́анаих̣ пачечча ханйа̄джджвара̄м̣стаиламидам̣ самаста̄н курйа̄д балам̣ вӣрйаматӣва пуш̣т̣им

147

विमर्दनादाशु परिश्रमं भ्रमं शमं नयेत्सञ्जनयेद् द्युतिं तनोः तथा व्यथामस्थिसमुद्भवामपि प्रहृत्य निद्रां समुपार्जयेत्सुखम्

вимардана̄да̄ш́у париш́рамам̣ бхрамам̣ ш́амам̣ найетсан̃джанайед дйутим̣ танох̣ татха̄ вйатха̄мастхисамудбхава̄мапи прахр̣тйа нидра̄м̣ самупа̄рджайетсукхам

148

लाक्षारससमं तैलं तैलान्मस्तु चतुर्गुणम् अश्वगन्धानिशादारुकौन्तीकुष्ठाब्दचन्दनैः

ла̄кш̣а̄расасамам̣ таилам̣ таила̄нмасту чатургун̣ам аш́вагандха̄ниш́а̄да̄рукаунтӣкуш̣т̣ха̄бдачанданаих̣

149

समूर्वारोहिणीरास्नाशताह्वामधुकैः समैः सिद्धं लाक्षाऽदिकं नाम तैलमभ्यञ्जनादिना

самӯрва̄рохин̣ӣра̄сна̄ш́ата̄хва̄мадхукаих̣ самаих̣ сиддхам̣ ла̄кш̣а̄'дикам̣ на̄ма таиламабхйан̃джана̄дина̄

150

सर्वज्वरक्षयोन्मादश्वासापस्मारवातनुत् यक्षराक्षसभूतध्नं गर्भिणीनां च शस्यते

сарваджваракш̣айонма̄даш́ва̄са̄пасма̄рава̄танут йакш̣ара̄кш̣асабхӯтадхнам̣ гарбхин̣ӣна̄м̣ ча ш́асйате

151

लाक्षा हरिद्रा मञ्जिष्ठा फेनिलं मधुकं वला लामज्जकं चन्दनं च चम्पकं नीलमुत्पलम्

ла̄кш̣а̄ харидра̄ ман̃джиш̣т̣ха̄ пхенилам̣ мадхукам̣ вала̄ ла̄маджджакам̣ чанданам̣ ча чампакам̣ нӣламутпалам

152

प्रत्येकमेषां षण्मुष्टीः पक्त्वा तोये चतुर्गुणे चतुर्भागावशेषे तु गर्भे चैतत्समावपेत्

пратйекамеш̣а̄м̣ ш̣ан̣муш̣т̣ӣх̣ пактва̄ тойе чатургун̣е чатурбха̄га̄ваш́еш̣е ту гарбхе чаитатсама̄вапет

153

रेणुका पद्मकञ्चैव वाजिगन्धा तथैव च वेतसं चोरकं कुष्ठं देवदारु नखं त्वचम्

рен̣ука̄ падмакан̃чаива ва̄джигандха̄ татхаива ча ветасам̣ чоракам̣ куш̣т̣хам̣ девада̄ру накхам̣ твачам

154

शतपुष्पा पुण्डरीकं मांसी मधुकमेव च एभिरक्षमितैः कल्कैः कषायेणैव पेषितैः

ш́атапуш̣па̄ пун̣д̣арӣкам̣ ма̄м̣сӣ мадхукамева ча ебхиракш̣амитаих̣ калкаих̣ каш̣а̄йен̣аива пеш̣итаих̣

155

मस्तुशुक्तारनालानामाढकांशं समावपेत् क्षीराढकसमायुक्तं तैलप्रस्थं विपाचयेत्

мастуш́укта̄рана̄ла̄на̄ма̄д̣хака̄м̣ш́ам̣ сама̄вапет кш̣ӣра̄д̣хакасама̄йуктам̣ таилапрастхам̣ випа̄чайет

156

अभ्यङ्गात्तैलमेतद्धि शीघ्रं दाहमपोहति व्यपोहति तथा वातपित्तश्लेष्मभवज्वरम्

абхйан̇га̄ттаиламетаддхи ш́ӣгхрам̣ да̄хамапохати вйапохати татха̄ ва̄тапитташ́леш̣мабхаваджварам

157

सप्रलापं सतृष्णञ्च तालुशोषभ्रमान्वितम् ग्रहोपसृष्टा ये बाला रक्षसा दूषिताश्च ये तेषां कष्टं प्रशमयेत्तैलं लाक्षाऽदिकं महत्

сапрала̄пам̣ сатр̣ш̣н̣ан̃ча та̄луш́ош̣абхрама̄нвитам грахопаср̣ш̣т̣а̄ йе ба̄ла̄ ракш̣аса̄ дӯш̣ита̄ш́ча йе теш̣а̄м̣ каш̣т̣ам̣ праш́амайеттаилам̣ ла̄кш̣а̄'дикам̣ махат

158

सूतो गन्धष्टङ्कणः शोषणश्च सर्वैस्तुल्या शर्करा मत्स्यपित्तैः भूयो भूयो मर्दयेत्तत् त्रिरात्रं वल्लो देयः शृङ्गवेरद्र वेण

сӯто гандхаш̣т̣ан̇кан̣ах̣ ш́ош̣ан̣аш́ча сарваистулйа̄ ш́аркара̄ матсйапиттаих̣ бхӯйо бхӯйо мардайеттат трира̄трам̣ валло дейах̣ ш́р̣н̇гаверадра вен̣а

159

तापे शीतं व्यञ्जनैस्तक्रभक्तं वृन्ताकाढ्यं पथ्यमेतत्प्रदिष्टम् अह्नायोग्रं हन्ति सद्यो ज्वरन्तु पित्ताधिक्ये मूर्ध्नि तोयं च दद्यात्

та̄пе ш́ӣтам̣ вйан̃джанаистакрабхактам̣ вр̣нта̄ка̄д̣хйам̣ патхйаметатпрадиш̣т̣ам ахна̄йограм̣ ханти садйо джваранту питта̄дхикйе мӯрдхни тойам̣ ча дадйа̄т

160

भवेत् समं सूतसमुद्र फेनहिङ्गूलगन्धं परिमर्द्य यामम् नवज्वरे वह्रयुगं त्रिघस्रमार्द्राम्भसाऽय ज्वरधूमकेतुः

бхавет самам̣ сӯтасамудра пхенахин̇гӯлагандхам̣ паримардйа йа̄мам наваджваре вахрайугам̣ тригхасрама̄рдра̄мбхаса̄'йа джварадхӯмакетух̣

161

शुद्धसूतो विषं गन्धः प्रत्येकं शाणसम्मितः धूर्त्तबीजं त्रिशाणं स्यात्सर्वेभ्यो द्विगुणा भवेत्

ш́уддхасӯто виш̣ам̣ гандхах̣ пратйекам̣ ш́а̄н̣асаммитах̣ дхӯрттабӣджам̣ триш́а̄н̣ам̣ сйа̄тсарвебхйо двигун̣а̄ бхавет

162

हेमाह्व कारयेदेषां सूक्ष्मं चूर्णं प्रयत्नतः देयं जम्बीरमज्जाभिश्चूर्णं गुञ्जाद्वयोन्मितम्

хема̄хва ка̄райедеш̣а̄м̣ сӯкш̣мам̣ чӯрн̣ам̣ прайатнатах̣ дейам̣ джамбӣрамаджджа̄бхиш́чӯрн̣ам̣ гун̃джа̄двайонмитам

163

आर्द्र कस्य रसेनापि ज्वरं हन्ति त्रिदोषजम् एकाहिकं द्वयाहिकं च त्र्याहिकं च चतुर्थकम्

а̄рдра касйа расена̄пи джварам̣ ханти тридош̣аджам ека̄хикам̣ двайа̄хикам̣ ча трйа̄хикам̣ ча чатуртхакам

164

विषमञ्च ज्वरं हन्यान्नवं जीर्णञ्च सर्वथा महाज्वराङ्कुशो नाम्ना रसोऽय सर्वसम्मतः

виш̣аман̃ча джварам̣ ханйа̄ннавам̣ джӣрн̣ан̃ча сарватха̄ маха̄джвара̄н̇куш́о на̄мна̄ расо'йа сарвасамматах̣

165

एको भागो रसाच्छुद्धाच्छैलेयःपिप्पली शिवा आकारकरभो गन्धः कटुतैलेन शोधितः

еко бха̄го раса̄ччхуддха̄ччхаилейах̣пиппалӣ ш́ива̄ а̄ка̄ракарабхо гандхах̣ кат̣утаилена ш́одхитах̣

166

फलानि चेन्द्र वारुण्याश्चतुर्भागमिता अमी एकत्र मर्दयेच्चूर्णमिन्द्र वारुणिकारसैः

пхала̄ни чендра ва̄рун̣йа̄ш́чатурбха̄гамита̄ амӣ екатра мардайеччӯрн̣аминдра ва̄рун̣ика̄расаих̣

167

माषोन्मितां वटीं कृत्वा दद्यात्सद्योज्वरे बुधः छिन्नारसानुपानेन ज्वरघ्नी वटिका मता

ма̄ш̣онмита̄м̣ ват̣ӣм̣ кр̣тва̄ дадйа̄тсадйоджваре будхах̣ чхинна̄раса̄нупа̄нена джварагхнӣ ват̣ика̄ мата̄

168

रसं गन्धञ्च दरदं जैपालंक्रमवर्द्धितम् दन्तीरसेन संपिष्य वटी गुञ्जामिता भवेत्

расам̣ гандхан̃ча дарадам̣ джаипа̄лам̣крамаварддхитам дантӣрасена сам̣пиш̣йа ват̣ӣ гун̃джа̄мита̄ бхавет

169

प्रभाते सितया सार्द्धमशिता शीतवारिणा एकेन दिवसेनैषा नवज्वरहरी भवेत्

прабха̄те ситайа̄ са̄рддхамаш́ита̄ ш́ӣтава̄рин̣а̄ екена дивасенаиш̣а̄ наваджварахарӣ бхавет

170

रसो गन्धो विषं शुण्ठीपिप्पलीमरिचानि च पथ्या बिभीतकं धात्री दन्तीबीजं च शोधितम्

расо гандхо виш̣ам̣ ш́ун̣т̣хӣпиппалӣмарича̄ни ча патхйа̄ бибхӣтакам̣ дха̄трӣ дантӣбӣджам̣ ча ш́одхитам

171

चूर्णमेषां समांशानां द्रो णपुष्पीरसैः पुटेत् वटीं माषनिभांकुर्याद्भक्षयेन्नूतने ज्वरे

чӯрн̣амеш̣а̄м̣ сама̄м̣ш́а̄на̄м̣ дро н̣апуш̣пӣрасаих̣ пут̣ет ват̣ӣм̣ ма̄ш̣анибха̄м̣курйа̄дбхакш̣айеннӯтане джваре

172

एकभागो रसो भागद्वयं शुद्धञ्च गन्धकम् गरलस्य त्रयो भागाश्चतुर्भागा हिमावती

екабха̄го расо бха̄гадвайам̣ ш́уддхан̃ча гандхакам гараласйа трайо бха̄га̄ш́чатурбха̄га̄ хима̄ватӣ

173

जैपालकः पञ्चभागो निम्बूद्र वविमर्दितः कृमिघ्नप्रमिता वट्यः कार्याः सर्वज्वरच्छिदः

джаипа̄лаках̣ пан̃чабха̄го нимбӯдра вавимардитах̣ кр̣мигхнапрамита̄ ват̣йах̣ ка̄рйа̄х̣ сарваджвараччхидах̣

174

शृङ्गवेरेण दातव्या वटिकैका दिने दिने जीर्णज्वरे तथाऽजीर्णे सामे वा विषमे तथा

ш́р̣н̇гаверен̣а да̄тавйа̄ ват̣икаика̄ дине дине джӣрн̣аджваре татха̄'джӣрн̣е са̄ме ва̄ виш̣аме татха̄

175

ज्वरं सर्व निहन्त्यसौ दावो वनमिवानलः

джварам̣ сарва нихантйасау да̄во ванамива̄налах̣

176

शुद्धं सूतं विषं गन्धं धूर्त्तबीजं त्रिभिः समम् चतुर्णां द्विगुणं व्योषं चूर्णं गुञ्जाद्वयोन्मितम्

ш́уддхам̣ сӯтам̣ виш̣ам̣ гандхам̣ дхӯрттабӣджам̣ трибхих̣ самам чатурн̣а̄м̣ двигун̣ам̣ вйош̣ам̣ чӯрн̣ам̣ гун̃джа̄двайонмитам

177

आर्द्र कस्य रसैः किं वा जम्बीरस्य रसैर्युतम् महाज्वराङ्कुशो नाम्ना सर्वज्वरविनाशनः

а̄рдра касйа расаих̣ ким̣ ва̄ джамбӣрасйа расаирйутам маха̄джвара̄н̇куш́о на̄мна̄ сарваджваравина̄ш́анах̣

178

एकाहिकं द्व्याहिकञ्च त्र्याहिकञ्च चतुर्थकम् विषमं वा त्रिदोषं वा ज्वरं हन्ति न संशयः

ека̄хикам̣ двйа̄хикан̃ча трйа̄хикан̃ча чатуртхакам виш̣амам̣ ва̄ тридош̣ам̣ ва̄ джварам̣ ханти на сам̣ш́айах̣

179

सूतं गन्धं विषं चैव टङ्कणं च मनःशिला एतानि टङ्कमात्राणि मरिचं त्वष्टटङ्ककम्

сӯтам̣ гандхам̣ виш̣ам̣ чаива т̣ан̇кан̣ам̣ ча манах̣ш́ила̄ ета̄ни т̣ан̇кама̄тра̄н̣и маричам̣ тваш̣т̣ат̣ан̇какам

180

कटुत्रयं टङ्कषट्कं खल्ले क्षिप्त्वा विचूर्णयेत् रसः श्वासकुठारोऽय सर्वज्वरहरः परः

кат̣утрайам̣ т̣ан̇каш̣ат̣кам̣ кхалле кш̣иптва̄ вичӯрн̣айет расах̣ ш́ва̄сакут̣ха̄ро'йа сарваджварахарах̣ парах̣

181

दारुमुखां शिखिग्रीवां रसकञ्च पृथक् पृथक् टङ्कत्रयानुमानेन गृहीत्वा कनकद्र वैः

да̄румукха̄м̣ ш́икхигрӣва̄м̣ расакан̃ча пр̣тхак пр̣тхак т̣ан̇катрайа̄нума̄нена гр̣хӣтва̄ канакадра ваих̣

182

मर्दयेत् त्रिदिनं कार्या वटी चणकमात्रया मरिचैरेकविंशत्या सप्तभिस्तुलसीदलैः

мардайет тридинам̣ ка̄рйа̄ ват̣ӣ чан̣акама̄трайа̄ маричаирекавим̣ш́атйа̄ саптабхистуласӣдалаих̣

183

खादेद्वटीद्वयं पथ्यं दुग्धभक्तं सशर्करम् तरुणं विषमं जीर्णं हन्यात्सर्वज्वरं ध्रुवम्

кха̄дедват̣ӣдвайам̣ патхйам̣ дугдхабхактам̣ саш́аркарам тарун̣ам̣ виш̣амам̣ джӣрн̣ам̣ ханйа̄тсарваджварам̣ дхрувам

184

नागरं कर्षमात्रञ्च टङ्कणं कर्षकद्वयम् मरिचं सार्द्धकर्षं स्यात्तावद्दग्धवराटकम्

на̄гарам̣ карш̣ама̄тран̃ча т̣ан̇кан̣ам̣ карш̣акадвайам маричам̣ са̄рддхакарш̣ам̣ сйа̄тта̄ваддагдхавара̄т̣акам

185

विषं कर्षचतुर्थांशं सर्वमेकत्र चूर्णयेत् रसो हुताशनो नाम्ना खाद्यो गुञ्जामितो ज्वरे

виш̣ам̣ карш̣ачатуртха̄м̣ш́ам̣ сарвамекатра чӯрн̣айет расо хута̄ш́ано на̄мна̄ кха̄дйо гун̃джа̄мито джваре

186

शुद्धजैपालटङ्कं तु कट्वीं टङ्कद्वयोन्मिताम् गैरिकं टङ्कमेकञ्च कन्यानीरेण मर्दयेत्

ш́уддхаджаипа̄лат̣ан̇кам̣ ту кат̣вӣм̣ т̣ан̇кадвайонмита̄м гаирикам̣ т̣ан̇камекан̃ча канйа̄нӣрен̣а мардайет

187

कलायसदृशी कार्या वटिका ताञ्च भक्षयेत् शीतलेन जलेनैव वटी जीर्णज्वरापहा

кала̄йасадр̣ш́ӣ ка̄рйа̄ ват̣ика̄ та̄н̃ча бхакш̣айет ш́ӣталена джаленаива ват̣ӣ джӣрн̣аджвара̄паха̄

188

द्विभागतालेन हतं च ताम्रं रसं च गन्धं च समीनमायुम् विषं समं च द्विगुणञ्च ताम्रं त्रिःसप्तवारेण दिवाकरांशौ

двибха̄гата̄лена хатам̣ ча та̄мрам̣ расам̣ ча гандхам̣ ча самӣнама̄йум виш̣ам̣ самам̣ ча двигун̣ан̃ча та̄мрам̣ трих̣саптава̄рен̣а дива̄кара̄м̣ш́ау

189

विमर्द्य चारिष्टरसेनचूर्णं गुञ्जैकदत्तं सितया समेतम् ज्वराङ्कुशोऽय रविसुन्दराख्यो ज्वरान्निहन्त्यष्टविधान्समस्तान्

вимардйа ча̄риш̣т̣арасеначӯрн̣ам̣ гун̃джаикадаттам̣ ситайа̄ саметам джвара̄н̇куш́о'йа рависундара̄кхйо джвара̄ннихантйаш̣т̣авидха̄нсамаста̄н

190

शुद्धं सूतं तथा गन्धं खल्ले तावद्विमर्दयेत् सूतं न दृश्यते यावत्किन्तु तत्कज्जलं भवेत्

ш́уддхам̣ сӯтам̣ татха̄ гандхам̣ кхалле та̄вадвимардайет сӯтам̣ на др̣ш́йате йа̄ваткинту таткаджджалам̣ бхавет

191

एषा कज्जलिका ख्याता वृंहणी वीर्यवर्द्धिनी नानाऽनुपानयोगेन सर्वव्याधिविनाशिनी

еш̣а̄ каджджалика̄ кхйа̄та̄ вр̣м̣хан̣ӣ вӣрйаварддхинӣ на̄на̄'нупа̄найогена сарвавйа̄дхивина̄ш́инӣ

192

जपापत्ररसेनाथ वर्द्धमानरसेन च भृङ्गराजरसेनापि काकमाच्या रसेन च

джапа̄патрарасена̄тха варддхама̄нарасена ча бхр̣н̇гара̄джарасена̄пи ка̄кама̄чйа̄ расена ча

193

रसं संशोधयेत्तेन तत्समं शोधयेद्वलिम् भृङ्गराजरसैः पिष्ट्वा शोषयेदर्करश्मिभिः

расам̣ сам̣ш́одхайеттена татсамам̣ ш́одхайедвалим бхр̣н̇гара̄джарасаих̣ пиш̣т̣ва̄ ш́ош̣айедаркараш́мибхих̣

194

सप्तधा वा त्रिधा वाऽपि पश्चाच्चूर्णन्तु कारयेत् चूर्णयित्वा समं तेन रसेन सह मर्दयेत्

саптадха̄ ва̄ тридха̄ ва̄'пи паш́ча̄ччӯрн̣анту ка̄райет чӯрн̣айитва̄ самам̣ тена расена саха мардайет

195

नष्टसूतं यदा चूर्णं भवेत्कज्जलसन्निभम् निर्धूमबदराङ्गारे द्र वीकुर्यात्प्रयत्नतः

наш̣т̣асӯтам̣ йада̄ чӯрн̣ам̣ бхаветкаджджаласаннибхам нирдхӯмабадара̄н̇га̄ре дра вӣкурйа̄тпрайатнатах̣

196

तत्र तं महिषीविष्ठास्थापिते कदलीदले निक्षिपेत्तदुपर्य्यन्यत् पत्रं दत्वा प्रपीडयेत्

татра там̣ махиш̣ӣвиш̣т̣ха̄стха̄пите кадалӣдале никш̣ипеттадупарййанйат патрам̣ датва̄ прапӣд̣айет

197

शीतलञ्च ततः पत्रात् समुद्धृत्य विचूर्णयेत् एवं सिद्धा भवेद्व्याधिघातिनी रसपर्पटी

ш́ӣталан̃ча татах̣ патра̄т самуддхр̣тйа вичӯрн̣айет евам̣ сиддха̄ бхаведвйа̄дхигха̄тинӣ расапарпат̣ӣ

198

ज्वरादिव्याधिभिर्व्याप्तं विश्वं दृष्ट्वा पुरा हरः चकार कृपया युक्तः सुधावद्र सपर्पटीम्

джвара̄дивйа̄дхибхирвйа̄птам̣ виш́вам̣ др̣ш̣т̣ва̄ пура̄ харах̣ чака̄ра кр̣пайа̄ йуктах̣ судха̄вадра сапарпат̣ӣм

199

रक्तिकासम्मितां तावद् भृष्टजीरकसंयुताम् गुञ्जाऽद्धभृष्टहिङ्ग्वाढ्यां भक्षयेद्र सपर्पटीम्

рактика̄саммита̄м̣ та̄вад бхр̣ш̣т̣аджӣракасам̣йута̄м гун̃джа̄'ддхабхр̣ш̣т̣ахин̇гва̄д̣хйа̄м̣ бхакш̣айедра сапарпат̣ӣм

200

रोगानुरूपभैषज्यैरपि तां भक्षयेद्बुधः पिबेत्तदनु पानीयं शीतलंचुलुकत्रयम्

рога̄нурӯпабхаиш̣аджйаирапи та̄м̣ бхакш̣айедбудхах̣ пибеттадану па̄нӣйам̣ ш́ӣталам̣чулукатрайам

201

प्रत्यहं वर्धयेत्तस्याएकैकां रक्तिकां भिषक् नाधिकां दशगुञ्जातो भक्षयेत्तां कदाचन

пратйахам̣ вардхайеттасйа̄екаика̄м̣ рактика̄м̣ бхиш̣ак на̄дхика̄м̣ даш́агун̃джа̄то бхакш̣айетта̄м̣ када̄чана

202

एकादशदिनारम्भात्तां ततो वाऽपकर्षयेत् एवमेतां समश्नीयान्नरो विंशतिवासरान्

ека̄даш́адина̄рамбха̄тта̄м̣ тато ва̄'пакарш̣айет евамета̄м̣ самаш́нӣйа̄ннаро вим̣ш́атива̄сара̄н

203

शिवं गुरूंस्तथा विप्रान्पूजयित्वा प्रणम्य च श्रद्धया भक्षयेदेतां क्षीरमांसरसाशनः

ш́ивам̣ гурӯм̣статха̄ випра̄нпӯджайитва̄ пран̣амйа ча ш́раддхайа̄ бхакш̣айедета̄м̣ кш̣ӣрама̄м̣сараса̄ш́анах̣

204

ज्वरञ्च ग्रहणीं वाऽपि तथाऽतीसारमेव च कामला पाण्डुरोगञ्च शूलं प्लीहं जलोदरम्

джваран̃ча грахан̣ӣм̣ ва̄'пи татха̄'тӣса̄рамева ча ка̄мала̄ па̄н̣д̣уроган̃ча ш́ӯлам̣ плӣхам̣ джалодарам

205

एवमादीन् गदान् हत्वा हृष्टः पुष्टश्च वीर्यवान् जीवेद्वर्षशतं साग्रं वलीपलितवर्जितः

евама̄дӣн гада̄н хатва̄ хр̣ш̣т̣ах̣ пуш̣т̣аш́ча вӣрйава̄н джӣведварш̣аш́атам̣ са̄грам̣ валӣпалитаварджитах̣

206

अथ ज्वरिणोऽन्नदानसमयस्तत्र चरकः क्षुत्सम्भवति पक्वेषु रसदोषमलेषु च काले वा यदि वाऽकालेसोऽन्नकाल उदाहृतः

атха джварин̣о'ннада̄насамайастатра чараках̣ кш̣утсамбхавати паквеш̣у расадош̣амалеш̣у ча ка̄ле ва̄ йади ва̄'ка̄лесо'ннака̄ла уда̄хр̣тах̣

207

आमे पाकं गते नॄणां यदा भोजनलालसा भवेत्काले ह्यकाले वा सोऽन्नकाल उदाहृतः

а̄ме па̄кам̣ гате нр̣̄н̣а̄м̣ йада̄ бходжанала̄ласа̄ бхаветка̄ле хйака̄ле ва̄ со'ннака̄ла уда̄хр̣тах̣

208

सर्वज्वरेषु सप्ताहं मात्रावल्लघु भोजयेत् वेगापायेऽन्यथा तद्धिज्वरवेगाभिवर्द्धनम्

сарваджвареш̣у сапта̄хам̣ ма̄тра̄валлагху бходжайет вега̄па̄йе'нйатха̄ таддхиджваравега̄бхиварддханам

209

आहारनिर्हारविहारयोगाःसदैव सद्भिर्विजने विधेयाः

а̄ха̄ранирха̄равиха̄райога̄х̣садаива садбхирвиджане видхейа̄х̣

210

ज्वरे प्रमेहो भवति स्वल्पैरपि विचेष्टितैः निषण्णं भोजयेत्तस्मान्मूत्रोच्चारौ च कारयेत्

джваре прамехо бхавати свалпаирапи вичеш̣т̣итаих̣ ниш̣ан̣н̣ам̣ бходжайеттасма̄нмӯтрочча̄рау ча ка̄райет

211

यथादोषोचितैर्द्र्रव्यैः कर्त्तव्यः कवल ग्रहः अरोचकास्यवैरस्यमलपूतिप्रसेकहृत्

йатха̄дош̣очитаирдрравйаих̣ карттавйах̣ кавала грахах̣ арочака̄сйаваирасйамалапӯтипрасекахр̣т

212

भृष्टजीरकचूर्णेन सिन्धुजन्मयुतेन च जिह्वादन्तान्मुखस्यान्तर्घृष्ट्वा कवलमाचरेत्

бхр̣ш̣т̣аджӣракачӯрн̣ена синдхуджанмайутена ча джихва̄данта̄нмукхасйа̄нтаргхр̣ш̣т̣ва̄ кавалама̄чарет

213

मुखे मलं विगन्धत्वं विरसत्वंच नश्यति मनःप्रसन्नं भवति भोजनेऽतिरुचिर्भवेत्

мукхе малам̣ вигандхатвам̣ вирасатвам̣ча наш́йати манах̣прасаннам̣ бхавати бходжане'тиручирбхавет

214

ज्वरितो हितमश्नीयाद्यद्यप्यस्यारुचिर्भवेत् अन्नकाले ह्यभुञ्जानः क्षीयते म्रियतेऽपि च

джварито хитамаш́нӣйа̄дйадйапйасйа̄ручирбхавет аннака̄ле хйабхун̃джа̄нах̣ кш̣ӣйате мрийате'пи ча

215

रक्तशाल्यादयः शस्ताःपुराणाः षष्टिकैः सह यवाग्वोदनलाजार्थे ज्वरितानां ज्वरापहाः

ракташ́а̄лйа̄дайах̣ ш́аста̄х̣пура̄н̣а̄х̣ ш̣аш̣т̣икаих̣ саха йава̄гводанала̄джа̄ртхе джварита̄на̄м̣ джвара̄паха̄х̣

216

मुद्गान् मसूरांश्चणकान् कुलत्थान्समकुष्ठकान् यूषार्थे यूषसात्म्यानं ज्वरितानां प्रदापयेत्

мудга̄н масӯра̄м̣ш́чан̣ака̄н кулаттха̄нсамакуш̣т̣хака̄н йӯш̣а̄ртхе йӯш̣аса̄тмйа̄нам̣ джварита̄на̄м̣ прада̄пайет

217

पटोलपत्रं वार्त्ताकुं कुलकं कारवेल्लकम् कर्कोटकं पर्पटकं गोजिह्वां बालमूलकम्

пат̣олапатрам̣ ва̄ртта̄кум̣ кулакам̣ ка̄равеллакам каркот̣акам̣ парпат̣акам̣ годжихва̄м̣ ба̄ламӯлакам

218

पत्रं गुडूच्याःशाकार्थे ज्वरितानां ज्वरापहम् लावान् कपिञ्जलानेणान् हरिणान्पृषताञ्छशान्

патрам̣ гуд̣ӯчйа̄х̣ш́а̄ка̄ртхе джварита̄на̄м̣ джвара̄пахам ла̄ва̄н капин̃джала̄нен̣а̄н харин̣а̄нпр̣ш̣ата̄н̃чхаш́а̄н

219

कुरङ्गान्कालपुच्छांश्च तथैव मृगमातृकान् मांसार्थं मांससात्म्यानां ज्वरितानां प्रदापयेत्

куран̇га̄нка̄лапуччха̄м̣ш́ча татхаива мр̣гама̄тр̣ка̄н ма̄м̣са̄ртхам̣ ма̄м̣саса̄тмйа̄на̄м̣ джварита̄на̄м̣ прада̄пайет

220

सारसक्रौञ्चशिखिनस्तथा तित्तिरकुक्कुटान् गुरूष्णत्वान्न शंसन्ति केचिदेवं व्यवस्थिताः

са̄расакраун̃чаш́икхинастатха̄ титтиракуккут̣а̄н гурӯш̣н̣атва̄нна ш́ам̣санти кечидевам̣ вйавастхита̄х̣

221

ज्वरितानां प्रकोपं तु यदा याति समीरणः तदैतेऽपि हि शस्यन्ते मात्राकालोपपादिताः

джварита̄на̄м̣ пракопам̣ ту йада̄ йа̄ти самӣран̣ах̣ тадаите'пи хи ш́асйанте ма̄тра̄ка̄лопапа̄дита̄х̣

222

निम्बुकं दाडिमं धात्रीफलमम्लं प्रकाङ्क्षते प्रदद्यादम्लसात्म्याय काञ्जिकं वा पुरातनम्

нимбукам̣ да̄д̣имам̣ дха̄трӣпхаламамлам̣ прака̄н̇кш̣ате прададйа̄дамласа̄тмйа̄йа ка̄н̃джикам̣ ва̄ пура̄танам

223

तण्डुलानां सुसिद्धानां चतुर्दशगुणे जले रसः सिक्थैर्विरहितो मण्ड इत्यभिधीयते

тан̣д̣ула̄на̄м̣ сусиддха̄на̄м̣ чатурдаш́агун̣е джале расах̣ сиктхаирвирахито ман̣д̣а итйабхидхӣйате

224

शुण्ठीसैन्धवसंयुक्तो दीपनः पाचनश्च सः अन्नस्य सम्यक्सिद्धत्वं ज्ञेया मण्डस्य सिद्धता

ш́ун̣т̣хӣсаиндхавасам̣йукто дӣпанах̣ па̄чанаш́ча сах̣ аннасйа самйаксиддхатвам̣ джн̃ейа̄ ман̣д̣асйа сиддхата̄

225

पेयायूषयवागूनां विलेपीभक्तयोरपि मण्डो ग्राही लघुः शीतो दीपनो धातुसाम्यकृत् ज्वरघ्नस्तर्पणो बल्यः पित्तश्लेष्मश्रमापहः

пейа̄йӯш̣айава̄гӯна̄м̣ вилепӣбхактайорапи ман̣д̣о гра̄хӣ лагхух̣ ш́ӣто дӣпано дха̄туса̄мйакр̣т джварагхнастарпан̣о балйах̣ питташ́леш̣маш́рама̄пахах̣

226

चतुर्दशगुणे नीरे रक्तशाल्यादिभिः कृता द्र वाधिका स्वल्पसिक्था पेया प्रोक्ता भिषग्वरैः

чатурдаш́агун̣е нӣре ракташ́а̄лйа̄дибхих̣ кр̣та̄ дра ва̄дхика̄ свалпасиктха̄ пейа̄ прокта̄ бхиш̣агвараих̣

227

साऽतिलघ्वी ग्राहिणी च धातुपुष्टिविधायिनी तृड्ज्वरानिलदौर्बल्यकुक्षिरोगविनाशिनी

са̄'тилагхвӣ гра̄хин̣ӣ ча дха̄тупуш̣т̣ивидха̄йинӣ тр̣д̣джвара̄ниладаурбалйакукш̣ирогавина̄ш́инӣ

228

स्वेदाग्निजननी ज्ञेया वातवर्चोऽनुलोमनी शुण्ठीसैन्धवसंयुक्ता दीपनी पाचनी च सा

сведа̄гниджананӣ джн̃ейа̄ ва̄таварчо'нуломанӣ ш́ун̣т̣хӣсаиндхавасам̣йукта̄ дӣпанӣ па̄чанӣ ча са̄

229

आमशूलहरी रुच्या स्याद्विबन्धविनाशिनी

а̄маш́ӯлахарӣ ручйа̄ сйа̄двибандхавина̄ш́инӣ

230

प्रमथ्या प्रोच्यते द्र्रव्यपलात्कल्कीकृताच्छ्रतात् तोयेऽष्टगुणिते तस्याः पानमाहुः पलद्वयम् गुणैः प्रमथ्या पेयावत्ततो लघ्वी विशेषतः

праматхйа̄ прочйате дрравйапала̄ткалкӣкр̣та̄ччхрата̄т тойе'ш̣т̣агун̣ите тасйа̄х̣ па̄нама̄хух̣ паладвайам гун̣аих̣ праматхйа̄ пейа̄ваттато лагхвӣ виш́еш̣атах̣

231

अष्टादशगुणे नीरे शिम्बीधान्यशृतो रसः विरलान्नो घनः किञ्चित्पेयातो यूष उच्यते उक्तः स एव निर्यूहो रुचिकृच्च विशेषतः

аш̣т̣а̄даш́агун̣е нӣре ш́имбӣдха̄нйаш́р̣то расах̣ вирала̄нно гханах̣ кин̃читпейа̄то йӯш̣а учйате уктах̣ са ева нирйӯхо ручикр̣чча виш́еш̣атах̣

232

कल्कद्र्रव्यपलं शुण्ठी पिप्पली चार्द्धकार्षिकी वारिप्रस्थेन विपचेत्तद्भवो यूष उच्यते

калкадрравйапалам̣ ш́ун̣т̣хӣ пиппалӣ ча̄рддхака̄рш̣икӣ ва̄рипрастхена випачеттадбхаво йӯш̣а учйате

233

यूषो बल्यो लघुःपाके रुच्यः कण्ड्यः कफापहः

йӯш̣о балйо лагхух̣па̄ке ручйах̣ кан̣д̣йах̣ капха̄пахах̣

234

मुद्गानां द्विपलं तोये शृतमर्द्धाढकोन्मिते पादस्थं मर्दितं पूतं दाडिमस्य पलेन तत्

мудга̄на̄м̣ двипалам̣ тойе ш́р̣тамарддха̄д̣хаконмите па̄дастхам̣ мардитам̣ пӯтам̣ да̄д̣имасйа палена тат

235

युक्तं सैन्धवविश्वाह्वधान्यकैः पादिकांशिकैः कणाजीरकयोश्चूर्णाच्छाणैकेनावचूर्णितम् संस्कृतो मुद्गयूषोऽय पित्तश्लेष्महरो मतः

йуктам̣ саиндхававиш́ва̄хвадха̄нйакаих̣ па̄дика̄м̣ш́икаих̣ кан̣а̄джӣракайош́чӯрн̣а̄ччха̄н̣аикена̄вачӯрн̣итам сам̣скр̣то мудгайӯш̣о'йа питташ́леш̣махаро матах̣

236

मुद्गानामुत्तमो यूषः दीपनः शीतलो लघुः व्रणोर्द्ध्वजत्रुरुग्दाहकफपित्तज्वरास्रजित्

мудга̄на̄муттамо йӯш̣ах̣ дӣпанах̣ ш́ӣтало лагхух̣ вран̣орддхваджатруругда̄хакапхапиттаджвара̄сраджит

237

मुद्गामलकयूषस्तु भेदी पित्तानिलापहः तृड्दाहशमनः शीतो मूर्च्छाश्रममदापहः

мудга̄малакайӯш̣асту бхедӣ питта̄нила̄пахах̣ тр̣д̣да̄хаш́аманах̣ ш́ӣто мӯрччха̄ш́рамамада̄пахах̣

238

मसूरयूषः संग्राही बृंही स्वादुः प्रमेहनुत्

масӯрайӯш̣ах̣ сам̣гра̄хӣ бр̣м̣хӣ сва̄дух̣ прамеханут

239

यवागू षडगुणे तोये संसिद्धा घनसिक्थका पृथग्द्र वैस्तु विरलैः संयुक्ता ज्वरिणे हिता

йава̄гӯ ш̣ад̣агун̣е тойе сам̣сиддха̄ гханасиктхака̄ пр̣тхагдра ваисту виралаих̣ сам̣йукта̄ джварин̣е хита̄

240

यवागूर्दीपनी लघ्वी तृष्णघ्नी वस्तिशोधिनी श्रमग्लानिहरी पथ्या ज्वरे चैवातिसारके

йава̄гӯрдӣпанӣ лагхвӣ тр̣ш̣н̣агхнӣ вастиш́одхинӣ ш́рамагла̄нихарӣ патхйа̄ джваре чаива̄тиса̄раке

241

चतुर्गुणाम्बुसंसिद्धा विलेपी घनसिक्थका पृथग्द्र वेण रहिता ख्याता शिथिलभक्तिका

чатургун̣а̄мбусам̣сиддха̄ вилепӣ гханасиктхака̄ пр̣тхагдра вен̣а рахита̄ кхйа̄та̄ ш́итхилабхактика̄

242

विलेपी दीपनी बल्या हृद्या संग्राहिणी लघुः व्रणाक्षिरोगिणां पथ्या तर्पणी तृड्ज्वरापहा

вилепӣ дӣпанӣ балйа̄ хр̣дйа̄ сам̣гра̄хин̣ӣ лагхух̣ вран̣а̄кш̣ирогин̣а̄м̣ патхйа̄ тарпан̣ӣ тр̣д̣джвара̄паха̄

243

जले चतुर्दशगुणे तण्डुलानां चतुष्पलम् विपचेत्स्रावयेन्मण्डं तद्भक्तं मधुरं लघु

джале чатурдаш́агун̣е тан̣д̣ула̄на̄м̣ чатуш̣палам випачетсра̄вайенман̣д̣ам̣ тадбхактам̣ мадхурам̣ лагху

244

अन्नं पञ्चगुणे तोये यवागूं षडगुणे पचेत् भक्तं वह्निकरं पथ्यं तर्पणं मूत्रलं लघु

аннам̣ пан̃чагун̣е тойе йава̄гӯм̣ ш̣ад̣агун̣е пачет бхактам̣ вахникарам̣ патхйам̣ тарпан̣ам̣ мӯтралам̣ лагху

245

सुधौतं प्रस्रुतं चोष्णं विशदं गुणवत्तरम् अधौतमस्रतं शीतं वृष्यं गुरु कफप्रदम्

судхаутам̣ прасрутам̣ чош̣н̣ам̣ виш́адам̣ гун̣аваттарам адхаутамасратам̣ ш́ӣтам̣ вр̣ш̣йам̣ гуру капхапрадам

246

अत्युष्णं बलहृद्भक्तं शीतं शुष्कञ्च दुर्जरम् अतिक्लिन्नं ग्लानिकरं दुर्जरं तण्डुलान्वितम्

атйуш̣н̣ам̣ балахр̣дбхактам̣ ш́ӣтам̣ ш́уш̣кан̃ча дурджарам атиклиннам̣ гла̄никарам̣ дурджарам̣ тан̣д̣ула̄нвитам

247

भृष्टतण्डुलजं रुच्यं सुगन्धिं कफहृल्लघु वातास्थापितमन्दाग्निविरिक्तानां प्रशस्यते

бхр̣ш̣т̣атан̣д̣уладжам̣ ручйам̣ сугандхим̣ капхахр̣ллагху ва̄та̄стха̄питаманда̄гнивирикта̄на̄м̣ праш́асйате

248

मांसलं सक्थिजं मांसं तथाऽनस्थि च तैत्तिरम् चतुष्पलोन्मितं सूक्ष्मं कल्पितं क्षालितं जले

ма̄м̣салам̣ сактхиджам̣ ма̄м̣сам̣ татха̄'настхи ча таиттирам чатуш̣палонмитам̣ сӯкш̣мам̣ калпитам̣ кш̣а̄литам̣ джале

249

पिप्पलीपिप्पली मूल शुण्ठीजीरकधान्यकैः द्विशाणैः संयुते तोये क्वाथ्यमर्द्धाढकोन्मिते पादस्थितं जलं तत्र दाडिमात् कुट्टिताद्धरेत् तं रसं मर्दितं हिङ्गुभृष्टसैन्धवजीरकैः

пиппалӣпиппалӣ мӯла ш́ун̣т̣хӣджӣракадха̄нйакаих̣ двиш́а̄н̣аих̣ сам̣йуте тойе ква̄тхйамарддха̄д̣хаконмите па̄дастхитам̣ джалам̣ татра да̄д̣има̄т кут̣т̣ита̄ддхарет там̣ расам̣ мардитам̣ хин̇губхр̣ш̣т̣асаиндхаваджӣракаих̣

250

युक्तं प्रधूपितं पथ्यं शुद्धानां शुद्धिकाङ्क्षिणाम्

йуктам̣ прадхӯпитам̣ патхйам̣ ш́уддха̄на̄м̣ ш́уддхика̄н̇кш̣ин̣а̄м

251

रसौदनो गुरुर्वृष्यो बल्यो वातज्वरापहः

расаудано гурурвр̣ш̣йо балйо ва̄таджвара̄пахах̣

252

साध्यं चतुष्पलं द्र्रव्यं चतुःषष्टिपलेऽम्बुनि तत्क्वाथेनार्द्धशिष्टेन मण्डपेयाऽदि साधयेत्

са̄дхйам̣ чатуш̣палам̣ дрравйам̣ чатух̣ш̣аш̣т̣ипале'мбуни татква̄тхена̄рддхаш́иш̣т̣ена ман̣д̣апейа̄'ди са̄дхайет

253

वृद्धवैद्याः पलं द्र व्यं ग्राहयन्त्याढकेऽम्भसि भेषजस्यातिबाहुल्यात् कदाचिदरुचिर्भवेत्

вр̣ддхаваидйа̄х̣ палам̣ дра вйам̣ гра̄хайантйа̄д̣хаке'мбхаси бхеш̣аджасйа̄тиба̄хулйа̄т када̄чидаручирбхавет

254

यैरन्नैरौषधैर्यैश्च कृता मण्डादयो बुधैः विचार्य तद्गुणानेतांस्तद्गुणानेव निर्दिशेत्

йаираннаирауш̣адхаирйаиш́ча кр̣та̄ ман̣д̣а̄дайо будхаих̣ вича̄рйа тадгун̣а̄нета̄м̣стадгун̣а̄нева нирдиш́ет

255

अन्नकाले हिता पेया यथास्वं पाचनैः कृता दीपनी पाचनी लघ्वी ज्वरार्त्तानांज्वरापहा

аннака̄ле хита̄ пейа̄ йатха̄свам̣ па̄чанаих̣ кр̣та̄ дӣпанӣ па̄чанӣ лагхвӣ джвара̄ртта̄на̄м̣джвара̄паха̄

256

पञ्चमूल्याः कषायन्तु पाचनं वातिके ज्वरे सक्षौद्रं पैत्तिके मुस्तकटुकेन्द्र्रयवैः कृतम्

пан̃чамӯлйа̄х̣ каш̣а̄йанту па̄чанам̣ ва̄тике джваре сакш̣аудрам̣ паиттике мустакат̣укендррайаваих̣ кр̣там

257

पिप्पल्यादिकषायं तु पाचनं कफजे ज्वरे लघुना पञ्चमूलेन पिप्पल्या सह धान्यया

пиппалйа̄дикаш̣а̄йам̣ ту па̄чанам̣ капхадже джваре лагхуна̄ пан̃чамӯлена пиппалйа̄ саха дха̄нйайа̄

258

महत्या पञ्चमूल्याऽथ व्याघ्रीदुःस्पर्शगोक्षुरैः सिद्धानि भिषगन्नानि प्रयुञ्जीत यथाक्रमम् वातपित्ते श्लेष्मपित्ते कफवाते त्रिदोषजे

махатйа̄ пан̃чамӯлйа̄'тха вйа̄гхрӣдух̣спарш́агокш̣ураих̣ сиддха̄ни бхиш̣аганна̄ни прайун̃джӣта йатха̄крамам ва̄тапитте ш́леш̣мапитте капхава̄те тридош̣адже

259

पेयां वा रक्तशालीनां वस्तिपार्श्वशिरोरुजि श्वदंष्ट्राकण्टकारीभ्यां सिद्धां ज्वरहरीं पिबेत्

пейа̄м̣ ва̄ ракташ́а̄лӣна̄м̣ вастипа̄рш́ваш́ироруджи ш́вадам̣ш̣т̣ра̄кан̣т̣ака̄рӣбхйа̄м̣ сиддха̄м̣ джварахарӣм̣ пибет

260

विबद्धवर्चाः सयवां पिप्पल्यामलकैः शृताम् सर्पिष्मतीं पिबेत्पेयां ज्वरी दोषानुलोमिनीम्

вибаддхаварча̄х̣ сайава̄м̣ пиппалйа̄малакаих̣ ш́р̣та̄м сарпиш̣матӣм̣ пибетпейа̄м̣ джварӣ дош̣а̄нуломинӣм

261

कासी श्वासी च हिक्की च पञ्चमूलीशृतां पिबेत्

ка̄сӣ ш́ва̄сӣ ча хиккӣ ча пан̃чамӯлӣш́р̣та̄м̣ пибет

262

पेया भेषजसंयोगाल्लघुत्वाच्चाग्निदीपनी वातमूत्रपुरीषाणां दोषाणां चानुलोमिका

пейа̄ бхеш̣аджасам̣йога̄ллагхутва̄чча̄гнидӣпанӣ ва̄тамӯтрапурӣш̣а̄н̣а̄м̣ дош̣а̄н̣а̄м̣ ча̄нуломика̄

263

स्वेदनाय च सोष्णत्वाद् द्र्रवत्वात्तृट्क्षयाय च आहारभावात्प्राणाय सरत्वाल्लाघवाय च ज्वरध्नी हेतुसाम्यत्वात्तस्मात्तां पूर्वमाचरेत्

сведана̄йа ча сош̣н̣атва̄д дрраватва̄ттр̣т̣кш̣айа̄йа ча а̄ха̄рабха̄ва̄тпра̄н̣а̄йа саратва̄лла̄гхава̄йа ча джварадхнӣ хетуса̄мйатва̄ттасма̄тта̄м̣ пӯрвама̄чарет

264

यवकोलकुलत्थानां मुद्गमूलकशुण्ठयोः एकैकमुष्टिमादाय पचेदष्टगुणे जले

йаваколакулаттха̄на̄м̣ мудгамӯлакаш́ун̣т̣хайох̣ екаикамуш̣т̣има̄да̄йа пачедаш̣т̣агун̣е джале

265

पञ्चमुष्टिक इत्येष वातपित्तकफापहः शूले प्रशस्यते गुल्मे कासे श्वासे क्षये ज्वरे

пан̃чамуш̣т̣ика итйеш̣а ва̄тапиттакапха̄пахах̣ ш́ӯле праш́асйате гулме ка̄се ш́ва̄се кш̣айе джваре

266

रुद्धमूत्रपुरीषस्य गुदे वर्त्तिं निधापयेत्

руддхамӯтрапурӣш̣асйа гуде варттим̣ нидха̄пайет

267

पिप्पलीपिप्पलीमूलयवानीचव्यसाधिताम् पाययेत्तु यवागूं वा मारुताद्यनुलोमिनीम्

пиппалӣпиппалӣмӯлайава̄нӣчавйаса̄дхита̄м па̄йайетту йава̄гӯм̣ ва̄ ма̄рута̄дйануломинӣм

268

मदात्यये मद्यनित्ये ग्रीष्मे पित्तकफोत्थिते ऊर्ध्वगे रक्तपित्ते च यवागूर्न हिता ज्वरे

мада̄тйайе мадйанитйе грӣш̣ме питтакапхоттхите ӯрдхваге рактапитте ча йава̄гӯрна хита̄ джваре

269

दाहच्छर्द्यर्दितं क्षामं निरन्नं तृष्णयाऽन्वितम् घर्मार्त्तं मद्यपं चापि तोयालोडितसक्तुकम्

да̄хаччхардйардитам̣ кш̣а̄мам̣ нираннам̣ тр̣ш̣н̣айа̄'нвитам гхарма̄рттам̣ мадйапам̣ ча̄пи тойа̄лод̣итасактукам

270

शर्करामधुसंयुक्तं पाययेल्लाजतर्पणम् ज्वरापहैः फलरसैर्युक्तमन्नं हितं क्वचित्

ш́аркара̄мадхусам̣йуктам̣ па̄йайелла̄джатарпан̣ам джвара̄пахаих̣ пхаларасаирйуктаманнам̣ хитам̣ квачит

271

द्रा क्षादाडिमखर्जूरमृदिताम्बु सशर्करम् लाजचूर्णं समध्वाज्यं सन्तर्पणमुदाहृतम्

дра̄ кш̣а̄да̄д̣имакхарджӯрамр̣дита̄мбу саш́аркарам ла̄джачӯрн̣ам̣ самадхва̄джйам̣ сантарпан̣амуда̄хр̣там

272

लाजानां सक्तवः क्षौद्र सितायुक्ता विशेषतः छर्द्यतीसारतृड्दाहविषमूर्च्छाज्वरापहाः

ла̄джа̄на̄м̣ сактавах̣ кш̣аудра сита̄йукта̄ виш́еш̣атах̣ чхардйатӣса̄ратр̣д̣да̄хавиш̣амӯрччха̄джвара̄паха̄х̣

273

तत्र तर्पणमेवादौ प्रदेयं लाजसक्तुभिः ज्वरापहैः फलरसैर्युक्तं समधुशर्करम्

татра тарпан̣амева̄дау прадейам̣ ла̄джасактубхих̣ джвара̄пахаих̣ пхаларасаирйуктам̣ самадхуш́аркарам

274

द्रा क्षादाडिमखर्जूरप्रियालैः सपरूषकैः तर्पणार्हस्य दातव्यं तर्पणं ज्वरनाशनम्

дра̄ кш̣а̄да̄д̣имакхарджӯраприйа̄лаих̣ сапарӯш̣акаих̣ тарпан̣а̄рхасйа да̄тавйам̣ тарпан̣ам̣ джварана̄ш́анам

275

श्रमोपवासानिलजे हितो नित्यं रसौदनः

ш́рамопава̄са̄ниладже хито нитйам̣ расауданах̣

276

मुद्गयूषौदनश्चैव हितः कफसमुत्थिते स एव सितयायुक्तः शीतः पित्तज्वरे हितः

мудгайӯш̣ауданаш́чаива хитах̣ капхасамуттхите са ева ситайа̄йуктах̣ ш́ӣтах̣ питтаджваре хитах̣

277

कृशोऽल्पदोषो यः क्षीणकफो जीर्णज्वरान्वितः विवद्धासृष्टदोषश्च रूक्षपित्तानिलज्वरी पिपासाऽत्त सदाहश्च पयसा स सुखी भवेत्

кр̣ш́о'лпадош̣о йах̣ кш̣ӣн̣акапхо джӣрн̣аджвара̄нвитах̣ виваддха̄ср̣ш̣т̣адош̣аш́ча рӯкш̣апитта̄ниладжварӣ пипа̄са̄'тта сада̄хаш́ча пайаса̄ са сукхӣ бхавет

278

अजादुग्धं गुडोपेतं पातव्यं ज्वरशान्तये तदेव तु पयः पीतं तरुणे हन्ति मानवम्

аджа̄дугдхам̣ гуд̣опетам̣ па̄тавйам̣ джвараш́а̄нтайе тадева ту пайах̣ пӣтам̣ тарун̣е ханти ма̄навам

279

जीर्णज्वरे कफे क्षीणे क्षीरं स्यादमृतोपमम् तदेव तरुणे पीतं विषवद्धन्ति मानवम्

джӣрн̣аджваре капхе кш̣ӣн̣е кш̣ӣрам̣ сйа̄дамр̣топамам тадева тарун̣е пӣтам̣ виш̣аваддханти ма̄навам

280

न द्विरद्यान्न पूर्वाह्णे नाभिष्यन्दि कदा चन न तीक्ष्णं न गुरुप्रायं भुञ्जीत तरुणज्वरी

на двирадйа̄нна пӯрва̄хн̣е на̄бхиш̣йанди када̄ чана на тӣкш̣н̣ам̣ на гурупра̄йам̣ бхун̃джӣта тарун̣аджварӣ

281

न जातु तर्पयेत्प्राज्ञः सहसा ज्वरकर्शितम् तेन संशमितोऽप्यस्यपुनरेव भवेज्ज्वरः

на джа̄ту тарпайетпра̄джн̃ах̣ сахаса̄ джваракарш́итам тена сам̣ш́амито'пйасйапунарева бхаведжджварах̣

282

दाहः स्वेदो भ्रमस्तृष्णा कम्पो विड्भिदसंज्ञता कूजनं चातिवैगन्ध्यमाकृतिर्ज्वरमोक्षणे

да̄хах̣ сведо бхрамастр̣ш̣н̣а̄ кампо вид̣бхидасам̣джн̃ата̄ кӯджанам̣ ча̄тиваигандхйама̄кр̣тирджварамокш̣ан̣е

283

त्रिदोषजे ज्वरे ह्येतदन्तर्वेगे च धातुगे लक्षणं मोक्षकाले स्यादन्यस्मिन्स्वेददर्शनम्

тридош̣адже джваре хйетадантарвеге ча дха̄туге лакш̣ан̣ам̣ мокш̣ака̄ле сйа̄данйасминсведадарш́анам

284

देहो लघुर्व्यपगतक्लममोहतापः पाको मुखे करणसौष्ठवमव्यथत्वम् स्वेदः क्षवः प्रकृतियो गिमनोऽन्नलिप्सा कण्डूश्च मूर्ध्निविगतज्वरलक्षणानि

дехо лагхурвйапагатакламамохата̄пах̣ па̄ко мукхе каран̣асауш̣т̣хавамавйатхатвам сведах̣ кш̣авах̣ пракр̣тийо гимано'нналипса̄ кан̣д̣ӯш́ча мӯрдхнивигатаджваралакш̣ан̣а̄ни

285

स्वेदो लघुत्वं शिरसः कण्डूः पाको मुखस्य च क्षवथुश्चान्नकाङ्क्षा च ज्वरमुक्तस्य लक्षणम्

сведо лагхутвам̣ ш́ирасах̣ кан̣д̣ӯх̣ па̄ко мукхасйа ча кш̣аватхуш́ча̄ннака̄н̇кш̣а̄ ча джварамуктасйа лакш̣ан̣ам

286

व्यायामञ्च व्यवायञ्च स्नानं चङ्क्रमणानि च ज्वरमुक्तो न सेवेत यावन्न बलवान्भवेत्

вйа̄йа̄ман̃ча вйава̄йан̃ча сна̄нам̣ чан̇краман̣а̄ни ча джварамукто на севета йа̄ванна балава̄нбхавет

287

व्ययामञ्च व्यवायञ्च प्रवातं शिशिरं जलम् ज्वर मुक्तो नसेवेत यावन्न बलवान्भवेत्

вйайа̄ман̃ча вйава̄йан̃ча права̄там̣ ш́иш́ирам̣ джалам джвара мукто насевета йа̄ванна балава̄нбхавет

288

जन्तोर्ज्वरविमुक्तस्य स्नानं कुर्यात्पुनर्ज्वरम् तस्माज्ज्वरविमुक्तोऽपि स्नानं विषमिव त्यजेत्

джанторджваравимуктасйа сна̄нам̣ курйа̄тпунарджварам тасма̄джджваравимукто'пи сна̄нам̣ виш̣амива тйаджет

289

बलवर्णाग्निवपुषां यावन्न प्रकृतिर्भवेत् तावज्ज्वरेण मुक्तोऽपि वर्जनीयानि वर्जयेत्

балаварн̣а̄гнивапуш̣а̄м̣ йа̄ванна пракр̣тирбхавет та̄ваджджварен̣а мукто'пи варджанӣйа̄ни варджайет

290

वातलाहारचेष्टाभ्यां वायुरामाशयाश्रयः बहिर्निरस्य कोष्ठाग्निं ज्वरकृत्स्याद् रसानुगः

ва̄тала̄ха̄рачеш̣т̣а̄бхйа̄м̣ ва̄йура̄ма̄ш́айа̄ш́райах̣ бахирнирасйа кош̣т̣ха̄гним̣ джваракр̣тсйа̄д раса̄нугах̣

291

वेपथुर्विषमो वेगः कण्ठौष्ठमुखशोषणम् निद्रा नाशः क्षवस्तम्भो गात्राणां रौक्ष्यमेव च

вепатхурвиш̣амо вегах̣ кан̣т̣хауш̣т̣хамукхаш́ош̣ан̣ам нидра̄ на̄ш́ах̣ кш̣авастамбхо га̄тра̄н̣а̄м̣ раукш̣йамева ча

292

शिरोहृद्गात्ररुग्वक्त्रवैरस्यां बद्धविट्कता शूलाध्माने जृम्भणञ्च भवन्त्यनिलजे ज्वरे

ш́ирохр̣дга̄траругвактраваирасйа̄м̣ баддхавит̣ката̄ ш́ӯла̄дхма̄не джр̣мбхан̣ан̃ча бхавантйаниладже джваре

293

भवन्ति विविधा वातवेदनाः स्यादसुप्तता पिण्डिकोद्वेष्टनं कर्णस्वनो वक्त्रकषायता गात्रसादो हनुस्तम्भो विश्लेषः सन्धिजानुनोः

бхаванти вивидха̄ ва̄таведана̄х̣ сйа̄дасуптата̄ пин̣д̣икодвеш̣т̣анам̣ карн̣асвано вактракаш̣а̄йата̄ га̄траса̄до ханустамбхо виш́леш̣ах̣ сандхиджа̄нунох̣

294

शुष्ककासो वमिर्लोमदन्तहर्षः श्रमभ्रमौ अरुणं मूत्रनेत्रादि तृट्प्रलापोष्णगात्रताः

ш́уш̣кака̄со вамирломадантахарш̣ах̣ ш́рамабхрамау арун̣ам̣ мӯтранетра̄ди тр̣т̣прала̄пош̣н̣ага̄трата̄х̣

295

ज्वरितं षडहेऽतीते लघ्वन्नं प्रतिभोजितम् पाचनं शमनीयञ्च कषायं पाययेद्भिषक्

джваритам̣ ш̣ад̣ахе'тӣте лагхваннам̣ пратибходжитам па̄чанам̣ ш́аманӣйан̃ча каш̣а̄йам̣ па̄йайедбхиш̣ак

296

ва̄тике саптара̄трен̣а даш́ара̄трен̣а паиттике ш́лаиш̣мике два̄даш́а̄хена джваре йун̃джӣта бхеш̣аджам

297

दोषाणामेव सा शक्तिर्लङ्घने या सहिष्णुता न हि दोषक्षये कश्चित्सहते लङ्घनं महत्

дош̣а̄н̣а̄мева са̄ ш́актирлан̇гхане йа̄ сахиш̣н̣ута̄ на хи дош̣акш̣айе каш́читсахате лан̇гханам̣ махат

298

कफपित्ते द्र्रवे धातू सहेते लङ्घनं बहु आमक्षयादूर्ध्वमपि वायुर्न सहते क्षणम्

капхапитте дрраве дха̄тӯ сахете лан̇гханам̣ баху а̄макш̣айа̄дӯрдхвамапи ва̄йурна сахате кш̣ан̣ам

299

तत्र भेषजम् श्रीफलः सर्वतोभद्रा कामदूती च शोणकः तर्कारी गोक्षुरः क्षुद्रा बृहती कलशी स्थिरा

татра бхеш̣аджам ш́рӣпхалах̣ сарватобхадра̄ ка̄мадӯтӣ ча ш́он̣аках̣ тарка̄рӣ гокш̣урах̣ кш̣удра̄ бр̣хатӣ калаш́ӣ стхира̄

300

रास्ना कणा कणामूलं कुष्ठं शुण्ठी किरातकः मुस्ता बलाऽमृता बालं द्रा क्षायासशताह्विकाः

ра̄сна̄ кан̣а̄ кан̣а̄мӯлам̣ куш̣т̣хам̣ ш́ун̣т̣хӣ кира̄таках̣ муста̄ бала̄'мр̣та̄ ба̄лам̣ дра̄ кш̣а̄йа̄саш́ата̄хвика̄х̣

301

एषां क्वाथो निहन्त्येव प्रभञ्जनकृतं ज्वरम् सोपद्र वञ्च योगोऽय सर्वयोगवरः स्मृतः

еш̣а̄м̣ ква̄тхо нихантйева прабхан̃джанакр̣там̣ джварам сопадра ван̃ча його'йа сарвайогаварах̣ смр̣тах̣

302

त्रिशतीतर्कारी श्रीफलटुण्टुकपाटलामूलैः पाचनमुचितं मारुतजनितज्वरहारि वारिणा क्वथितैः

триш́атӣтарка̄рӣ ш́рӣпхалат̣ун̣т̣укапа̄т̣ала̄мӯлаих̣ па̄чанамучитам̣ ма̄рутаджанитаджвараха̄ри ва̄рин̣а̄ кватхитаих̣

303

किराताब्दामृतोदीच्य बृहतीद्वयगोक्षुरैः त्रिपर्णीकलशीबिल्वैः क्वाथो वातज्वरापहः

кира̄та̄бда̄мр̣тодӣчйа бр̣хатӣдвайагокш̣ураих̣ трипарн̣ӣкалаш́ӣбилваих̣ ква̄тхо ва̄таджвара̄пахах̣

304

गुडूचीपिप्पलीमूलनागरैःपाचनं शृतम् वातज्वरे तथा पेयं कालिङ्गं सप्तमेऽहनि

гуд̣ӯчӣпиппалӣмӯлана̄гараих̣па̄чанам̣ ш́р̣там ва̄таджваре татха̄ пейам̣ ка̄лин̇гам̣ саптаме'хани

305

विश्वाऽमृताग्रन्थिकसिद्धतोयं मरुज्ज्वरः स्यात्पिबतः कुतोऽयम् क्वाथोऽथ कुस्तुम्बुरुदेवदारुक्षुद्रौ षधैः पाचनमत्र चारु

виш́ва̄'мр̣та̄грантхикасиддхатойам̣ маруджджварах̣ сйа̄тпибатах̣ куто'йам ква̄тхо'тха кустумбурудевада̄рукш̣удрау ш̣адхаих̣ па̄чанаматра ча̄ру

306

पञ्चमूलीवलारास्नाकुलत्थैः सह पौष्करैः क्वाथो हन्याच्छिरःकम्पं पर्वभेदं मरुज्ज्वरम्

пан̃чамӯлӣвала̄ра̄сна̄кулаттхаих̣ саха пауш̣караих̣ ква̄тхо ханйа̄ччхирах̣кампам̣ парвабхедам̣ маруджджварам

307

कणारसोनामृतवल्लिविश्वानिदिग्धिकासिन्धुकभूमिनिम्बैः समुस्तकैराचरितः कषायो हिताशिनां हन्ति गदानिमांस्तु

кан̣а̄расона̄мр̣тавалливиш́ва̄нидигдхика̄синдхукабхӯминимбаих̣ самустакаира̄чаритах̣ каш̣а̄йо хита̄ш́ина̄м̣ ханти гада̄нима̄м̣сту

308

ज्वरं मरुद्दुष्टिसमुद्भवं तथा बलासजं चानलमन्दताञ्च कण्ठावरोधं हृदयावरोधं स्वेदञ्च रोमाञ्चहिमत्वमोहान्

джварам̣ маруддуш̣т̣исамудбхавам̣ татха̄ бала̄саджам̣ ча̄наламандата̄н̃ча кан̣т̣ха̄вародхам̣ хр̣дайа̄вародхам̣ сведан̃ча рома̄н̃чахиматвамоха̄н

309

अथ कल्पतरुरसः शुद्धं शंकरशुक्रमक्षतुलितं मारारिनारी रजस्तद्वत्तावदुमापतिस्फुट गलालङ्कारवस्तु स्मृतम् तावत्येव मनःशिला च विमला तावत्तथा टङ्कणंशुण्ठी द्व्यक्षमिता कणाच मरिचं दिक्पालसंख्याक्षकम्

атха калпатарурасах̣ ш́уддхам̣ ш́ам̣караш́украмакш̣атулитам̣ ма̄ра̄рина̄рӣ раджастадватта̄вадума̄патиспхут̣а гала̄лан̇ка̄равасту смр̣там та̄ватйева манах̣ш́ила̄ ча вимала̄ та̄ваттатха̄ т̣ан̇кан̣ам̣ш́ун̣т̣хӣ двйакш̣амита̄ кан̣а̄ча маричам̣ дикпа̄ласам̣кхйа̄кш̣акам

310

विषादिवस्तूनि शिलोपरिष्टाद् विचूर्णयेद्बाससि शोधयेच्च ततस्तु खल्वे रसगन्धकौ च चूर्णञ्च तद्यामयुगंविमर्द्यम्

виш̣а̄дивастӯни ш́илопариш̣т̣а̄д вичӯрн̣айедба̄саси ш́одхайечча татасту кхалве расагандхакау ча чӯрн̣ан̃ча тадйа̄майугам̣вимардйам

311

कल्पतरुनामधेयो यथार्थनामा रसः श्रेष्ठ समीरणश्लेष्मगदान्हरते मात्राऽस्य स्मृता गुञ्जैका

калпатаруна̄мадхейо йатха̄ртхана̄ма̄ расах̣ ш́реш̣т̣ха самӣран̣аш́леш̣магада̄нхарате ма̄тра̄'сйа смр̣та̄ гун̃джаика̄

312

आर्द्र्रकेण सममेष भक्षितो हन्ति वातकफसम्भवं ज्वरम् श्वासकासमुखसेकशीतता वह्निमान्द्यविसुचीश्च नाशयेत्

а̄рдрракен̣а самамеш̣а бхакш̣ито ханти ва̄такапхасамбхавам̣ джварам ш́ва̄сака̄самукхасекаш́ӣтата̄ вахнима̄ндйависучӣш́ча на̄ш́айет

313

नस्येनाश्वेव हरति शिरोर्तिं कफवातजाम् मोहं महान्तमपि च प्रलापं क्षवथुग्रहम्

насйена̄ш́вева харати ш́ирортим̣ капхава̄таджа̄м мохам̣ маха̄нтамапи ча прала̄пам̣ кш̣аватхуграхам

314

सामन्यज्वरचिकित्सोक्तो महाज्वराङ्कुशः प्रदेयोऽत्र अथ त्रिपुरभैरवरसः विषमहौषधमागधिकोषणद्युमणिरक्तकमार्द्र्रकमर्दितम् क्रमविवर्द्धितमुद्दलितज्वरस्त्रिपुरभैरव एष रसो वरः

са̄манйаджварачикитсокто маха̄джвара̄н̇куш́ах̣ прадейо'тра атха трипурабхаираварасах̣ виш̣амахауш̣адхама̄гадхикош̣ан̣адйуман̣ирактакама̄рдрракамардитам крамавиварддхитамуддалитаджварастрипурабхаирава еш̣а расо варах̣

315

वातश्लेष्मज्वरे स्वेदं जङ्घापार्श्वास्थिशूलिनि पीनसश्वासबाधिर्ये कारयेत्तद्विधानवित्

ва̄таш́леш̣маджваре сведам̣ джан̇гха̄па̄рш́ва̄стхиш́ӯлини пӣнасаш́ва̄саба̄дхирйе ка̄райеттадвидха̄навит

316

स्रोतसां मार्दवं कृत्वा नीत्वा पावकमाशयम् हत्वा वातकफस्तम्भं स्वेदो ज्वरमपोहति

сротаса̄м̣ ма̄рдавам̣ кр̣тва̄ нӣтва̄ па̄вакама̄ш́айам хатва̄ ва̄такапхастамбхам̣ сведо джварамапохати

317

खर्परभृष्टपटस्थितकाञ्जिकसंसिक्तबालुकास्वेदः शमयति वातकफामयशूलाङ्गभङ्गकम्पादीन्

кхарпарабхр̣ш̣т̣апат̣астхитака̄н̃джикасам̣сиктаба̄лука̄сведах̣ ш́амайати ва̄такапха̄майаш́ӯла̄н̇габхан̇гакампа̄дӣн

318

कम्पे शिरोहृदयगात्रव्यथायां जृम्भायां पादसुप्ततायाम् पिण्डिकोद्वेष्टनेऽङ्गसादे हनुस्तम्भे च लोमहर्षे

кампе ш́ирохр̣дайага̄травйатха̄йа̄м̣ джр̣мбха̄йа̄м̣ па̄дасуптата̄йа̄м пин̣д̣икодвеш̣т̣ане'н̇гаса̄де ханустамбхе ча ломахарш̣е

319

मातुलुङ्गफलकेशरो धृतः सिन्धुजन्ममरिचान्वितो मुखे हन्ति वातकफरोगमास्यगं शोषमाशु जडतामरोचकम्

ма̄тулун̇гапхалакеш́аро дхр̣тах̣ синдхуджанмамарича̄нвито мукхе ханти ва̄такапхарогама̄сйагам̣ ш́ош̣ама̄ш́у джад̣ата̄марочакам

320

शर्करादाडिमाभ्याञ्च द्रा क्षादाडिमयोस्तथा कल्कं विधारयेदास्ये शोषवैरस्यनाशनम्

ш́аркара̄да̄д̣има̄бхйа̄н̃ча дра̄ кш̣а̄да̄д̣имайостатха̄ калкам̣ видха̄райеда̄сйе ш́ош̣аваирасйана̄ш́анам

321

द्रा क्षाऽमलकयोः कल्कं सघृतं वदने क्षिपेत् तेन घृष्ट्वा मुखस्यान्तः कुर्वीत प्रतिसारणम्

дра̄ кш̣а̄'малакайох̣ калкам̣ сагхр̣там̣ вадане кш̣ипет тена гхр̣ш̣т̣ва̄ мукхасйа̄нтах̣ курвӣта пратиса̄ран̣ам

322

तेन तालुगलान्तःस्थः संशोषश्चैव शाम्यति सुरसं जायते वक्त्रं रुचिर्भवति भोजने

тена та̄лугала̄нтах̣стхах̣ сам̣ш́ош̣аш́чаива ш́а̄мйати сурасам̣ джа̄йате вактрам̣ ручирбхавати бходжане

323

नावनं लङ्घनं चिन्ता व्यायामः शोकभीरुषः एभिरेव भवेन्निद्रा नाशः श्लेष्मातिसंक्षयात्

на̄ванам̣ лан̇гханам̣ чинта̄ вйа̄йа̄мах̣ ш́окабхӣруш̣ах̣ ебхирева бхавеннидра̄ на̄ш́ах̣ ш́леш̣ма̄тисам̣кш̣айа̄т

324

भृष्टन्तु विजयाचूर्णं मधुना निशि भक्षयेत् निद्रा नाशेऽतिसारे च ग्रहण्यां पावकक्षये

бхр̣ш̣т̣анту виджайа̄чӯрн̣ам̣ мадхуна̄ ниш́и бхакш̣айет нидра̄ на̄ш́е'тиса̄ре ча грахан̣йа̄м̣ па̄вакакш̣айе

325

गुडं पिप्पलिमूलस्य चूर्णेनालोडितं लिहेत् चिरादपि च संनष्टां निद्रा माप्नोति मानवः

гуд̣ам̣ пиппалимӯласйа чӯрн̣ена̄лод̣итам̣ лихет чира̄дапи ча сам̣наш̣т̣а̄м̣ нидра̄ ма̄пноти ма̄навах̣

326

वायसजङ्घामूलं बद्धं वा शिरसि काकमाच्याश्च विधृतं निद्रा जनकं त्वङ्मूलं वा शृतं सगुडम्

ва̄йасаджан̇гха̄мӯлам̣ баддхам̣ ва̄ ш́ираси ка̄кама̄чйа̄ш́ча видхр̣там̣ нидра̄ джанакам̣ тван̇мӯлам̣ ва̄ ш́р̣там̣ сагуд̣ам

327

मूलन्तु काकमाच्या बद्धं सूत्रेण मस्तके नियतम् विदधाति नष्टनिद्रो निद्रा माश्वेव सिद्धमिदम्

мӯланту ка̄кама̄чйа̄ баддхам̣ сӯтрен̣а мастаке нийатам видадха̄ти наш̣т̣анидро нидра̄ ма̄ш́вева сиддхамидам

328

शीलयेन्मन्दनिद्र स्तु क्षीरमद्यरसान्दधि अभ्यङ्गोद्वर्त्तनस्नानमूर्द्धकर्णाक्षितर्पणम्

ш́ӣлайенманданидра сту кш̣ӣрамадйараса̄ндадхи абхйан̇годварттанасна̄намӯрддхакарн̣а̄кш̣итарпан̣ам

329

कान्ताबाहुलताऽश्लेषो निर्वृतिः कृतकृत्यता मनोऽनुकूला विषयाः कामं निद्रा सुखप्रदाः

ка̄нта̄ба̄хулата̄'ш́леш̣о нирвр̣тих̣ кр̣такр̣тйата̄ мано'нукӯла̄ виш̣айа̄х̣ ка̄мам̣ нидра̄ сукхапрада̄х̣

330

रसे शाके च सूपे च सर्पिर्यूषपयःसु च निद्रां सञ्जनयत्याशु पलाण्डुरुपयोजितः

расе ш́а̄ке ча сӯпе ча сарпирйӯш̣апайах̣су ча нидра̄м̣ сан̃джанайатйа̄ш́у пала̄н̣д̣урупайоджитах̣

331

एक्षवं पोतकी माषः सुरा मांसरसः पयः गोधूमतिलमत्स्याश्च निद्रां कुर्वन्ति देहिनाम्

екш̣авам̣ потакӣ ма̄ш̣ах̣ сура̄ ма̄м̣сарасах̣ пайах̣ годхӯматиламатсйа̄ш́ча нидра̄м̣ курванти дехина̄м

332

दारुहैमवती कुष्ठशताह्वाहिङ्गुसैन्धवैः लिम्पेत्कोष्णैरम्लपिष्टैः शूलाध्मानयुतोदरम्

да̄рухаимаватӣ куш̣т̣хаш́ата̄хва̄хин̇гусаиндхаваих̣ лимпеткош̣н̣аирамлапиш̣т̣аих̣ ш́ӯла̄дхма̄найутодарам

333

कटुतैलं कणाहिङ्गुवचालशुनसाधितम् उष्णं विनिहितं हन्ति कर्णयोर्निःस्वनं व्यथाम्

кат̣утаилам̣ кан̣а̄хин̇гувача̄лаш́унаса̄дхитам уш̣н̣ам̣ винихитам̣ ханти карн̣айорних̣сванам̣ вйатха̄м

334

कणा सुगन्धिवचया यवान्या च समन्विता ताम्बूलसहिता हन्ति शुष्ककासं मुखे धृता

кан̣а̄ сугандхивачайа̄ йава̄нйа̄ ча саманвита̄ та̄мбӯласахита̄ ханти ш́уш̣кака̄сам̣ мукхе дхр̣та̄

335

श्रमोपवासानिलजे हितो नित्यं रसौदनः मुद्गामलकयूषस्तु बद्धविट्काय दीयते

ш́рамопава̄са̄ниладже хито нитйам̣ расауданах̣ мудга̄малакайӯш̣асту баддхавит̣ка̄йа дӣйате

336

पेयां वा रक्तशालीनां वस्तिपार्श्वशिरोरुजि श्वदंष्ट्रकण्टकारीभ्यां सिद्धां ज्वरहरीं पिबेत् कासी श्वासी च हिक्की च पञ्चमूलीशृतां पिबेत्

пейа̄м̣ ва̄ ракташ́а̄лӣна̄м̣ вастипа̄рш́ваш́ироруджи ш́вадам̣ш̣т̣ракан̣т̣ака̄рӣбхйа̄м̣ сиддха̄м̣ джварахарӣм̣ пибет ка̄сӣ ш́ва̄сӣ ча хиккӣ ча пан̃чамӯлӣш́р̣та̄м̣ пибет

337

पित्तलाहारचेष्टायां पित्तमामाशयाश्रयम् बहिर्निरस्य कोष्ठाग्निंज्वरकृत्स्याद्र्रसानुगम्

питтала̄ха̄рачеш̣т̣а̄йа̄м̣ питтама̄ма̄ш́айа̄ш́райам бахирнирасйа кош̣т̣ха̄гним̣джваракр̣тсйа̄дрраса̄нугам

338

वेगस्तीक्ष्णोऽतिसारश्च निद्रा ऽल्पत्वं तथा वमिः कण्ठौष्ठमुखनासानां पाकः स्वेदश्च जायते

вегастӣкш̣н̣о'тиса̄раш́ча нидра̄ 'лпатвам̣ татха̄ вамих̣ кан̣т̣хауш̣т̣хамукхана̄са̄на̄м̣ па̄ках̣ сведаш́ча джа̄йате

339

प्रलापो वक्त्रकटुता मूर्च्छा दाहो मदस्तृषा पीतविण्मूत्र नेत्रत्वं पैत्तिके भ्रम एव च

прала̄по вактракат̣ута̄ мӯрччха̄ да̄хо мадастр̣ш̣а̄ пӣтавин̣мӯтра нетратвам̣ паиттике бхрама ева ча

340

पैत्तिके दशरात्रेण ज्वरे युञ्जीत भेषजम्

паиттике даш́ара̄трен̣а джваре йун̃джӣта бхеш̣аджам

341

अथ तिक्ताऽदिक्वाथः तिक्तामुस्तायवैः पाठाकट्फलाभ्यां सहोदकम् पक्वं सशर्करं पीतं पाचनं पैत्तिके ज्वरे

атха тикта̄'диква̄тхах̣ тикта̄муста̄йаваих̣ па̄т̣ха̄кат̣пхала̄бхйа̄м̣ саходакам паквам̣ саш́аркарам̣ пӣтам̣ па̄чанам̣ паиттике джваре

342

अथ पर्पटादिक्वाथ पर्पटो वासकस्तिक्ता कैरातो धन्वयासकः प्रियङ्गुश्च कृतः क्वाथ एषां शर्करया युतः पिपासादाहपित्तास्रयुक्तं पित्तज्वरं हरेत्

атха парпат̣а̄диква̄тха парпат̣о ва̄сакастикта̄ каира̄то дханвайа̄саках̣ прийан̇гуш́ча кр̣тах̣ ква̄тха еш̣а̄м̣ ш́аркарайа̄ йутах̣ пипа̄са̄да̄хапитта̄срайуктам̣ питтаджварам̣ харет

343

अथ द्रा क्षाऽदिक्वाथः द्रा क्षा हरीतकी मुस्ता कटुका कृतमालकः पर्पटश्च कृतः क्वाथ एषां पित्तज्वरापहः

атха дра̄ кш̣а̄'диква̄тхах̣ дра̄ кш̣а̄ харӣтакӣ муста̄ кат̣ука̄ кр̣тама̄лаках̣ парпат̣аш́ча кр̣тах̣ ква̄тха еш̣а̄м̣ питтаджвара̄пахах̣

344

मुखशोषप्रलापार्त्तिदाह मूर्च्छाभ्रमप्रणुत् पिपासारक्तपित्तानां शमनो भेदनो मतः

мукхаш́ош̣апрала̄па̄рттида̄ха мӯрччха̄бхрамапран̣ут пипа̄са̄рактапитта̄на̄м̣ ш́амано бхедано матах̣

345

अथ पटोलादिक्वाथः पटोलयवधान्याकमधुकं मधुसंयुतम् हन्ति पित्तज्वरं दाहं तृष्णाञ्चातिप्रमाथिनीम्

атха пат̣ола̄диква̄тхах̣ пат̣олайавадха̄нйа̄камадхукам̣ мадхусам̣йутам ханти питтаджварам̣ да̄хам̣ тр̣ш̣н̣а̄н̃ча̄типрама̄тхинӣм

346

अथ गुडूच्यादिक्वाथः गुडूच्यामलकैर्युक्तः केवलो वाऽपि पर्पटः पित्तज्वरं हरेत्तूर्णं दाहशोषभ्रमान्वितम्

атха гуд̣ӯчйа̄диква̄тхах̣ гуд̣ӯчйа̄малакаирйуктах̣ кевало ва̄'пи парпат̣ах̣ питтаджварам̣ хареттӯрн̣ам̣ да̄хаш́ош̣абхрама̄нвитам

347

एकः पर्पटकः श्रेष्ठः पित्तज्वरविनाशनः किं पुनर्यदि युज्येत चन्दनोशीरबालकैः

еках̣ парпат̣аках̣ ш́реш̣т̣хах̣ питтаджваравина̄ш́анах̣ ким̣ пунарйади йуджйета чанданош́ӣраба̄лакаих̣

348

अथ ह्रीवेरादिक्वाथः ह्रीवेरचन्दनोशीरघनपर्पटसाधितम् दद्यात्सुशीतलं वारि तृट्छर्दिज्वरदाहनुत्

атха хрӣвера̄диква̄тхах̣ хрӣверачанданош́ӣрагханапарпат̣аса̄дхитам дадйа̄тсуш́ӣталам̣ ва̄ри тр̣т̣чхардиджварада̄ханут

349

अथ भूनिम्बादिक्वाथः भूनिम्बातिविषालोध्रमुस्तकेन्द्र यवामृताः

атха бхӯнимба̄диква̄тхах̣ бхӯнимба̄тивиш̣а̄лодхрамустакендра йава̄мр̣та̄х̣

350

बालकं धान्यकं बिल्वं कषायो माक्षिकान्वितः विड्भेदश्वासकासांश्च रक्तपित्तज्वरं हरेत्

ба̄лакам̣ дха̄нйакам̣ билвам̣ каш̣а̄йо ма̄кш̣ика̄нвитах̣ вид̣бхедаш́ва̄сака̄са̄м̣ш́ча рактапиттаджварам̣ харет

351

अथ महाद्रा क्षाऽदिक्वाथः द्रा क्षाचन्दनपद्मानि मुस्तातिक्ताऽमृताऽपि च धात्री बालमुशीरं च लोध्रेन्द्र यवपर्पटाः

атха маха̄дра̄ кш̣а̄'диква̄тхах̣ дра̄ кш̣а̄чанданападма̄ни муста̄тикта̄'мр̣та̄'пи ча дха̄трӣ ба̄ламуш́ӣрам̣ ча лодхрендра йавапарпат̣а̄х̣

352

परूषकं प्रियङ्गुश्च यवासो वासकस्तथा मधुकं कुलकञ्चापि किरातो धान्यकं तथा

парӯш̣акам̣ прийан̇гуш́ча йава̄со ва̄сакастатха̄ мадхукам̣ кулакан̃ча̄пи кира̄то дха̄нйакам̣ татха̄

353

एषां क्वाथो निहन्त्येव ज्वरं पित्तसमुत्थितम् तृष्णां दाहं प्रलापञ्च रक्तपित्तं भ्रमं क्लमम्

еш̣а̄м̣ ква̄тхо нихантйева джварам̣ питтасамуттхитам тр̣ш̣н̣а̄м̣ да̄хам̣ прала̄пан̃ча рактапиттам̣ бхрамам̣ кламам

354

मृर्च्छां छर्दिं तथा शूलं मुखशोषमरोचकम् कासं श्वासञ्च हृल्लासं नाशयेन्नात्र संशयः

мр̣рччха̄м̣ чхардим̣ татха̄ ш́ӯлам̣ мукхаш́ош̣амарочакам ка̄сам̣ ш́ва̄сан̃ча хр̣лла̄сам̣ на̄ш́айенна̄тра сам̣ш́айах̣

355

अथ धान्याकक्वाथः ससितो निशि पर्युषितः प्रातर्धान्याकतण्डुलक्वाथः पीतः शमयत्यचिरादन्तर्दाहं ज्वरं पैत्तम्

атха дха̄нйа̄каква̄тхах̣ сасито ниш́и парйуш̣итах̣ пра̄тардха̄нйа̄катан̣д̣улаква̄тхах̣ пӣтах̣ ш́амайатйачира̄дантарда̄хам̣ джварам̣ паиттам

356

अथामृताहिमवासाहिमौ अमृतायाता हिमः प्रातः ससितः पैत्तिकं ज्वरम् वासायाश्च तथा कासरक्तपित्तज्वराञ्जयेत्

атха̄мр̣та̄химава̄са̄химау амр̣та̄йа̄та̄ химах̣ пра̄тах̣ саситах̣ паиттикам̣ джварам ва̄са̄йа̄ш́ча татха̄ ка̄сарактапиттаджвара̄н̃джайет

357

अथद्वितीयो गुडूच्यादिक्वाथः गुडूची भूमिनिम्बश्च बालं वीरणमूलकम् लघुमुस्तं त्रिवृद्धात्री द्रा क्षा वासा च पर्पटः

атхадвитӣйо гуд̣ӯчйа̄диква̄тхах̣ гуд̣ӯчӣ бхӯминимбаш́ча ба̄лам̣ вӣран̣амӯлакам лагхумустам̣ тривр̣ддха̄трӣ дра̄ кш̣а̄ ва̄са̄ ча парпат̣ах̣

358

एषां क्वाथो हरत्येव ज्वरं पित्तकृतं द्रुतम् सोपद्र्रवमपि प्रातर्निपीतो मधुना सह

еш̣а̄м̣ ква̄тхо харатйева джварам̣ питтакр̣там̣ друтам сопадрравамапи пра̄тарнипӣто мадхуна̄ саха

359

पलाशस्य बदर्या वा निम्बस्य मृदुपल्लवैः अम्लपिष्टैः प्रलेपोऽय हन्याद्दाहयुतं ज्वरम्

пала̄ш́асйа бадарйа̄ ва̄ нимбасйа мр̣дупаллаваих̣ амлапиш̣т̣аих̣ пралепо'йа ханйа̄дда̄хайутам̣ джварам

360

उत्तानसुप्तस्य गभीरताम्रकांस्यादिपात्रे निहिते च नाभौ शीताम्बुधारा बहुला पतन्ती निहन्ति दाहं त्वरितं ज्वरं च

утта̄насуптасйа габхӣрата̄мрака̄м̣сйа̄дипа̄тре нихите ча на̄бхау ш́ӣта̄мбудха̄ра̄ бахула̄ патантӣ ниханти да̄хам̣ тваритам̣ джварам̣ ча

361

अथ पथ्याऽवलेहः पथ्यां तैलघृतक्षौद्र्रैर्लिहन्दाहज्वरापहाम् कासासृक्पित्तवीसर्पश्वासान्हन्ति वमीमपि

атха патхйа̄'валехах̣ патхйа̄м̣ таилагхр̣такш̣аудрраирлиханда̄хаджвара̄паха̄м ка̄са̄ср̣кпиттавӣсарпаш́ва̄са̄нханти вамӣмапи

362

काञ्जिकार्द्र पटेनावगुण्ठनं दाहनाशनम् अथ गोतक्रसंस्विन्नशीतलीकृतवाससा

ка̄н̃джика̄рдра пат̣ена̄вагун̣т̣ханам̣ да̄хана̄ш́анам атха готакрасам̣свиннаш́ӣталӣкр̣тава̄саса̄

363

द्रा क्षाऽमलककल्केन कवलोऽत्र हितो मतः पक्वदाडिमबीजैर्वा धानाकल्केन च क्वचित्

дра̄ кш̣а̄'малакакалкена кавало'тра хито матах̣ паквада̄д̣имабӣджаирва̄ дха̄на̄калкена ча квачит

364

दाहकम्पार्दितं क्षामं निरन्नं तृष्णयान्वितम् शर्करामधुसंयुक्तं पाययेल्लाजतर्पणम्

да̄хакампа̄рдитам̣ кш̣а̄мам̣ нираннам̣ тр̣ш̣н̣айа̄нвитам ш́аркара̄мадхусам̣йуктам̣ па̄йайелла̄джатарпан̣ам

365

मुद्गयूषौदनो देयः सितया पैत्तिके ज्वरे हर्म्ये शुभ्राभ्रसङ्काशे शशाङ्ककरशीतले मलयोद्भवसंसिक्ते सुप्यात्पित्तज्वरी नरः

мудгайӯш̣аудано дейах̣ ситайа̄ паиттике джваре хармйе ш́убхра̄бхрасан̇ка̄ш́е ш́аш́а̄н̇какараш́ӣтале малайодбхавасам̣сикте супйа̄тпиттаджварӣ нарах̣

366

हारावलीचन्दनशीतलानां सुगन्धपुष्पाम्बरभूषितानाम् नितम्बिनीनां सुपयोधराणामालिङ्गनान्याशु हरन्ति दाहम्

ха̄ра̄валӣчанданаш́ӣтала̄на̄м̣ сугандхапуш̣па̄мбарабхӯш̣ита̄на̄м нитамбинӣна̄м̣ супайодхара̄н̣а̄ма̄лин̇гана̄нйа̄ш́у харанти да̄хам

367

आह्लादश्चास्य विज्ञाय ताः स्त्रीरपनयेत्पुनः हितञ्च भोजयेदन्नं न प्रीतिसुरतंमहत्

а̄хла̄даш́ча̄сйа виджн̃а̄йа та̄х̣ стрӣрапанайетпунах̣ хитан̃ча бходжайеданнам̣ на прӣтисуратам̣махат

368

वाप्यः कमलहासिन्यो जलयन्त्रगृहाः शुभाः नार्यश्चन्दनदिग्धाङ्ग्यो दाहदैन्यहरा मताः

ва̄пйах̣ камалаха̄синйо джалайантрагр̣ха̄х̣ ш́убха̄х̣ на̄рйаш́чанданадигдха̄н̇гйо да̄хадаинйахара̄ мата̄х̣

369

इति पित्तज्वराधिकार अथ कफज्वराधिकारः श्लेष्मलाहारचेष्टाभ्यां कफो ह्यामाशयाश्रयः बहिर्निरस्य कोष्ठाग्निं ज्वरकृत्स्याद्र सानुगः

ити питтаджвара̄дхика̄ра атха капхаджвара̄дхика̄рах̣ ш́леш̣мала̄ха̄рачеш̣т̣а̄бхйа̄м̣ капхо хйа̄ма̄ш́айа̄ш́райах̣ бахирнирасйа кош̣т̣ха̄гним̣ джваракр̣тсйа̄дра са̄нугах̣

370

स्तैमित्यं स्तिमितोवेग आलस्यं मधुरास्यता शुक्लमूत्रपुरीषत्वं स्तम्भस्तृप्तिरथापि वा

стаимитйам̣ стимитовега а̄ласйам̣ мадхура̄сйата̄ ш́укламӯтрапурӣш̣атвам̣ стамбхастр̣птиратха̄пи ва̄

371

गौरवं शीतमुत्क्लेदो रोमहर्षोऽतिनिद्रि ता प्रतिश्यायोऽरूचिः कासः कफजेऽक्ष्णोश्च शुक्लता

гауравам̣ ш́ӣтамуткледо ромахарш̣о'тинидри та̄ пратиш́йа̄йо'рӯчих̣ ка̄сах̣ капхадже'кш̣н̣ош́ча ш́уклата̄

372

श्लैष्मिके द्वादशाहेन ज्वरे युञ्जीत भेषजम् पिप्पल्यादिकषायन्तु कफजे परिपाचनम्

ш́лаиш̣мике два̄даш́а̄хена джваре йун̃джӣта бхеш̣аджам пиппалйа̄дикаш̣а̄йанту капхадже парипа̄чанам

373

पिप्पली पिप्पलीमूलं मरिचं गजपिप्पली नागरं चित्रकं चव्यं रेणुकैलाऽजमोदिकाः

пиппалӣ пиппалӣмӯлам̣ маричам̣ гаджапиппалӣ на̄гарам̣ читракам̣ чавйам̣ рен̣укаила̄'джамодика̄х̣

374

सर्षपो हिङ्गु भार्गी च पाठेन्द्र यवजीरकाः महानिम्बश्च मूर्वा च विषा तिक्ता विडङ्गकम्

сарш̣апо хин̇гу бха̄ргӣ ча па̄т̣хендра йаваджӣрака̄х̣ маха̄нимбаш́ча мӯрва̄ ча виш̣а̄ тикта̄ вид̣ан̇гакам

375

पिप्पल्यादिगणो ह्येषः कफमारुतनाशनः गुल्मशूलज्वरहरो दीपनस्त्वामपाचनः

пиппалйа̄диган̣о хйеш̣ах̣ капхама̄рутана̄ш́анах̣ гулмаш́ӯладжварахаро дӣпанаства̄мапа̄чанах̣

376

क्षौद्रो पकुल्यासंयोगः श्वासकासज्वरापहः प्लीहानं हन्ति हिक्काञ्च बालानामपि शस्यते

кш̣аудро пакулйа̄сам̣йогах̣ ш́ва̄сака̄саджвара̄пахах̣ плӣха̄нам̣ ханти хикка̄н̃ча ба̄ла̄на̄мапи ш́асйате

377

पिप्पलद्यं त्रिफलां चापि समभागां ज्वरी लिहन् मधुना सर्पिषा चापि कासी श्वासी सुखी भवेत्

пиппаладйам̣ трипхала̄м̣ ча̄пи самабха̄га̄м̣ джварӣ лихан мадхуна̄ сарпиш̣а̄ ча̄пи ка̄сӣ ш́ва̄сӣ сукхӣ бхавет

378

कट्फलं पौष्करं शृङ्गी कृष्णाच मधुना सह श्वासकासज्वरहरो लेहोऽय कफनाशनः

кат̣пхалам̣ пауш̣карам̣ ш́р̣н̇гӣ кр̣ш̣н̣а̄ча мадхуна̄ саха ш́ва̄сака̄саджварахаро лехо'йа капхана̄ш́анах̣

379

कट्फलं पौष्करं शृङ्गी यवानी कारवी तथा कटुत्रयञ्चसर्वाणि समभागानि चूर्णयेत्

кат̣пхалам̣ пауш̣карам̣ ш́р̣н̇гӣ йава̄нӣ ка̄равӣ татха̄ кат̣утрайан̃часарва̄н̣и самабха̄га̄ни чӯрн̣айет

380

आर्द्र कस्वरसैर्लिह्यान्मधुना वा कफज्वरी कासश्वासारुचिच्छर्दिहिक्काश्लेष्मानिलापहः

а̄рдра касварасаирлихйа̄нмадхуна̄ ва̄ капхаджварӣ ка̄саш́ва̄са̄ручиччхардихикка̄ш́леш̣ма̄нила̄пахах̣

381

सिन्दुवारदलक्वाथं कणाऽढ्य कफजे ज्वरे जङ्घयोश्च बले क्षीणे कर्णे च पिहिते पिबेत्

синдува̄радалаква̄тхам̣ кан̣а̄'д̣хйа капхадже джваре джан̇гхайош́ча бале кш̣ӣн̣е карн̣е ча пихите пибет

382

यवानी पिप्पली वासा तथा खाखसवल्कलम् एषां क्वाथं पिबेत्कासे श्वासे च कफजे ज्वरे

йава̄нӣ пиппалӣ ва̄са̄ татха̄ кха̄кхасавалкалам еш̣а̄м̣ ква̄тхам̣ пибетка̄се ш́ва̄се ча капхадже джваре

383

वासाक्षुद्रा ऽमृताक्वाथः क्षौद्रे ण ज्वरकासहृत्

ва̄са̄кш̣удра̄ 'мр̣та̄ква̄тхах̣ кш̣аудре н̣а джварака̄сахр̣т

384

मरिचं पिप्पलीमूलं नागरं कारवी कणा चित्रकं कट्फलं कुष्ठं ससुगन्धि वचा शिवा

маричам̣ пиппалӣмӯлам̣ на̄гарам̣ ка̄равӣ кан̣а̄ читракам̣ кат̣пхалам̣ куш̣т̣хам̣ сасугандхи вача̄ ш́ива̄

385

कण्टकारीजटा शृङ्गी यवानी पिचुमन्दकः एषां क्वाथो हरत्येव ज्वरं सोपद्र वं कफात्

кан̣т̣ака̄рӣджат̣а̄ ш́р̣н̇гӣ йава̄нӣ пичумандаках̣ еш̣а̄м̣ ква̄тхо харатйева джварам̣ сопадра вам̣ капха̄т

386

कफवातव्याधिहरत्वाद्वाता धिकारोक्तकल्पतरुरसोयोज्यः सिन्धुत्रिकटुराजीभिरार्द्र केण कफे हितः

капхава̄тавйа̄дхихаратва̄два̄та̄ дхика̄роктакалпатарурасойоджйах̣ синдхутрикат̣ура̄джӣбхира̄рдра кен̣а капхе хитах̣

387

मुद्गयूषौदनो देयो ज्वरे कफसमुत्थिते

мудгайӯш̣аудано дейо джваре капхасамуттхите

388

इति श्लेष्म ज्वराधिकारः अथ वातपित्तज्वराधिकारः वातपित्तकरैर्वातपित्ते ह्यामाशयाश्रये बहिर्निरस्य कोष्ठाग्निं रसगे ज्वरकारिणी

ити ш́леш̣ма джвара̄дхика̄рах̣ атха ва̄тапиттаджвара̄дхика̄рах̣ ва̄тапиттакараирва̄тапитте хйа̄ма̄ш́айа̄ш́райе бахирнирасйа кош̣т̣ха̄гним̣ расаге джварака̄рин̣ӣ

389

प्राग्रूपे वातपित्तस्य भवतो वातपैत्तिके

пра̄грӯпе ва̄тапиттасйа бхавато ва̄тапаиттике

390

तृष्णा मूर्च्छा भ्रमो दाहो निद्रा नाशः शिरोरुजा कण्ठास्यशोषो वमथू रोमहर्षोऽरुचिस्तमः पर्वभेदश्च जृम्भा च वातपित्तज्वराकृतिः

тр̣ш̣н̣а̄ мӯрччха̄ бхрамо да̄хо нидра̄ на̄ш́ах̣ ш́ироруджа̄ кан̣т̣ха̄сйаш́ош̣о ваматхӯ ромахарш̣о'ручистамах̣ парвабхедаш́ча джр̣мбха̄ ча ва̄тапиттаджвара̄кр̣тих̣

391

वातपित्तज्वरे देयमौषधं पञ्चमेऽहनि

ва̄тапиттаджваре дейамауш̣адхам̣ пан̃чаме'хани

392

किराततिक्तममृतां द्रा क्षामामलकं शटीम् निष्क्वाथ्य सगुडं क्वाथं वातपित्तज्वरे पिबेत्

кира̄татиктамамр̣та̄м̣ дра̄ кш̣а̄ма̄малакам̣ ш́ат̣ӣм ниш̣ква̄тхйа сагуд̣ам̣ ква̄тхам̣ ва̄тапиттаджваре пибет

393

गुडूची पर्पटो मुस्तं किरातो विश्वभेषजम् वातपित्तज्वरे देयं पञ्चभद्र मिदं शुभम्

гуд̣ӯчӣ парпат̣о мустам̣ кира̄то виш́вабхеш̣аджам ва̄тапиттаджваре дейам̣ пан̃чабхадра мидам̣ ш́убхам

394

त्रिफलाशाल्मलीरास्नाराजवृक्षाटरूषकैः श्रृतमम्बु हरत्याशु वातपित्तभवं ज्वरम्

трипхала̄ш́а̄лмалӣра̄сна̄ра̄джавр̣кш̣а̄т̣арӯш̣акаих̣ ш́рр̣тамамбу харатйа̄ш́у ва̄тапиттабхавам̣ джварам

395

मधुकं सारिवा द्रा क्षा मधूकं चन्दनोत्पलम् काश्मरीफलकं लोध्रं त्रिफला पद्मकेशरम् परूषकं मृणालञ्च क्षिपेत्संचूर्ण्य वारिणि निशोषितं सिताक्षौद्र लाजयुक्तन्तु तत्पिबेत् वातपित्तज्वरं दाहं तृष्णां मूर्च्छाऽरुचिभ्रमान् शमयेद्र क्तपित्तञ्चजीमूतमिव मारुतः

мадхукам̣ са̄рива̄ дра̄ кш̣а̄ мадхӯкам̣ чанданотпалам ка̄ш́марӣпхалакам̣ лодхрам̣ трипхала̄ падмакеш́арам парӯш̣акам̣ мр̣н̣а̄лан̃ча кш̣ипетсам̣чӯрн̣йа ва̄рин̣и ниш́ош̣итам̣ сита̄кш̣аудра ла̄джайуктанту татпибет ва̄тапиттаджварам̣ да̄хам̣ тр̣ш̣н̣а̄м̣ мӯрччха̄'ручибхрама̄н ш́амайедра ктапиттан̃чаджӣмӯтамива ма̄рутах̣

396

मुद्गामलकयूषस्तु वातपित्तज्वरे हितः महादाहे प्रदातव्यो यूषश्चणकसम्भवः

мудга̄малакайӯш̣асту ва̄тапиттаджваре хитах̣ маха̄да̄хе прада̄тавйо йӯш̣аш́чан̣акасамбхавах̣

397

दाडिमामलकमुद्गसम्भवो यूष उक्त इति वातपैत्तिके इति कफपित्तहरा मुद्गाः कारवेल्ल्यादयस्तथा प्रायेण न च ते देया वातपित्तोत्तरे ज्वरे दत्तास्तु ज्वरविष्टम्भशूलोदावर्त्तकारिणः

да̄д̣има̄малакамудгасамбхаво йӯш̣а укта ити ва̄тапаиттике ити капхапиттахара̄ мудга̄х̣ ка̄равеллйа̄дайастатха̄ пра̄йен̣а на ча те дейа̄ ва̄тапиттоттаре джваре датта̄сту джваравиш̣т̣амбхаш́ӯлода̄варттака̄рин̣ах̣

398

इति वातपित्तज्वराधिकारः समाप्तः अथ वातश्लेष्मज्वराधिकारः वातश्लेष्मकरैर्वातकफावामाशयाश्रयौ बहिर्निरस्य कोष्ठाग्निं रसगौ ज्वरकारिणौ

ити ва̄тапиттаджвара̄дхика̄рах̣ сама̄птах̣ атха ва̄таш́леш̣маджвара̄дхика̄рах̣ ва̄таш́леш̣макараирва̄такапха̄ва̄ма̄ш́айа̄ш́райау бахирнирасйа кош̣т̣ха̄гним̣ расагау джварака̄рин̣ау

399

प्राग्रूपे वातकफयोः स्यातां वातकफज्वरे

пра̄грӯпе ва̄такапхайох̣ сйа̄та̄м̣ ва̄такапхаджваре

400

स्तैमित्यं पर्वणां भेदो निद्रा गौरवमेव च शिरोग्रहः प्रतिश्यायः कासः स्वेदाप्रवर्त्तनम् सन्तापो मध्यवेगश्च वातश्लेष्मज्वराकृतिः

стаимитйам̣ парван̣а̄м̣ бхедо нидра̄ гауравамева ча ш́ирограхах̣ пратиш́йа̄йах̣ ка̄сах̣ сведа̄праварттанам санта̄по мадхйавегаш́ча ва̄таш́леш̣маджвара̄кр̣тих̣

401

वातश्लेष्मज्वरे देयमौषधं नवमेऽहनि

ва̄таш́леш̣маджваре дейамауш̣адхам̣ наваме'хани

402

अथ पञ्चकोलम् पिप्पलीपिप्पली मूलचव्यचित्रकनागरैः दीपनीयः स्मृतो वर्गो वातश्लेष्मज्वरापहः

атха пан̃чаколам пиппалӣпиппалӣ мӯлачавйачитракана̄гараих̣ дӣпанӣйах̣ смр̣то варго ва̄таш́леш̣маджвара̄пахах̣

403

कोलमात्रोपयोगित्वात्पञ्चकोलमिदं स्मृतम् तीक्ष्णोष्णं पाचनं श्रेष्ठं दीपनं कफदाहनुत् गुल्मप्लीहोदरानाहशूलघ्नं पित्तकोपनम्

колама̄тропайогитва̄тпан̃чаколамидам̣ смр̣там тӣкш̣н̣ош̣н̣ам̣ па̄чанам̣ ш́реш̣т̣хам̣ дӣпанам̣ капхада̄ханут гулмаплӣходара̄на̄хаш́ӯлагхнам̣ питтакопанам

404

अथ द्वितीयः किरातादिक्वाथः किरातविश्वाऽमृतवल्लिसिंहिकाव्याघ्रीकणामूलरसोनसिन्दुकैः कृतः कषायो विनिहन्ति सत्वरं ज्वरं समीरात्सकफात्समुत्त्थितम्

атха двитӣйах̣ кира̄та̄диква̄тхах̣ кира̄тавиш́ва̄'мр̣таваллисим̣хика̄вйа̄гхрӣкан̣а̄мӯларасонасиндукаих̣ кр̣тах̣ каш̣а̄йо виниханти сатварам̣ джварам̣ самӣра̄тсакапха̄тсамутттхитам

405

अथ पिप्पल्यादिक्वाथः पिप्पल्यादिगणक्वाथं पिबेद्वातकफज्वरी नातः परं किञ्चिदस्ति ज्वरे भेषजमुत्तमम्

атха пиппалйа̄диква̄тхах̣ пиппалйа̄диган̣аква̄тхам̣ пибедва̄такапхаджварӣ на̄тах̣ парам̣ кин̃чидасти джваре бхеш̣аджамуттамам

406

अथ बृहत्पिप्पल्यादिक्वाथः पिप्पली पिप्पलीमूलं चव्यचित्रकनागरम् वचा सातिविषाऽजाजी पाठावत्सकरेणुकाः

атха бр̣хатпиппалйа̄диква̄тхах̣ пиппалӣ пиппалӣмӯлам̣ чавйачитракана̄гарам вача̄ са̄тивиш̣а̄'джа̄джӣ па̄т̣ха̄ватсакарен̣ука̄х̣

407

किराततिक्तको मूर्वा सर्षपा मरिचानि च कट्फलं पुष्करं भार्गो विडङ्गंकर्कटाह्वयम्

кира̄татиктако мӯрва̄ сарш̣апа̄ марича̄ни ча кат̣пхалам̣ пуш̣карам̣ бха̄рго вид̣ан̇гам̣каркат̣а̄хвайам

408

अर्कमूलं वृहत्सिंही श्रेयसी सदुरालभा दीप्यकश्चाजमोदा च शुकनासा सहिङ्गुका

аркамӯлам̣ вр̣хатсим̣хӣ ш́рейасӣ садура̄лабха̄ дӣпйакаш́ча̄джамода̄ ча ш́укана̄са̄ сахин̇гука̄

409

एतानि समभागानि गण एकोऽष्टविंशतिः एषां क्वाथो निपीतः स्याद्वातश्लेष्मज्वरापहः

ета̄ни самабха̄га̄ни ган̣а еко'ш̣т̣авим̣ш́атих̣ еш̣а̄м̣ ква̄тхо нипӣтах̣ сйа̄два̄таш́леш̣маджвара̄пахах̣

410

हन्ति वातं तथा शीतं प्रस्वेदमतिवेपथुम् प्रलापञ्चातिनिद्रा ञ्च रोमहर्षारुची तथा

ханти ва̄там̣ татха̄ ш́ӣтам̣ прасведамативепатхум прала̄пан̃ча̄тинидра̄ н̃ча ромахарш̣а̄ручӣ татха̄

411

महावातेऽपतन्त्रे च शून्यत्वे सर्वगात्रजे पिप्पल्यादिमहाक्वाथो ज्वरे सर्वत्र पूजितः

маха̄ва̄те'патантре ча ш́ӯнйатве сарвага̄традже пиппалйа̄димаха̄ква̄тхо джваре сарватра пӯджитах̣

412

अथ दशमूलीक्वाथः दशमूलीरसः पीतः कणाऽढ्य कफवातजे ज्वरेऽविपाके निद्रा यां पार्श्वरुक्छ्वासकासके

атха даш́амӯлӣква̄тхах̣ даш́амӯлӣрасах̣ пӣтах̣ кан̣а̄'д̣хйа капхава̄тадже джваре'випа̄ке нидра̄ йа̄м̣ па̄рш́варукчхва̄сака̄саке

413

अथ पिप्पलीक्वाथः पिप्पलीभिः शृतं तोयमनभिष्यन्दि दीपनम् वातश्लेष्मज्वरं हन्ति सेवितं प्लीहनाशनम्

атха пиппалӣква̄тхах̣ пиппалӣбхих̣ ш́р̣там̣ тойаманабхиш̣йанди дӣпанам ва̄таш́леш̣маджварам̣ ханти севитам̣ плӣхана̄ш́анам

414

अथ सूर्यशेखररसः सूतकं टङ्कणं भृष्टं गन्धं शुद्धं समं समम् द्विगुणं सूतकाद्देयं जैपालं तुषवर्जितम्

атха сӯрйаш́екхарарасах̣ сӯтакам̣ т̣ан̇кан̣ам̣ бхр̣ш̣т̣ам̣ гандхам̣ ш́уддхам̣ самам̣ самам двигун̣ам̣ сӯтака̄ддейам̣ джаипа̄лам̣ туш̣аварджитам

415

सैन्धवं मरिचं चिञ्चात्वक्क्षारः शर्कराऽपि च प्रत्येकं सूततुल्यं स्याज्जम्बीरैर्मर्दयेद्दिनम्

саиндхавам̣ маричам̣ чин̃ча̄тваккш̣а̄рах̣ ш́аркара̄'пи ча пратйекам̣ сӯтатулйам̣ сйа̄джджамбӣраирмардайеддинам

416

सूर्यशेखरनामाऽय रसो गुञ्जाद्वयोन्मितः भक्षितस्तप्ततोयेन वातश्लेष्मज्वरापहः

сӯрйаш́екхарана̄ма̄'йа расо гун̃джа̄двайонмитах̣ бхакш̣итастаптатойена ва̄таш́леш̣маджвара̄пахах̣

417

स्वेदोद्गमे भृष्टकुलत्थचूर्णनिपातनं शस्तमिति ब्रुवन्ति जीर्णं शकृद्गोर्लवणस्य भाजनं संचूर्णितं स्वेदहरं सुधूलनात्

сведодгаме бхр̣ш̣т̣акулаттхачӯрн̣анипа̄танам̣ ш́астамити бруванти джӣрн̣ам̣ ш́акр̣дгорлаван̣асйа бха̄джанам̣ сам̣чӯрн̣итам̣ сведахарам̣ судхӯлана̄т

418

अथ मरिचाद्युद्धूलनम् मरिचं पिप्पली शुण्ठी पथ्या लोध्रञ्च पौष्करम् भूनिम्बः कटुकाकुष्ठं कचूरोलिङ्गिका शटी

атха марича̄дйуддхӯланам маричам̣ пиппалӣ ш́ун̣т̣хӣ патхйа̄ лодхран̃ча пауш̣карам бхӯнимбах̣ кат̣ука̄куш̣т̣хам̣ качӯролин̇гика̄ ш́ат̣ӣ

419

एतानि समभागानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् एतदुद्धूलनं श्रेष्ठं स्रोतोवत्स्वेदनिर्गमे

ета̄ни самабха̄га̄ни сӯкш̣мачӯрн̣а̄ни ка̄райет етадуддхӯланам̣ ш́реш̣т̣хам̣ сротоватсведаниргаме

420

अथ भूनिम्बाद्युद्धूलनम् भूनिम्बः कारवी तिक्ता वचा कट्फलजं रजः एषामुद्धूलनं श्रेष्ठं सततं स्वेदसंस्रवे

атха бхӯнимба̄дйуддхӯланам бхӯнимбах̣ ка̄равӣ тикта̄ вача̄ кат̣пхаладжам̣ раджах̣ еш̣а̄муддхӯланам̣ ш́реш̣т̣хам̣ сататам̣ сведасам̣сраве

421

अथ वालुका स्वेदः पूर्वोक्तो वालुकास्वेदोऽप्यत्र समुचितः यदुक्तम् पीनसश्वासबाधिर्यजङ्घापार्श्वास्थिशूलिनि वातश्लेष्मज्वरे देयमौषधं तद्विधानवित्

атха ва̄лука̄ сведах̣ пӯрвокто ва̄лука̄сведо'пйатра самучитах̣ йадуктам пӣнасаш́ва̄саба̄дхирйаджан̇гха̄па̄рш́ва̄стхиш́ӯлини ва̄таш́леш̣маджваре дейамауш̣адхам̣ тадвидха̄навит

422

मातुलुङ्गफलकेशरो धृतः सिन्धुजन्ममरिचान्वितो मुखे हन्तिवातकफरोगमास्यगं शोषमाशु जडतामरोचकम्

ма̄тулун̇гапхалакеш́аро дхр̣тах̣ синдхуджанмамарича̄нвито мукхе хантива̄такапхарогама̄сйагам̣ ш́ош̣ама̄ш́у джад̣ата̄марочакам

423

महत्या पञ्चमूल्याऽन्न सम्यक्सिद्धं चिकित्सकः सप्तमे दिवसे दद्याज्ज्वरे वातवलासजे

махатйа̄ пан̃чамӯлйа̄'нна самйаксиддхам̣ чикитсаках̣ саптаме дивасе дадйа̄джджваре ва̄тавала̄садже

424

इति वात कफज्वराधिकारः समाप्तः अथ पित्तकफज्वराधिकारः पित्तश्लेष्मकरैः पित्तकफावामाशयाश्रयौ बहिर्निरस्य कोष्ठाग्निं रसगौज्वरकारिणौ

ити ва̄та капхаджвара̄дхика̄рах̣ сама̄птах̣ атха питтакапхаджвара̄дхика̄рах̣ питташ́леш̣макараих̣ питтакапха̄ва̄ма̄ш́айа̄ш́райау бахирнирасйа кош̣т̣ха̄гним̣ расагауджварака̄рин̣ау

425

प्राग्रूपे पित्तकफयोः स्यातां पित्तकफज्वरे

пра̄грӯпе питтакапхайох̣ сйа̄та̄м̣ питтакапхаджваре

426

लिप्ततिक्तास्यता तन्द्रा मोहः कासोऽरुचिस्तृषा मुहुर्दाहो मुहुः शीतं पित्तश्लेष्मज्वराकृतिः

липтатикта̄сйата̄ тандра̄ мохах̣ ка̄со'ручистр̣ш̣а̄ мухурда̄хо мухух̣ ш́ӣтам̣ питташ́леш̣маджвара̄кр̣тих̣

427

पित्तश्लेष्मज्वरे देयमौषधं दशमेऽहनि

питташ́леш̣маджваре дейамауш̣адхам̣ даш́аме'хани

428

गुडूची निम्बधान्याकं चन्दनं कटुरोहिणी गुडूच्यादिरयं क्वाथः पाचनो दीपनः स्मृतः तृष्णादाहारुचिच्छर्दिपित्तश्लेष्मज्वरापहः

гуд̣ӯчӣ нимбадха̄нйа̄кам̣ чанданам̣ кат̣урохин̣ӣ гуд̣ӯчйа̄дирайам̣ ква̄тхах̣ па̄чано дӣпанах̣ смр̣тах̣ тр̣ш̣н̣а̄да̄ха̄ручиччхардипитташ́леш̣маджвара̄пахах̣

429

अमृताकटुकाऽरिष्टपटोलघनचन्दनम् नागरेन्द्र यवं चैतदमृताष्टकमीरितम्

амр̣та̄кат̣ука̄'риш̣т̣апат̣олагханачанданам на̄гарендра йавам̣ чаитадамр̣та̄ш̣т̣акамӣритам

430

क्वथितं सकणाचूर्णं पित्तश्लेष्मज्वरापहम् हृल्लासारोचकच्छर्दितृष्णादाहनिवारणम्

кватхитам̣ сакан̣а̄чӯрн̣ам̣ питташ́леш̣маджвара̄пахам хр̣лла̄са̄рочакаччхардитр̣ш̣н̣а̄да̄ханива̄ран̣ам

431

अथ कण्टकार्यादिक्वाथः कण्टकार्यमृताभार्गी विश्वेन्द्र्रयववासकम् भूनिम्बं चन्दनं मुस्तं पटोलं कटुरोहिणीम्

атха кан̣т̣ака̄рйа̄диква̄тхах̣ кан̣т̣ака̄рйамр̣та̄бха̄ргӣ виш́вендррайавава̄сакам бхӯнимбам̣ чанданам̣ мустам̣ пат̣олам̣ кат̣урохин̣ӣм

432

विपाच्य पाययेत्क्वाथं पित्तश्लेष्मज्वरापहम् दाहतृष्णाऽरुचिच्छर्दिकासशूलनिवारणम्

випа̄чйа па̄йайетква̄тхам̣ питташ́леш̣маджвара̄пахам да̄хатр̣ш̣н̣а̄'ручиччхардика̄саш́ӯланива̄ран̣ам

433

नागरोशीरबिल्वाब्द धान्यमोचरसाम्बुभिः कृतः क्वाथो भवेद् ग्राही पित्तश्लेष्मज्वरापहः

на̄гарош́ӣрабилва̄бда дха̄нйамочараса̄мбубхих̣ кр̣тах̣ ква̄тхо бхавед гра̄хӣ питташ́леш̣маджвара̄пахах̣

434

शर्करामक्षमात्राञ्च कटुकीं चोष्णवारिणा पीत्वा ज्वरं जयेज्जन्तुः पित्तश्लेष्मसमुद्भवम्

ш́аркара̄макш̣ама̄тра̄н̃ча кат̣укӣм̣ чош̣н̣ава̄рин̣а̄ пӣтва̄ джварам̣ джайеджджантух̣ питташ́леш̣масамудбхавам

435

सपत्रपुष्पवासाया रसः क्षौद्र सितायुतः पित्तष्लेमज्वरं हन्ति साम्लपित्तं सकामलम्

сапатрапуш̣пава̄са̄йа̄ расах̣ кш̣аудра сита̄йутах̣ питташ̣лемаджварам̣ ханти са̄млапиттам̣ сака̄малам

436

कषायः परिपीतस्तु शृङ्गबेरपटोलयोः पित्तश्लेष्मज्वरवमीदाहकण्डूहरो भवेत्

каш̣а̄йах̣ парипӣтасту ш́р̣н̇габерапат̣олайох̣ питташ́леш̣маджваравамӣда̄хакан̣д̣ӯхаро бхавет

437

पटोलधान्ययोर्यूषः पित्तश्लेष्मज्वरापहः

пат̣оладха̄нйайорйӯш̣ах̣ питташ́леш̣маджвара̄пахах̣

438

इति पित्तकफज्वराधिकारः समाप्तः अथ सन्निपातज्वराधिकारः त्रिदोषजनकैर्वातः पित्तां श्लेष्माऽमगेहगाः बहिर्निरस्य कोष्ठाग्निं रसगा ज्वरकारिणः

ити питтакапхаджвара̄дхика̄рах̣ сама̄птах̣ атха саннипа̄таджвара̄дхика̄рах̣ тридош̣аджанакаирва̄тах̣ питта̄м̣ ш́леш̣ма̄'магехага̄х̣ бахирнирасйа кош̣т̣ха̄гним̣ расага̄ джварака̄рин̣ах̣

439

क्षणे दाहः क्षणे शीतमस्थिसन्धिशिरोरुजा सास्रावे कलुषे रक्ते निर्भुग्ने चापि लोचने

кш̣ан̣е да̄хах̣ кш̣ан̣е ш́ӣтамастхисандхиш́ироруджа̄ са̄сра̄ве калуш̣е ракте нирбхугне ча̄пи лочане

440

सस्वनौ सरुजौ कर्णौ कण्ठः शूकैरिवावृतः तन्द्रा मोहः प्रलापश्च कासः श्वासोऽरुचिर्भ्रमः

сасванау саруджау карн̣ау кан̣т̣хах̣ ш́ӯкаирива̄вр̣тах̣ тандра̄ мохах̣ прала̄паш́ча ка̄сах̣ ш́ва̄со'ручирбхрамах̣

441

परिदग्धा खरस्पर्शा जिह्वा स्रस्ताङ्गता परा ष्ठीवनं रक्तपित्तस्य कफेनोन्मिश्रितस्य च शिरसो लोठनं तृष्णा निद्रा नाशो हृदि व्यथा स्वेदमूत्रपुरीषाणां चिराद्दर्शनमल्पशः

паридагдха̄ кхараспарш́а̄ джихва̄ сраста̄н̇гата̄ пара̄ ш̣т̣хӣванам̣ рактапиттасйа капхенонмиш́ритасйа ча ш́ирасо лот̣ханам̣ тр̣ш̣н̣а̄ нидра̄ на̄ш́о хр̣ди вйатха̄ сведамӯтрапурӣш̣а̄н̣а̄м̣ чира̄ддарш́анамалпаш́ах̣

442

कृशत्वं नातिगात्राणां प्रततं कण्ठकूजनम् कोठानां श्यावरक्तानां मण्डलानाञ्च दर्शनम्

кр̣ш́атвам̣ на̄тига̄тра̄н̣а̄м̣ прататам̣ кан̣т̣хакӯджанам кот̣ха̄на̄м̣ ш́йа̄варакта̄на̄м̣ ман̣д̣ала̄на̄н̃ча дарш́анам

443

मूकत्वं स्रोतसां पाको गुरुत्वमुदरस्य च चिरात्पाकश्च दोषाणांसन्निपातज्वराकृतिः

мӯкатвам̣ сротаса̄м̣ па̄ко гурутвамударасйа ча чира̄тпа̄каш́ча дош̣а̄н̣а̄м̣саннипа̄таджвара̄кр̣тих̣

444

एकोल्वणास्त्रयस्तेषु द्व्युल्वणाश्च तथेति षट् त्र्युल्वणश्च भवेदेको विज्ञेयः स तु सप्तमः

еколван̣а̄страйастеш̣у двйулван̣а̄ш́ча татхети ш̣ат̣ трйулван̣аш́ча бхаведеко виджн̃ейах̣ са ту саптамах̣

445

प्रवृद्धमध्यहीनैस्तु वातपित्तकफैश्च षट् सन्निपातज्वरस्यैवं स्युर्विशेषास्त्रयोदश

правр̣ддхамадхйахӣнаисту ва̄тапиттакапхаиш́ча ш̣ат̣ саннипа̄таджварасйаивам̣ сйурвиш́еш̣а̄страйодаш́а

446

विस्फारकश्चाशुकारी कम्पनो बभ्रसंज्ञकः शीघ्रकारी तथा भल्लुः सप्तमः कूटपाकलः

виспха̄ракаш́ча̄ш́ука̄рӣ кампано бабхрасам̣джн̃аках̣ ш́ӣгхрака̄рӣ татха̄ бхаллух̣ саптамах̣ кӯт̣апа̄калах̣

447

सम्मोहकः पाकलश्च याम्यः क्रकच इत्यपि ततः कर्कटकः प्रोक्तस्ततो वैदारिकाभिधः

саммохаках̣ па̄калаш́ча йа̄мйах̣ кракача итйапи татах̣ каркат̣аках̣ проктастато ваида̄рика̄бхидхах̣

448

तत्र वातोल्वणविस्फारकलक्षणम् श्वासः कासो भ्रमो मूर्च्छा प्रलापो मोहवेपथू पार्श्वस्य वेदना जृम्भा कषायत्वं मुखस्य च

татра ва̄толван̣ависпха̄ракалакш̣ан̣ам ш́ва̄сах̣ ка̄со бхрамо мӯрччха̄ прала̄по мохавепатхӯ па̄рш́васйа ведана̄ джр̣мбха̄ каш̣а̄йатвам̣ мукхасйа ча

449

वातोल्वणस्य लिङ्गानि सन्निपातस्य लक्षयेत् एष विस्फारको नाम्ना सन्निपातः सुदारुणः

ва̄толван̣асйа лин̇га̄ни саннипа̄тасйа лакш̣айет еш̣а виспха̄рако на̄мна̄ саннипа̄тах̣ суда̄рун̣ах̣

450

अतिसारो भ्रमो मूर्च्छा मुखपाकस्तथैव च गात्रे च बिन्दवो रक्ता दाहोऽतीव प्रजायते

атиса̄ро бхрамо мӯрччха̄ мукхапа̄кастатхаива ча га̄тре ча биндаво ракта̄ да̄хо'тӣва праджа̄йате

451

पित्तोल्वणस्य लिङ्गानि सन्निपातस्य लक्षयेत् भिषग्भिः सन्निपातोऽयमाशुकारी प्रकीर्त्तितः

питтолван̣асйа лин̇га̄ни саннипа̄тасйа лакш̣айет бхиш̣агбхих̣ саннипа̄то'йама̄ш́ука̄рӣ пракӣрттитах̣

452

जडता गद्गदा वाणी रात्रौ निद्रा भवत्यपि प्रस्तब्धे नयने चैव मुखमाधुर्यमेव च

джад̣ата̄ гадгада̄ ва̄н̣ӣ ра̄трау нидра̄ бхаватйапи прастабдхе найане чаива мукхама̄дхурйамева ча

453

कफोल्वणस्य लिङ्गानि सन्निपातस्य लक्षयेत् मुनिभिः सन्निपातोऽयमुक्तःकम्पनसंज्ञकः

капхолван̣асйа лин̇га̄ни саннипа̄тасйа лакш̣айет мунибхих̣ саннипа̄то'йамуктах̣кампанасам̣джн̃аках̣

454

वातपित्ताधिको यस्तु सन्निपातः प्रकुप्यति तस्य ज्वरो मदस्तृष्णा मुखशोषः प्रमीलकः

ва̄тапитта̄дхико йасту саннипа̄тах̣ пракупйати тасйа джваро мадастр̣ш̣н̣а̄ мукхаш́ош̣ах̣ прамӣлаках̣

455

आध्मानारुचितन्द्रा श्च कासश्वासभ्रमश्रमाः मुनिभिर्बभ्रनामाऽय सन्निपात उदाहृतः

а̄дхма̄на̄ручитандра̄ ш́ча ка̄саш́ва̄сабхрамаш́рама̄х̣ мунибхирбабхрана̄ма̄'йа саннипа̄та уда̄хр̣тах̣

456

वातश्लेष्माधिको यस्य सन्निपातः प्रकुप्यति तस्य शीतज्वरो मूर्च्छा क्षुत्तृष्णा पार्श्वनिग्रहः

ва̄таш́леш̣ма̄дхико йасйа саннипа̄тах̣ пракупйати тасйа ш́ӣтаджваро мӯрччха̄ кш̣уттр̣ш̣н̣а̄ па̄рш́ваниграхах̣

457

शूलमस्विद्यमानस्य तन्द्रा श्वासश्च जायते असाध्यः सन्निपातोऽय शीघ्रकारीति कथ्यते न हि जीवत्यहोरात्रमनेनाविष्टविग्रहः

ш́ӯламасвидйама̄насйа тандра̄ ш́ва̄саш́ча джа̄йате аса̄дхйах̣ саннипа̄то'йа ш́ӣгхрака̄рӣти катхйате на хи джӣватйахора̄траманена̄виш̣т̣авиграхах̣

458

पित्तश्लेष्माधिको यस्य सन्निपातः प्रकुप्यति अन्तर्दाहो बहिः शीतं तस्य तृष्णा प्रवर्द्धते

питташ́леш̣ма̄дхико йасйа саннипа̄тах̣ пракупйати антарда̄хо бахих̣ ш́ӣтам̣ тасйа тр̣ш̣н̣а̄ праварддхате

459

तुद्यते दक्षिणे पार्श्वे उरःशीर्षगलग्रहः ष्ठीवति श्लेष्मपित्तञ्च कृच्छ्रात्कोठश्च जायते

тудйате дакш̣ин̣е па̄рш́ве урах̣ш́ӣрш̣агалаграхах̣ ш̣т̣хӣвати ш́леш̣мапиттан̃ча кр̣ччхра̄ткот̣хаш́ча джа̄йате

460

विड्भेदश्वासहिक्काश्च वर्द्धन्ते सप्रमीलकाः ऋषिभिर्भल्लुनामाऽय सन्निपात उदाहृतः

вид̣бхедаш́ва̄сахикка̄ш́ча варддханте сапрамӣлака̄х̣ р̣ш̣ибхирбхаллуна̄ма̄'йа саннипа̄та уда̄хр̣тах̣

461

सर्वदोषोल्वणो यस्य सन्निपातः प्रकुप्यति त्रयाणामपि दोषाणां तस्य रूपाणि लक्षयेत्

сарвадош̣олван̣о йасйа саннипа̄тах̣ пракупйати трайа̄н̣а̄мапи дош̣а̄н̣а̄м̣ тасйа рӯпа̄н̣и лакш̣айет

462

व्याधिभ्यो दारूणश्चैव वज्रशस्त्राग्निसन्निभः केवलोच्छ्वासपरमः स्तब्धाङ्गः स्तब्धलोचनः

вйа̄дхибхйо да̄рӯн̣аш́чаива ваджраш́астра̄гнисаннибхах̣ кевалоччхва̄сапарамах̣ стабдха̄н̇гах̣ стабдхалочанах̣

463

त्रिरात्रात्परमेतस्य जन्तोर्हरति जीवितम् तदवस्थन्तु तं दृष्ट्वा मूढो व्याहरते जनः

трира̄тра̄тпараметасйа джанторхарати джӣвитам тадавастханту там̣ др̣ш̣т̣ва̄ мӯд̣хо вйа̄харате джанах̣

464

धर्षितो राक्षसैर्नूनमवेलायां चरन्ति ये अम्बया ब्रुवते केचिद्यक्षिण्या ब्रह्मराक्षसैः

дхарш̣ито ра̄кш̣асаирнӯнамавела̄йа̄м̣ чаранти йе амбайа̄ брувате кечидйакш̣ин̣йа̄ брахмара̄кш̣асаих̣

465

पिशाचैर्गुह्यकैश्चैव तथाऽन्यैर्मस्तके हतम् कुलदेवार्च्चनाहीनं धर्षितं कुलदैवतैः

пиш́а̄чаиргухйакаиш́чаива татха̄'нйаирмастаке хатам куладева̄рччана̄хӣнам̣ дхарш̣итам̣ куладаиватаих̣

466

नक्षत्रपीडामपरे गरकर्मेति चापरे सन्निपातमिमं प्राहुर्भिषजः कूटपाकलम्

накш̣атрапӣд̣а̄мапаре гаракармети ча̄паре саннипа̄тамимам̣ пра̄хурбхиш̣аджах̣ кӯт̣апа̄калам

467

प्रवृद्धमध्यहीनैस्तु वातपित्तकफैश्च यः तेन रोगास्त एवोक्ता यथादोषबलाश्रयाः

правр̣ддхамадхйахӣнаисту ва̄тапиттакапхаиш́ча йах̣ тена рога̄ста евокта̄ йатха̄дош̣абала̄ш́райа̄х̣

468

प्रलापायाससम्मोहकम्पमूर्च्छाऽरतिभ्रमाः एकपक्षाभिघातश्च तत्राप्येते विशेषतः

прала̄па̄йа̄сасаммохакампамӯрччха̄'ратибхрама̄х̣ екапакш̣а̄бхигха̄таш́ча татра̄пйете виш́еш̣атах̣

469

एष सम्मोहको नाम्ना सन्निपातः सुदारुणः

еш̣а саммохако на̄мна̄ саннипа̄тах̣ суда̄рун̣ах̣

470

मध्यप्रवृद्धहीनैस्तु वातपित्तकफैश्च यः तेन रोगास्त एवोक्ता यथादोषवलाश्रयाः

мадхйаправр̣ддхахӣнаисту ва̄тапиттакапхаиш́ча йах̣ тена рога̄ста евокта̄ йатха̄дош̣авала̄ш́райа̄х̣

471

मोहप्रलापमूर्च्छाः स्युर्मन्यास्तम्भः शिरोग्रहः कासः श्वासो भ्रमस्तन्द्रा संज्ञानाशो हृदि व्यथा खेभ्यो रक्तं विसृजति सरक्तस्तब्धनेत्रता तत्राप्येते विशेषाः स्युर्मृत्युरर्वाक् त्रिवासरात् भिषग्भिः सन्निपातोऽय कथितःपाकलाभिधः

мохапрала̄памӯрччха̄х̣ сйурманйа̄стамбхах̣ ш́ирограхах̣ ка̄сах̣ ш́ва̄со бхрамастандра̄ сам̣джн̃а̄на̄ш́о хр̣ди вйатха̄ кхебхйо рактам̣ виср̣джати сарактастабдханетрата̄ татра̄пйете виш́еш̣а̄х̣ сйурмр̣тйурарва̄к трива̄сара̄т бхиш̣агбхих̣ саннипа̄то'йа катхитах̣па̄кала̄бхидхах̣

472

हीनप्रवृद्धमध्यैस्तु वातपित्तकफैश्च यः तेन रोगास्त एवोक्ता यथादोषबलाश्रयाः

хӣнаправр̣ддхамадхйаисту ва̄тапиттакапхаиш́ча йах̣ тена рога̄ста евокта̄ йатха̄дош̣абала̄ш́райа̄х̣

473

हृदयं दह्यते चास्य यकृत्प्लीहान्त्रफुफ्फुसाः पच्यन्तेऽत्यर्थमूर्द्ध्वाधः पूयशोणितनिर्गमः

хр̣дайам̣ дахйате ча̄сйа йакр̣тплӣха̄нтрапхупхпхуса̄х̣ пачйанте'тйартхамӯрддхва̄дхах̣ пӯйаш́он̣итаниргамах̣

474

शीर्णदन्तश्च मृत्युश्च तत्राप्येतद्विशेषतः भिषग्भिः सन्निपातोऽय याम्यो नाम्ना प्रकीर्त्तितः

ш́ӣрн̣аданташ́ча мр̣тйуш́ча татра̄пйетадвиш́еш̣атах̣ бхиш̣агбхих̣ саннипа̄то'йа йа̄мйо на̄мна̄ пракӣрттитах̣

475

प्रवृद्धहीनमध्यस्तु वातपित्तकफैश्च यः तेन रोगास्त एवोक्ता यथादोषबलश्रयाः

правр̣ддхахӣнамадхйасту ва̄тапиттакапхаиш́ча йах̣ тена рога̄ста евокта̄ йатха̄дош̣абалаш́райа̄х̣

476

प्रलापायाससम्मोहाः कम्पमूर्च्छाऽरतिभ्रमाः मन्यास्तम्भेन मृत्युःस्यात्तत्राप्येतद्विशेषतः

прала̄па̄йа̄сасаммоха̄х̣ кампамӯрччха̄'ратибхрама̄х̣ манйа̄стамбхена мр̣тйух̣сйа̄ттатра̄пйетадвиш́еш̣атах̣

477

भिषग्भिः सन्न्पितोऽय क्रकचः सम्प्रकीर्त्तितः

бхиш̣агбхих̣ саннпито'йа кракачах̣ сампракӣрттитах̣

478

मध्यहीनप्रबृद्धैस्तु वातपित्तकफैश्च यः तेन रोगास्त एवोक्ता यथादोषबलाश्रयाः

мадхйахӣнапрабр̣ддхаисту ва̄тапиттакапхаиш́ча йах̣ тена рога̄ста евокта̄ йатха̄дош̣абала̄ш́райа̄х̣

479

अन्तर्दाहो विशेषोऽत्र नच वक्तुं स शक्यते रक्तमालक्तकेनेव लक्ष्यते मुखमण्डलम्

антарда̄хо виш́еш̣о'тра нача вактум̣ са ш́акйате рактама̄лактакенева лакш̣йате мукхаман̣д̣алам

480

पित्तेनाकर्षितः श्लेष्मा हृदयान्न प्रसिच्यते इषुणेवाहतं पार्श्वं तुद्यते खन्यते हृदि

питтена̄карш̣итах̣ ш́леш̣ма̄ хр̣дайа̄нна прасичйате иш̣ун̣ева̄хатам̣ па̄рш́вам̣ тудйате кханйате хр̣ди

481

प्रमीलकश्वासहिक्का वर्द्धन्ते तु दिने दिने जिह्वा दग्धा खरस्पर्शा गलः शूकैरिवावृतः

прамӣлакаш́ва̄сахикка̄ варддханте ту дине дине джихва̄ дагдха̄ кхараспарш́а̄ галах̣ ш́ӯкаирива̄вр̣тах̣

482

विसर्गं नाभिजानाति कूजेच्चापि कपोतवत् अतीव श्लेष्मणा पूर्णः शुष्कवक्त्रौष्ठतालुकः

висаргам̣ на̄бхиджа̄на̄ти кӯджечча̄пи капотават атӣва ш́леш̣ман̣а̄ пӯрн̣ах̣ ш́уш̣кавактрауш̣т̣хата̄луках̣

483

तन्द्रा निद्रा ऽतियोगार्त्तो हतवाङ् निहतद्युतिः न रतिं लभते नित्यं विपरीतानि चेच्छति

тандра̄ нидра̄ 'тийога̄ртто хатава̄н̇ нихатадйутих̣ на ратим̣ лабхате нитйам̣ випарӣта̄ни чеччхати

484

आयम्यते च बहुशो रक्तं ष्ठीवति चाल्पशः एष कर्कटको नाम्ना सन्निपातःसुदारुणः

а̄йамйате ча бахуш́о рактам̣ ш̣т̣хӣвати ча̄лпаш́ах̣ еш̣а каркат̣ако на̄мна̄ саннипа̄тах̣суда̄рун̣ах̣

485

हीनमध्यप्रवृद्धैस्तु वातपित्तकफैश्च यः तेन रोगास्त एवोक्ता यथादोषबलाश्रयाः

хӣнамадхйаправр̣ддхаисту ва̄тапиттакапхаиш́ча йах̣ тена рога̄ста евокта̄ йатха̄дош̣абала̄ш́райа̄х̣

486

अल्पशूलं कटीतोदो मध्ये दाहो रुजा भ्रमः भृशं क्लमः शिरोवस्तिमन्याहृदयवाग्रुजः

алпаш́ӯлам̣ кат̣ӣтодо мадхйе да̄хо руджа̄ бхрамах̣ бхр̣ш́ам̣ кламах̣ ш́ировастиманйа̄хр̣дайава̄груджах̣

487

प्रमीलकः श्वासकासहिक्काजाड्यविसंज्ञताः प्रथमोत्पन्नमेनन्तु साधयन्ति कदाचन

прамӣлаках̣ ш́ва̄сака̄сахикка̄джа̄д̣йависам̣джн̃ата̄х̣ пратхамотпаннаменанту са̄дхайанти када̄чана

488

एतस्मिन्सन्निवृत्ते तु कर्णमूले सुदारुणा पिडिका जायते जन्तोर्यया कृच्छ्रेण जीवति

етасминсаннивр̣тте ту карн̣амӯле суда̄рун̣а̄ пид̣ика̄ джа̄йате джанторйайа̄ кр̣ччхрен̣а джӣвати

489

स वैदारिकसंज्ञोऽय सन्निपातःसुदारुणः त्रिरात्रात्परमेतस्य व्यर्थमौषधकल्पनम्

са ваида̄рикасам̣джн̃о'йа саннипа̄тах̣суда̄рун̣ах̣ трира̄тра̄тпараметасйа вйартхамауш̣адхакалпанам

490

शीता ङ्गस्त्रिमलोद्भवज्वरगणे तन्द्री प्रलापी ततो रक्तष्ठीवयिता च तत्र गणितः सम्भुग्ननेत्रस्तथा साभिन्यासकजिह्वकश्च कथितः प्राक्सन्धिगोऽथान्तको रुग्दाहः सहचित्तविभ्रम इह द्वौ कर्णकण्ठग्रहौ

ш́ӣта̄ н̇гастрималодбхаваджвараган̣е тандрӣ прала̄пӣ тато ракташ̣т̣хӣвайита̄ ча татра ган̣итах̣ самбхугнанетрастатха̄ са̄бхинйа̄сакаджихвакаш́ча катхитах̣ пра̄ксандхиго'тха̄нтако ругда̄хах̣ сахачиттавибхрама иха двау карн̣акан̣т̣хаграхау

491

हिमशिशिरशरीरः सन्निपातज्वरी यः श्वसनकसनहिक्कामोहकम्पप्रलापः क्लमबहुकफवातादाहवभ्यङ्गपीडास्वरविकृतिभिरार्त्तः शीतगात्रः स उक्तः

химаш́иш́ираш́арӣрах̣ саннипа̄таджварӣ йах̣ ш́васанакасанахикка̄мохакампапрала̄пах̣ кламабахукапхава̄та̄да̄хавабхйан̇гапӣд̣а̄сваравикр̣тибхира̄рттах̣ ш́ӣтага̄трах̣ са уктах̣

492

तन्द्रा ऽतीव ततस्तृषाऽतिसरणं श्वासोऽधिकः कासरुक् सन्तप्तार्तितनुर्गले श्वयथुना सार्द्धञ्च कण्डूः कफः सुश्यामा रसना क्लमः श्रवणयोर्मान्द्यञ्च दाहस्तथा यत्र स्यात्स हि तन्द्रि को निगदितो दोषत्रयोत्थो ज्वरः

тандра̄ 'тӣва татастр̣ш̣а̄'тисаран̣ам̣ ш́ва̄со'дхиках̣ ка̄сарук сантапта̄ртитанургале ш́вайатхуна̄ са̄рддхан̃ча кан̣д̣ӯх̣ капхах̣ суш́йа̄ма̄ расана̄ кламах̣ ш́раван̣айорма̄ндйан̃ча да̄хастатха̄ йатра сйа̄тса хи тандри ко нигадито дош̣атрайоттхо джварах̣

493

यत्र ज्वरे निखिलदोषनितान्तरोष जाते प्रलापबहुलाः सहसोत्थिताश्च कम्पव्यथापतनदाहविसंज्ञताः स्युर्नाम्ना प्रलापक इति प्रथितः पृथिव्याम्

йатра джваре никхиладош̣анита̄нтарош̣а джа̄те прала̄пабахула̄х̣ сахасоттхита̄ш́ча кампавйатха̄патанада̄хависам̣джн̃ата̄х̣ сйурна̄мна̄ прала̄пака ити пратхитах̣ пр̣тхивйа̄м

494

निष्ठीवो रुधिरस्य रक्तसदृशं कृष्णं तनौ मण्डलं लौहित्यं नयने तृषाऽरुचिवमिश्वासातिसारभ्रमाः आध्मानञ्च विसंज्ञता च पतनं हिक्काऽङ्गपीडा भृशं रक्तष्ठीविनि सन्निपातजनिते लिङ्गं ज्वरे जायते

ниш̣т̣хӣво рудхирасйа рактасадр̣ш́ам̣ кр̣ш̣н̣ам̣ танау ман̣д̣алам̣ лаухитйам̣ найане тр̣ш̣а̄'ручивамиш́ва̄са̄тиса̄рабхрама̄х̣ а̄дхма̄нан̃ча висам̣джн̃ата̄ ча патанам̣ хикка̄'н̇гапӣд̣а̄ бхр̣ш́ам̣ ракташ̣т̣хӣвини саннипа̄таджаните лин̇гам̣ джваре джа̄йате

495

भृशं नयनवक्रता श्वसनकासतन्द्रा भृशं प्रलापमदवेपथुश्रवणहानिमोहास्तथा पुरो निखिलदोषजे भवति यत्र लिङ्गं ज्वरे पुरातनचिकित्सकैः स इह भुग्ननेत्रो मतः

бхр̣ш́ам̣ найанавакрата̄ ш́васанака̄сатандра̄ бхр̣ш́ам̣ прала̄памадавепатхуш́раван̣аха̄нимоха̄статха̄ пуро никхиладош̣адже бхавати йатра лин̇гам̣ джваре пура̄таначикитсакаих̣ са иха бхугнанетро матах̣

496

दोषास्तीव्रतरा भवन्ति बलिनः सर्वेऽपि यत्र ज्वरे मोहोऽतीव विचेष्टता विकलता श्वासो भृशं मूकता दाहश्चिक्कणमाननञ्च दहनो मन्दो बलस्य क्षयः सोऽभिन्यास इति प्रकीर्त्तित इह प्राज्ञैर्भिषग्भिः पुरा

дош̣а̄стӣвратара̄ бхаванти балинах̣ сарве'пи йатра джваре мохо'тӣва вичеш̣т̣ата̄ викалата̄ ш́ва̄со бхр̣ш́ам̣ мӯката̄ да̄хаш́чиккан̣ама̄нанан̃ча дахано мандо баласйа кш̣айах̣ со'бхинйа̄са ити пракӣрттита иха пра̄джн̃аирбхиш̣агбхих̣ пура̄

497

त्रिदोषजनिते ज्वरे भवति यत्र जिह्वा भृशं वृता कठिनकण्टकैस्तदनु निर्भरंमूकता श्रुतिक्षतिबलक्षति श्वसनकाससन्तप्तताः पुरातनभिषग्वरास्तमिह जिह्वकं चक्षते

тридош̣аджаните джваре бхавати йатра джихва̄ бхр̣ш́ам̣ вр̣та̄ кат̣хинакан̣т̣акаистадану нирбхарам̣мӯката̄ ш́рутикш̣атибалакш̣ати ш́васанака̄сасантаптата̄х̣ пура̄танабхиш̣агвара̄стамиха джихвакам̣ чакш̣ате

498

व्यथाऽतिशयिता भवेच्छ्वयथुसंयुता सन्धिषु प्रभूतकफता मुखे विगतनिद्र ता कासरुक् समस्तमिति कीर्त्तितं भवति लक्ष्म यत्र ज्वरे त्रिदोषजनिते बुधैः स हि निगद्यते सन्धिगः

вйатха̄'тиш́айита̄ бхавеччхвайатхусам̣йута̄ сандхиш̣у прабхӯтакапхата̄ мукхе вигатанидра та̄ ка̄сарук самастамити кӣрттитам̣ бхавати лакш̣ма йатра джваре тридош̣аджаните будхаих̣ са хи нигадйате сандхигах̣

499

यस्मिँ ल्लक्षणमेतदस्ति सकलैर्दोषैरुदीते ज्वरे ऽजस्रं मूर्द्धविधूननं सकसनं सर्वाङ्गपीडाऽधिका हिक्काश्वाससदाहमोहसहिता देहेऽतिसन्तप्तता वैकल्यञ्च वृथावचांसि मुनिभिः संकीर्त्तितः सोऽन्तकः

йасми~ ллакш̣ан̣аметадасти сакалаирдош̣аирудӣте джваре 'джасрам̣ мӯрддхавидхӯнанам̣ сакасанам̣ сарва̄н̇гапӣд̣а̄'дхика̄ хикка̄ш́ва̄сасада̄хамохасахита̄ дехе'тисантаптата̄ ваикалйан̃ча вр̣тха̄вача̄м̣си мунибхих̣ сам̣кӣрттитах̣ со'нтаках̣

500

दाहोऽधिको भवति यत्र तृषा च तीव्रा श्वासप्रलापविरुचिभ्रममोहपीडाः मन्याहनुव्यथनकण्ठरूजः श्रमश्च रूग्दाहसंज्ञ उदितस्त्रिभवो ज्वरोऽयम्

да̄хо'дхико бхавати йатра тр̣ш̣а̄ ча тӣвра̄ ш́ва̄сапрала̄павиручибхрамамохапӣд̣а̄х̣ манйа̄ханувйатханакан̣т̣харӯджах̣ ш́рамаш́ча рӯгда̄хасам̣джн̃а удитастрибхаво джваро'йам

501

गायति नृत्यति हसति प्रलपति विकृतं निरीक्षते मुह्येत् दाहव्यथाभयार्त्तो नरस्तु चित्तभ्रमे ज्वरे भवति

га̄йати нр̣тйати хасати пралапати викр̣там̣ нирӣкш̣ате мухйет да̄хавйатха̄бхайа̄ртто нарасту читтабхраме джваре бхавати

502

दोषत्रयेण जनितः किल कर्णमूले तीव्रा ज्वरे भवति तु श्वयथुव्यथा च कण्ठग्रहो बधिरता श्वसनं प्रलापः प्रस्वेदमोहदहनानि च कर्णिकाख्ये

дош̣атрайен̣а джанитах̣ кила карн̣амӯле тӣвра̄ джваре бхавати ту ш́вайатхувйатха̄ ча кан̣т̣хаграхо бадхирата̄ ш́васанам̣ прала̄пах̣ прасведамохадахана̄ни ча карн̣ика̄кхйе

503

कण्ठःशूकशतावरुद्धवदतिश्वासः प्रलापोऽरुचि र्दाहोदेहरुजा तृषाऽपि च हनुस्तम्भः शिरोऽतिस्तथा मोहो वेपथुना सहेति सकलं लिङ्गं त्रिदोषज्वरे यत्रस्यात्स हि कण्ठकुब्ज उदितः प्राच्यैश्चिकित्साबुधैः

кан̣т̣хах̣ш́ӯкаш́ата̄варуддхавадатиш́ва̄сах̣ прала̄по'ручи рда̄ходехаруджа̄ тр̣ш̣а̄'пи ча ханустамбхах̣ ш́иро'тистатха̄ мохо вепатхуна̄ сахети сакалам̣ лин̇гам̣ тридош̣аджваре йатрасйа̄тса хи кан̣т̣хакубджа удитах̣ пра̄чйаиш́чикитса̄будхаих̣

504

सन्धिगस्तेषुसाध्यः स्यात्तन्द्रि कश्चित्तविभ्रमः कर्णिको जिह्वकः कण्ठकुब्जः पञ्चापि कष्टकाः

сандхигастеш̣уса̄дхйах̣ сйа̄ттандри каш́читтавибхрамах̣ карн̣ико джихваках̣ кан̣т̣хакубджах̣ пан̃ча̄пи каш̣т̣ака̄х̣

505

रुग्दाहस्त्वतिकष्टेन संसाध्यस्तेषु भाषितः रक्तष्ठीवी भुग्ननेत्रः शीतगात्रः प्रलापकः अभिन्यासोऽन्तकश्चैते षडसाध्याः प्रकीर्त्तिताः

ругда̄хастватикаш̣т̣ена сам̣са̄дхйастеш̣у бха̄ш̣итах̣ ракташ̣т̣хӣвӣ бхугнанетрах̣ ш́ӣтага̄трах̣ прала̄паках̣ абхинйа̄со'нтакаш́чаите ш̣ад̣аса̄дхйа̄х̣ пракӣрттита̄х̣

506

कुम्भीपाकः प्रोर्णुनावः प्रलापी ह्यन्तैर्दाहो दण्डपातोऽन्तकश्च एणीदाहश्चाथ हारिद्र संज्ञो भेदा एते सन्निपातज्वरस्य

кумбхӣпа̄ках̣ прорн̣уна̄вах̣ прала̄пӣ хйантаирда̄хо дан̣д̣апа̄то'нтакаш́ча ен̣ӣда̄хаш́ча̄тха ха̄ридра сам̣джн̃о бхеда̄ ете саннипа̄таджварасйа

507

अजघोषभूतहासौ यन्त्रापीडश्च संन्यासः संशोषी च विशेषास्तस्यैवोक्तास्त्रयोदशान्यत्र

аджагхош̣абхӯтаха̄сау йантра̄пӣд̣аш́ча сам̣нйа̄сах̣ сам̣ш́ош̣ӣ ча виш́еш̣а̄стасйаивокта̄страйодаш́а̄нйатра

508

घोणाविवरझरद्वहु शोणासितलोहितं सान्द्र म् विलुठन्मस्तकमभितः कुम्भीपाकेन पीडितं विद्यात्

гхон̣а̄вивараджхарадваху ш́он̣а̄ситалохитам̣ са̄ндра м вилут̣ханмастакамабхитах̣ кумбхӣпа̄кена пӣд̣итам̣ видйа̄т

509

उत्क्षिप्य यः स्वमङ्गं क्षिपत्यधस्तान्नितान्तमुच्छ्वसिति तं प्रोर्णुनावजुष्टं विचित्रकष्टं विजानीयात्

уткш̣ипйа йах̣ сваман̇гам̣ кш̣ипатйадхаста̄ннита̄нтамуччхвасити там̣ прорн̣уна̄ваджуш̣т̣ам̣ вичитракаш̣т̣ам̣ виджа̄нӣйа̄т

510

स्वेदभ्रमाङ्गभेदाः कम्पोदवथुर्वमिर्व्यथा कण्ठे गात्रश्च गुर्वतीव प्रलापिजुष्टस्य जायते लिङ्गम्

сведабхрама̄н̇габхеда̄х̣ камподаватхурвамирвйатха̄ кан̣т̣хе га̄траш́ча гурватӣва прала̄пиджуш̣т̣асйа джа̄йате лин̇гам

511

अन्तर्दाहः शैत्यं बहिः श्वयथुररतिरति तथा श्वासः अङ्गमपि दग्धकल्पं सोऽन्तर्दाहार्दितः कथितः

антарда̄хах̣ ш́аитйам̣ бахих̣ ш́вайатхураратирати татха̄ ш́ва̄сах̣ ан̇гамапи дагдхакалпам̣ со'нтарда̄ха̄рдитах̣ катхитах̣

512

नक्तन्दिवा न निद्रा मुपगृह्णाति मूढधीर्नभसः उत्थाय दण्डपाती भ्रमातुरः सर्वतो भ्रमति

нактандива̄ на нидра̄ мупагр̣хн̣а̄ти мӯд̣хадхӣрнабхасах̣ уттха̄йа дан̣д̣апа̄тӣ бхрама̄турах̣ сарвато бхрамати

513

सम्पूर्यते शरीरं ग्रन्थिभिरभितस्तथोदरं मरुता श्वासातुरस्य सततं विचेतनस्यान्तकार्त्तस्य

сампӯрйате ш́арӣрам̣ грантхибхирабхитастатходарам̣ марута̄ ш́ва̄са̄турасйа сататам̣ вичетанасйа̄нтака̄рттасйа

514

परिधावतीव गात्रे रुक्पात्रे भुजगपतगहरिणगणः वेपथुमतः सदाहस्यैणीदाहज्वरार्त्तस्य

паридха̄ватӣва га̄тре рукпа̄тре бхуджагапатагахарин̣аган̣ах̣ вепатхуматах̣ сада̄хасйаин̣ӣда̄хаджвара̄рттасйа

515

यस्यातिपीतमङ्गं नयने सुतरां मलस्ततोऽप्यधिकम् दाहेऽतिशीतता बहिरस्य स हारिद्र को ज्ञेयः

йасйа̄типӣтаман̇гам̣ найане сутара̄м̣ маластато'пйадхикам да̄хе'тиш́ӣтата̄ бахирасйа са ха̄ридра ко джн̃ейах̣

516

छगलकसमानगन्धः स्कन्धरुजावान्निरूद्धगलरन्ध्रः अजघोषसन्निपातादाताम्राक्षः पुमान् भवति

чхагалакасама̄нагандхах̣ скандхаруджа̄ва̄ннирӯддхагаларандхрах̣ аджагхош̣асаннипа̄та̄да̄та̄мра̄кш̣ах̣ пума̄н бхавати

517

शब्दादीनधिगच्छति न स्वान् विषयान् यदिन्द्रि यग्रामैः हसति प्रलपति परुषं स ज्ञेयो भूतहासार्त्तः

ш́абда̄дӣнадхигаччхати на сва̄н виш̣айа̄н йадиндри йагра̄маих̣ хасати пралапати паруш̣ам̣ са джн̃ейо бхӯтаха̄са̄рттах̣

518

येन मुहुर्ज्वरवेगाद् यन्त्रेणेवावपीड्यते गात्रम् रक्तं पित्तञ्च वमेद् यन्त्रापीडः स विज्ञेयः

йена мухурджваравега̄д йантрен̣ева̄вапӣд̣йате га̄трам рактам̣ питтан̃ча вамед йантра̄пӣд̣ах̣ са виджн̃ейах̣

519

अतिसरति वमति कूजति गात्राण्यभितश्चिरं नरः क्षिपति संन्याससन्निपाते प्रलपत्युग्राक्षिमण्डलो भवति

атисарати вамати кӯджати га̄тра̄н̣йабхиташ́чирам̣ нарах̣ кш̣ипати сам̣нйа̄сасаннипа̄те пралапатйугра̄кш̣иман̣д̣ало бхавати

520

मेचकवपुरतिमेचक लोचनयुगलो मलोत्सर्गात् संशोषिणि सितपिडिका मण्डलयुक्तो ज्वरे नरो भवति

мечакавапуратимечака лочанайугало малотсарга̄т сам̣ш́ош̣ин̣и ситапид̣ика̄ ман̣д̣алайукто джваре наро бхавати

521

नारायण एव भिषग् भेषजमेतेषु जाह्नवीनीरम् नैरुज्यहेतुरेको नित्यं मृत्युञ्जयो ध्येयः

на̄ра̄йан̣а ева бхиш̣аг бхеш̣аджаметеш̣у джа̄хнавӣнӣрам наируджйахетуреко нитйам̣ мр̣тйун̃джайо дхйейах̣

522

सन्निपातज्वरस्यान्ते कर्णमूले सुदारुणः शोथः सञ्जायते तेन कश्चिदेव प्रमुच्यते ६५२४ सन्निपातज्वरान्कष्टानसाध्यानपरे जगुः

саннипа̄таджварасйа̄нте карн̣амӯле суда̄рун̣ах̣ ш́отхах̣ сан̃джа̄йате тена каш́чидева прамучйате саннипа̄таджвара̄нкаш̣т̣а̄наса̄дхйа̄напаре джагух̣

523

दोषे प्रवृद्धे नष्टेऽग्नौ सर्वसम्पूर्णलक्षणः सन्निपातज्वरोऽसाध्यः कष्टसाध्यस्ततोऽन्यथा

дош̣е правр̣ддхе наш̣т̣е'гнау сарвасампӯрн̣алакш̣ан̣ах̣ саннипа̄таджваро'са̄дхйах̣ каш̣т̣аса̄дхйастато'нйатха̄

524

सन्निपातार्णवे मग्नं योऽभ्युद्धरति मानवम् कस्तेन न कृतो धर्मः काञ्च पूजां न सोऽहति

саннипа̄та̄рн̣аве магнам̣ йо'бхйуддхарати ма̄навам кастена на кр̣то дхармах̣ ка̄н̃ча пӯджа̄м̣ на со'хати

525

मृत्युना सह योद्धव्यं सन्निपातं चिकित्सता यश्च तत्र भवेज्जेता सजेताऽमयसंकुले

мр̣тйуна̄ саха йоддхавйам̣ саннипа̄там̣ чикитсата̄ йаш́ча татра бхаведжджета̄ саджета̄'майасам̣куле

526

श्लेष्मनिग्रहमेवादौ कुर्याद्व्याधौ त्रिदोषजे संसर्गे यो गरीयान्स्या दुपक्रम्यस वै भवेत्

ш́леш̣маниграхамева̄дау курйа̄двйа̄дхау тридош̣адже сам̣сарге йо гарӣйа̄нсйа̄ дупакрамйаса ваи бхавет

527

अंशाशं यत्र दोषाणां विवेक्तुं नैव शक्नुयात् क्रियां साधारणीं तत्र विदधीत चिकित्सकः

ам̣ш́а̄ш́ам̣ йатра дош̣а̄н̣а̄м̣ вивектум̣ наива ш́акнуйа̄т крийа̄м̣ са̄дха̄ран̣ӣм̣ татра видадхӣта чикитсаках̣

528

लङ्घनं बालुकास्वेदो नस्यं निष्ठीवनं तथा अवलेहोऽञ्जनं चैव प्राक्प्रयोज्यं त्रिदोषजे

лан̇гханам̣ ба̄лука̄сведо насйам̣ ниш̣т̣хӣванам̣ татха̄ авалехо'н̃джанам̣ чаива пра̄кпрайоджйам̣ тридош̣адже

529

क्रियाभिस्तुल्यरूपाभिः क्रियासांकर्यमिष्यते भिन्नरूपतया तास्तु न हि कुर्वन्ति दूषणम्

крийа̄бхистулйарӯпа̄бхих̣ крийа̄са̄м̣карйамиш̣йате бхиннарӯпатайа̄ та̄сту на хи курванти дӯш̣ан̣ам

530

त्रिरात्रं पञ्चरात्रं वा दशरात्रमथापि वा लङ्घनं सन्निपातेषु कुर्यादारोग्यदर्शनात्

трира̄трам̣ пан̃чара̄трам̣ ва̄ даш́ара̄траматха̄пи ва̄ лан̇гханам̣ саннипа̄теш̣у курйа̄да̄рогйадарш́ана̄т

531

सप्तमे दिवसे प्राप्ते दशमे द्वादशेऽपि वा पुनर्घोरतरो भूत्वा प्रशमं याति हन्ति वा

саптаме дивасе пра̄пте даш́аме два̄даш́е'пи ва̄ пунаргхоратаро бхӯтва̄ праш́амам̣ йа̄ти ханти ва̄

532

पित्तकफानिलवृद्ध्या दशदिवसद्वादशाहसप्ताहात् हन्ति विमुञ्चत्यथ वा त्रिदोषजो धातुमलपाकात्

питтакапха̄нилавр̣ддхйа̄ даш́адивасадва̄даш́а̄хасапта̄ха̄т ханти вимун̃чатйатха ва̄ тридош̣аджо дха̄тумалапа̄ка̄т

533

निद्रा नाशो हृदिस्तम्भो विष्टम्भो गौरवारुची अरतिर्बलहानिश्च धातूनां पाकलक्षणम्

нидра̄ на̄ш́о хр̣дистамбхо виш̣т̣амбхо гаурава̄ручӣ аратирбалаха̄ниш́ча дха̄тӯна̄м̣ па̄калакш̣ан̣ам

534

सम्बाध्यमानोहृदि नाभिदेशे गात्रेषु वा पाकरुजाऽन्वितेषु पीडां ज्वरार्त्तोऽङगुलिभिश्च गच्छेत् स धातुपाकी कथितो भिषग्भिः

самба̄дхйама̄нохр̣ди на̄бхидеш́е га̄треш̣у ва̄ па̄каруджа̄'нвитеш̣у пӣд̣а̄м̣ джвара̄ртто'н̇агулибхиш́ча гаччхет са дха̄тупа̄кӣ катхито бхиш̣агбхих̣

535

नाभेरूर्ध्वं हृदोऽधस्तात् पीडिते चेद्ब्यथा भवेत् धातोः पाकंविजानीयादन्यथा तु मलस्य च

на̄бхерӯрдхвам̣ хр̣до'дхаста̄т пӣд̣ите чедбйатха̄ бхавет дха̄тох̣ па̄кам̣виджа̄нӣйа̄данйатха̄ ту маласйа ча

536

दोषप्रकृतिवैकृत्यं लघुताज्वरदेहयोः इन्द्रि याणाञ्च वैमल्यं मलानां पाकलक्षणम्

дош̣апракр̣тиваикр̣тйам̣ лагхута̄джварадехайох̣ индри йа̄н̣а̄н̃ча ваималйам̣ мала̄на̄м̣ па̄калакш̣ан̣ам

537

शश्वत्त्विन्द्रि यपञ्चकस्य पटुता वह्नेश्च यत्र क्रमा त्तृष्णाऽदिप्रशमो ज्वरस्य मृदुता तं दोषपाकं वदेत् हृन्नाभ्योरतिवेदनाऽतिसरणं तीव्रो ज्वरस्तृण्मदः श्वासाधिक्यमरोचकोऽरतिरिति स्याद्धातुपाकाकृतिः

ш́аш́ваттвиндри йапан̃чакасйа пат̣ута̄ вахнеш́ча йатра крама̄ ттр̣ш̣н̣а̄'дипраш́амо джварасйа мр̣дута̄ там̣ дош̣апа̄кам̣ вадет хр̣нна̄бхйоративедана̄'тисаран̣ам̣ тӣвро джварастр̣н̣мадах̣ ш́ва̄са̄дхикйамарочако'ратирити сйа̄ддха̄тупа̄ка̄кр̣тих̣

538

सप्तमी द्विगुणा यावन्नवम्येकादशी तथा एषा त्रिदोषमर्यादा मोक्षाय च वधाय च

саптамӣ двигун̣а̄ йа̄ваннавамйека̄даш́ӣ татха̄ еш̣а̄ тридош̣амарйа̄да̄ мокш̣а̄йа ча вадха̄йа ча

539

सन्निपातज्वरी पूर्वं सम्यग् लङ्घनमाचरेत् शृतं शीतं पिबेदम्भः समये भेषजं भजेत्

саннипа̄таджварӣ пӯрвам̣ самйаг лан̇гханама̄чарет ш́р̣там̣ ш́ӣтам̣ пибедамбхах̣ самайе бхеш̣аджам̣ бхаджет

540

सन्निपातेन तृष्यन्तं पार्श्वरुक्तालुशोषिणम् यःपाययेज्जलं शीतं स मृत्युर्नरविग्रहः

саннипа̄тена тр̣ш̣йантам̣ па̄рш́варукта̄луш́ош̣ин̣ам йах̣па̄йайеджджалам̣ ш́ӣтам̣ са мр̣тйурнаравиграхах̣

541

वातश्लेष्मकृते स्वेदान्कारयेद्रू क्षनिर्मितान् स्निग्धः स्वेदो निषिद्धोऽत्र विना केवलवातजात्

ва̄таш́леш̣макр̣те сведа̄нка̄райедрӯ кш̣анирмита̄н снигдхах̣ сведо ниш̣иддхо'тра вина̄ кевалава̄таджа̄т

542

खर्परभृष्टपटस्थितकाञ्जिकसंसिक्तवालुकास्वेदः शमयति वातकफामयमस्तकशूलाङ्गभङ्गादीन्

кхарпарабхр̣ш̣т̣апат̣астхитака̄н̃джикасам̣сиктава̄лука̄сведах̣ ш́амайати ва̄такапха̄майамастакаш́ӯла̄н̇габхан̇га̄дӣн

543

स्रोतसां मार्दवं कृत्वा नीत्वा पावकमाशयम् हृत्वावातकफस्तम्भं स्वेदो ज्वरमपोहति

сротаса̄м̣ ма̄рдавам̣ кр̣тва̄ нӣтва̄ па̄вакама̄ш́айам хр̣тва̄ва̄такапхастамбхам̣ сведо джварамапохати

544

सैन्धवं श्वेतमरिचं सर्षपाः कुष्ठमेव च बस्तमूत्रेण सम्पिष्टं नस्यं तन्द्रा निवारणम्

саиндхавам̣ ш́ветамаричам̣ сарш̣апа̄х̣ куш̣т̣хамева ча бастамӯтрен̣а сампиш̣т̣ам̣ насйам̣ тандра̄ нива̄ран̣ам

545

मधूकसारसिन्धूत्थवचोषणकणाः समाः श्लक्ष्णं पिष्ट्वाऽम्भसा नस्यं दद्यात्संज्ञाप्रबोधनम्

мадхӯкаса̄расиндхӯттхавачош̣ан̣акан̣а̄х̣ сама̄х̣ ш́лакш̣н̣ам̣ пиш̣т̣ва̄'мбхаса̄ насйам̣ дадйа̄тсам̣джн̃а̄прабодханам

546

मातुलुङ्गार्द्र्रकरसं कोष्णं त्रिलवणान्वितम् अन्यद्वा सिद्धिविहितं नस्यं तीक्ष्णं प्रयोजयेत्

ма̄тулун̇га̄рдрракарасам̣ кош̣н̣ам̣ трилаван̣а̄нвитам анйадва̄ сиддхивихитам̣ насйам̣ тӣкш̣н̣ам̣ прайоджайет

547

तेन प्रभिद्यते श्लेष्मा प्रभिन्नश्च प्रसिच्यते शिरोहृदयकण्ठास्यपार्श्वरुक् चोपशाम्यति

тена прабхидйате ш́леш̣ма̄ прабхиннаш́ча прасичйате ш́ирохр̣дайакан̣т̣ха̄сйапа̄рш́варук чопаш́а̄мйати

548

मोहामयेन मुग्धं बोधयितुं यादृशः शक्तः कल्पतरुनामधेयो रसो न तादृक् परं किञ्चित्

моха̄майена мугдхам̣ бодхайитум̣ йа̄др̣ш́ах̣ ш́актах̣ калпатаруна̄мадхейо расо на та̄др̣к парам̣ кин̃чит

549

जिह्वातालुगलक्लोम मरुत्पित्तेन दूषितम् तदा सञ्चारयेच्छोषं जिह्वाविरसतां तथा

джихва̄та̄лугалаклома марутпиттена дӯш̣итам тада̄ сан̃ча̄райеччхош̣ам̣ джихва̄вирасата̄м̣ татха̄

550

स्फुटनञ्च तदा जिह्वां लेपयेन्मधुपिष्टया द्रा क्षया साज्यया तेन जिह्वा स्यात्सरसा मृदुः

спхут̣анан̃ча тада̄ джихва̄м̣ лепайенмадхупиш̣т̣айа̄ дра̄ кш̣айа̄ са̄джйайа̄ тена джихва̄ сйа̄тсараса̄ мр̣дух̣

551

आर्द्र्रकस्वरसोपेतं सैन्धवं कटुकत्रयम् आकण्ठाद्धारयेदास्ये निष्ठीवेच्च पुनः पुनः

а̄рдрракасварасопетам̣ саиндхавам̣ кат̣укатрайам а̄кан̣т̣ха̄ддха̄райеда̄сйе ниш̣т̣хӣвечча пунах̣ пунах̣

552

तेनास्यतालुकोष्ठांसमन्यापार्श्वशिरोगलात् लीनोऽप्याकृष्यते श्लेष्मा लाघवं चास्य जायते

тена̄сйата̄лукош̣т̣ха̄м̣саманйа̄па̄рш́ваш́ирогала̄т лӣно'пйа̄кр̣ш̣йате ш́леш̣ма̄ ла̄гхавам̣ ча̄сйа джа̄йате

553

पर्वभेदो ज्वरो मूर्च्छानिद्रा श्वासगलामयाः मुखाक्षिगौरवं जाड्यमुत्क्लेशश्चोपशाम्यति

парвабхедо джваро мӯрччха̄нидра̄ ш́ва̄сагала̄майа̄х̣ мукха̄кш̣игауравам̣ джа̄д̣йамутклеш́аш́чопаш́а̄мйати

554

सकृद्द्विस्त्रिश्चतुष्कुर्याद् दृष्ट्वा दोषबलाबलम् एतद्धि परमं प्राहुर्भेषजं सन्निपातिनाम्

сакр̣ддвистриш́чатуш̣курйа̄д др̣ш̣т̣ва̄ дош̣абала̄балам етаддхи парамам̣ пра̄хурбхеш̣аджам̣ саннипа̄тина̄м

555

इति कवल ग्रहः कट्फलं पौष्करं शृङ्गी व्योषं यासश्च कारवी श्लक्ष्णं चूर्णीकृतं चैतन्मधुना सह लेहयेत्

ити кавала грахах̣ кат̣пхалам̣ пауш̣карам̣ ш́р̣н̇гӣ вйош̣ам̣ йа̄саш́ча ка̄равӣ ш́лакш̣н̣ам̣ чӯрн̣ӣкр̣там̣ чаитанмадхуна̄ саха лехайет

556

एषाऽवलेहिका हन्ति सन्निपातं सुदारूणम् हिक्कां श्वासं च कासञ्च कण्ठरोगञ्च नाशयेत् एतद्योज्यं कफोद्रे के चूर्णमार्द्र कजै रसैः

еш̣а̄'валехика̄ ханти саннипа̄там̣ суда̄рӯн̣ам хикка̄м̣ ш́ва̄сам̣ ча ка̄сан̃ча кан̣т̣хароган̃ча на̄ш́айет етадйоджйам̣ капходре ке чӯрн̣ама̄рдра каджаи расаих̣

557

अष्टाङ्गं मधुना लिह्यादार्द्र कस्य रसेन वा सम्मोहं दारुणं हन्यात्तन्द्रा काससमन्वितम्

аш̣т̣а̄н̇гам̣ мадхуна̄ лихйа̄да̄рдра касйа расена ва̄ саммохам̣ да̄рун̣ам̣ ханйа̄ттандра̄ ка̄сасаманвитам

558

सर्वेषु सन्निपातेषु न क्षौद्र्रमवचारयेत् शीतोपचारि क्षौद्रं स्याच्छीतं चात्र विरुद्ध्य्ते

сарвеш̣у саннипа̄теш̣у на кш̣аудррамавача̄райет ш́ӣтопача̄ри кш̣аудрам̣ сйа̄ччхӣтам̣ ча̄тра вируддхйте

559

स्विन्नमामलकं पिष्ट्वा द्रा क्षया सह मेलयेत् विश्वभेषजसुंयुक्तं मधुना सह लेहयेत् तेनास्य शाम्यति श्वासः कासो मूर्च्छाऽरुचिस्तथा

свиннама̄малакам̣ пиш̣т̣ва̄ дра̄ кш̣айа̄ саха мелайет виш́вабхеш̣аджасум̣йуктам̣ мадхуна̄ саха лехайет тена̄сйа ш́а̄мйати ш́ва̄сах̣ ка̄со мӯрччха̄'ручистатха̄

560

शिरीषबीजं गोम्रूत्रकृष्णामरिचसैन्धवैः अञ्जनं स्यात्प्रबोधायसरसोनशिलावचैः

ш́ирӣш̣абӣджам̣ гомрӯтракр̣ш̣н̣а̄маричасаиндхаваих̣ ан̃джанам̣ сйа̄тпрабодха̄йасарасонаш́ила̄вачаих̣

561

अयोरजः श्वेतलोध्रं मरिचं चाञ्जनं तथा गोमूत्रेण समायुक्तं तन्द्रा नाशनमुत्तमम्

айораджах̣ ш́веталодхрам̣ маричам̣ ча̄н̃джанам̣ татха̄ гомӯтрен̣а сама̄йуктам̣ тандра̄ на̄ш́анамуттамам

562

अञ्जनं सम्यगारब्धं मधुसिन्धुशिलोषणैः प्रमोहद्र्रोहि भवति भाषितं दण्डपाणिना

ан̃джанам̣ самйага̄рабдхам̣ мадхусиндхуш́илош̣ан̣аих̣ прамохадррохи бхавати бха̄ш̣итам̣ дан̣д̣апа̄н̣ина̄

563

इत्यञ्जनम् सूतं विषञ्च मरिचंतुत्थकं नवसादरम् चूर्णितं स्वरसैर्मर्द्यं धूर्त्तपत्ररसोनयोः

итйан̃джанам сӯтам̣ виш̣ан̃ча маричам̣туттхакам̣ наваса̄дарам чӯрн̣итам̣ сварасаирмардйам̣ дхӯрттапатрарасонайох̣

564

सन्निपातकृते मोहे मूर्ध्नि लिम्पेत्पदोपरि अस्थिव्यथास्वनेनैव लेपं कुर्यात्पदोपरि

саннипа̄такр̣те мохе мӯрдхни лимпетпадопари астхивйатха̄сваненаива лепам̣ курйа̄тпадопари

565

बिल्वः श्योनाकगाम्भारीपाटलागणिकारिकाः पित्तघ्नंवातकफहृत्पञ्चमूलमिदं महत्

билвах̣ ш́йона̄кага̄мбха̄рӣпа̄т̣ала̄ган̣ика̄рика̄х̣ питтагхнам̣ва̄такапхахр̣тпан̃чамӯламидам̣ махат

566

शालिपर्णी पृश्निपर्णी बृहती कण्टकारिका गोक्षुरुर्वातपित्तघ्नं कनीयः पञ्चमूलकम्

ш́а̄липарн̣ӣ пр̣ш́нипарн̣ӣ бр̣хатӣ кан̣т̣ака̄рика̄ гокш̣урурва̄тапиттагхнам̣ канӣйах̣ пан̃чамӯлакам

567

उभयं दशमूलं तत्पिप्पलीचूर्णसंयुतम् सन्निपातज्वरं हन्ति हृत्कण्ठग्रहनाशनम्

убхайам̣ даш́амӯлам̣ татпиппалӣчӯрн̣асам̣йутам саннипа̄таджварам̣ ханти хр̣ткан̣т̣хаграхана̄ш́анам

568

तन्द्रा वातकफातङ्कश्वासपार्श्वार्त्तिकासनुत्

тандра̄ ва̄такапха̄тан̇каш́ва̄сапа̄рш́ва̄рттика̄санут

569

महान्ति यानि मूलानि काष्ठगर्भाणि यानि च तेषान्तु वल्कलं ग्राह्यं ह्रस्वमूलानि कृत्स्नशः

маха̄нти йа̄ни мӯла̄ни ка̄ш̣т̣хагарбха̄н̣и йа̄ни ча теш̣а̄нту валкалам̣ гра̄хйам̣ храсвамӯла̄ни кр̣тснаш́ах̣

570

दशमूलीकषायस्तु पिप्पलीपौष्करान्वितः सन्निपातज्वरे देयः श्वासकाससमन्विते

даш́амӯлӣкаш̣а̄йасту пиппалӣпауш̣кара̄нвитах̣ саннипа̄таджваре дейах̣ ш́ва̄сака̄сасаманвите

571

चिरज्वरे वातकफोल्वणे वा त्रिदोषजे वा दशमूलमिश्रः किराततिक्तादिगणः प्रयोज्यः शुद्ध्य्र्थिने वा त्रिवृताविमिश्रः

чираджваре ва̄такапхолван̣е ва̄ тридош̣адже ва̄ даш́амӯламиш́рах̣ кира̄татикта̄диган̣ах̣ прайоджйах̣ ш́уддхйртхине ва̄ тривр̣та̄вимиш́рах̣

572

किराततिक्तको मुस्तं गुडूची विश्वभेषजम् किरातादिर्गणो ह्येष चातुर्भद्र कमित्यपि

кира̄татиктако мустам̣ гуд̣ӯчӣ виш́вабхеш̣аджам кира̄та̄дирган̣о хйеш̣а ча̄турбхадра камитйапи

573

दशमूली शटी शृङ्गी पौष्करं सदुरालभम् भार्गी कुटजबीजञ्च पटोलं कटुरोहिणी

даш́амӯлӣ ш́ат̣ӣ ш́р̣н̇гӣ пауш̣карам̣ садура̄лабхам бха̄ргӣ кут̣аджабӣджан̃ча пат̣олам̣ кат̣урохин̣ӣ

574

अष्टादशाङ्ग इत्येष सन्निपातज्वरापहः कासहृद्ग्रहपार्श्वार्त्तिश्वासहिक्कावमीहरः

аш̣т̣а̄даш́а̄н̇га итйеш̣а саннипа̄таджвара̄пахах̣ ка̄сахр̣дграхапа̄рш́ва̄рттиш́ва̄сахикка̄вамӣхарах̣

575

भूनिम्बदारुदशमूलमहौषधाब्द तिक्तेन्द्र्रबीजधनिकेभकणाकषायः तन्द्रा प्रलापकसनारुचिदाहमोह श्वासत्रिदोषजनितज्वरनाशनः स्यात्

бхӯнимбада̄рудаш́амӯламахауш̣адха̄бда тиктендррабӣджадханикебхакан̣а̄каш̣а̄йах̣ тандра̄ прала̄пакасана̄ручида̄хамоха ш́ва̄сатридош̣аджанитаджварана̄ш́анах̣ сйа̄т

576

सन्निपातज्वरे रसप्रदीपे विषं त्रिकटुकं गन्धं टङ्कणं मृतशुल्वकम् धत्तूरस्य च बीजानि हिङ्गुलं नवमं स्मृतम्

саннипа̄таджваре расапрадӣпе виш̣ам̣ трикат̣укам̣ гандхам̣ т̣ан̇кан̣ам̣ мр̣таш́улвакам дхаттӯрасйа ча бӣджа̄ни хин̇гулам̣ навамам̣ смр̣там

577

एतानि समभागानि दिनैकं विजयाद्र वैः मर्दयेच्चणकाकारा कर्त्तव्या वटिकाऽथ सा

ета̄ни самабха̄га̄ни динаикам̣ виджайа̄дра ваих̣ мардайеччан̣ака̄ка̄ра̄ карттавйа̄ ват̣ика̄'тха са̄

578

भक्षणीयोऽनुपातव्यो रविमूलकषायकः मृतसञ्जीवनी नाम्नासन्निपातज्वरान्तकृत्

бхакш̣ан̣ӣйо'нупа̄тавйо равимӯлакаш̣а̄йаках̣ мр̣тасан̃джӣванӣ на̄мна̄саннипа̄таджвара̄нтакр̣т

579

शुद्धसूतं समं गन्धं सूतांशं मृतताम्रकम् त्रिभिस्तुल्यैर्गवां क्षीरैर्मर्दयेदातपे खरे

ш́уддхасӯтам̣ самам̣ гандхам̣ сӯта̄м̣ш́ам̣ мр̣тата̄мракам трибхистулйаиргава̄м̣ кш̣ӣраирмардайеда̄тапе кхаре

580

मर्दयेद्दिनमेकन्तु निर्गुण्डीशिग्रुजद्र वैः विधाय गोलं तं गोलमन्धमूषागतं पचेत्

мардайеддинамеканту ниргун̣д̣ӣш́игруджадра ваих̣ видха̄йа голам̣ там̣ голамандхамӯш̣а̄гатам̣ пачет

581

त्रियामं बालुकायन्त्रे ततः खल्वे विचूर्णयेत् अष्टमांशं विषं तत्र क्षिपेत्तेनापि मर्दयेत्

трийа̄мам̣ ба̄лука̄йантре татах̣ кхалве вичӯрн̣айет аш̣т̣ама̄м̣ш́ам̣ виш̣ам̣ татра кш̣ипеттена̄пи мардайет

582

त्रिनेत्राख्यो रसो ह्येष देयो गुञ्जाद्वयोन्मितः पञ्चकोलकषायेण छागीदुग्धेन वा सह

тринетра̄кхйо расо хйеш̣а дейо гун̃джа̄двайонмитах̣ пан̃чаколакаш̣а̄йен̣а чха̄гӣдугдхена ва̄ саха

583

रसेनानेनभुक्तेन सन्निपातज्वरो महान् संक्षयं व्रजति क्षिप्रं कर्त्तव्यो नात्र संशयः

расена̄ненабхуктена саннипа̄таджваро маха̄н сам̣кш̣айам̣ враджати кш̣ипрам̣ карттавйо на̄тра сам̣ш́айах̣

584

भस्म षोडशनिष्कं स्यादरण्योपलसम्भवम् मरिचं निष्कमात्रञ्च विषं निष्कं विचूर्णयेत्

бхасма ш̣од̣аш́аниш̣кам̣ сйа̄даран̣йопаласамбхавам маричам̣ ниш̣кама̄тран̃ча виш̣ам̣ ниш̣кам̣ вичӯрн̣айет

585

रसो भस्मेश्वरो नाम सन्निपातज्वरान्तकृत् एकगुञ्जामितो भक्ष्य आर्द्र कस्य द्र्रवेण हि

расо бхасмеш́варо на̄ма саннипа̄таджвара̄нтакр̣т екагун̃джа̄мито бхакш̣йа а̄рдра касйа дрравен̣а хи

586

द्वौ कर्षौ सूतकाद् ग्राह्यौ गन्धकाद् द्वौ तथैव च यत्नतस्तूभयं मर्द्यं दिनं हंसपदीद्र्रवैः

двау карш̣ау сӯтака̄д гра̄хйау гандхака̄д двау татхаива ча йатнатастӯбхайам̣ мардйам̣ динам̣ хам̣сападӣдрраваих̣

587

कल्कस्य वटिकां कृत्वा निक्षिपेत्काचभाजने कर्षैकममृतं तत्र क्षिप्त्वा वक्त्रं निरोधयेत्

калкасйа ват̣ика̄м̣ кр̣тва̄ никш̣ипетка̄чабха̄джане карш̣аикамамр̣там̣ татра кш̣иптва̄ вактрам̣ ниродхайет

588

कूपिकायाः परौ भागौ बालुकाभिश्च पूरयेत् सार्द्धं यावदहोरात्रं तावत्तत्र पचेद्र सम्

кӯпика̄йа̄х̣ парау бха̄гау ба̄лука̄бхиш́ча пӯрайет са̄рддхам̣ йа̄вадахора̄трам̣ та̄ваттатра пачедра сам

589

याममात्रोऽनलो देयः स्वाङ्गशीतं समुद्धरेत् तोलार्द्धममृतं तत्र क्षिपेत्तावत्तथोषणम्

йа̄мама̄тро'нало дейах̣ сва̄н̇гаш́ӣтам̣ самуддхарет тола̄рддхамамр̣там̣ татра кш̣ипетта̄ваттатхош̣ан̣ам

590

भक्षितो रक्तिकामात्रो रसस्त्वग्निकुमारकः सन्निपातज्वरं हन्याद्वातं मन्दाग्नितामपि

бхакш̣ито рактика̄ма̄тро расаствагникума̄раках̣ саннипа̄таджварам̣ ханйа̄два̄там̣ манда̄гнита̄мапи

591

शूलञ्च ग्रहणीं गुल्मं क्षयं जत्रुगदं तथा श्वासकासादिकान्सर्वान् गदानेष विनाशयेत्

ш́ӯлан̃ча грахан̣ӣм̣ гулмам̣ кш̣айам̣ джатругадам̣ татха̄ ш́ва̄сака̄са̄дика̄нсарва̄н гада̄неш̣а вина̄ш́айет

592

गन्धेशटङ्कमरिचं विषं धत्तूरजैर्द्र वैः दिनं सम्मर्दितं शुष्कं पञ्चवक्त्रो रसो भवेत्

гандхеш́ат̣ан̇камаричам̣ виш̣ам̣ дхаттӯраджаирдра ваих̣ динам̣ саммардитам̣ ш́уш̣кам̣ пан̃чавактро расо бхавет

593

आर्द्र्रकस्य द्र्रवेणैष दातव्यो रक्तिकामितः सन्निपातज्वरे देयो घोरे तद्दोषनाशनः

а̄рдрракасйа дрравен̣аиш̣а да̄тавйо рактика̄митах̣ саннипа̄таджваре дейо гхоре таддош̣ана̄ш́анах̣

594

अमृतवराटकमरिचै र्द्विपञ्चनवभागयोजितै रचिता वटिका मुद्गसमाना कफत्रिदोषाग्निमान्द्यहरी

амр̣тавара̄т̣акамаричаи рдвипан̃чанавабха̄гайоджитаи рачита̄ ват̣ика̄ мудгасама̄на̄ капхатридош̣а̄гнима̄ндйахарӣ

595

सूतकं गन्धकञ्चैव हरितालं मनःशिला एकनिष्कं द्विनिष्कञ्च चतुर्निष्कं तथैव च

сӯтакам̣ гандхакан̃чаива харита̄лам̣ манах̣ш́ила̄ еканиш̣кам̣ двиниш̣кан̃ча чатурниш̣кам̣ татхаива ча

596

पञ्चनिष्कं रसैः कारवेल्ल्याः सम्यक्प्रकल्पयेत् ताम्रपत्राणि तुल्यानि तेन कल्केन लेपयेत्

пан̃чаниш̣кам̣ расаих̣ ка̄равеллйа̄х̣ самйакпракалпайет та̄мрапатра̄н̣и тулйа̄ни тена калкена лепайет

597

शरावसम्पुटे तानि कृत्वा तेषामुपर्यपि दद्यात्तां पिष्टिकां पश्चात्पुटपाकेन पाचयेत्

ш́ара̄васампут̣е та̄ни кр̣тва̄ теш̣а̄мупарйапи дадйа̄тта̄м̣ пиш̣т̣ика̄м̣ паш́ча̄тпут̣апа̄кена па̄чайет

598

ततः सञ्चूर्णयेदेवं रसः क्षौद्रे ण भक्षितः यवैकमात्रया हन्ति घोरं शीतज्वरं ध्रुवम्

татах̣ сан̃чӯрн̣айедевам̣ расах̣ кш̣аудре н̣а бхакш̣итах̣ йаваикама̄трайа̄ ханти гхорам̣ ш́ӣтаджварам̣ дхрувам

599

पारदं गन्धकञ्चैव तुत्थञ्च दरदं विषम् विषादष्टगुणं योज्यं मरिचं विश्वभेषजम्

па̄радам̣ гандхакан̃чаива туттхан̃ча дарадам̣ виш̣ам виш̣а̄даш̣т̣агун̣ам̣ йоджйам̣ маричам̣ виш́вабхеш̣аджам

600

अश्वगन्धाऽथ विजया कासमर्दः कठिल्लकः चतुर्णाञ्च रसैरेतैश्चूणान्येतानि मर्दयेत्

аш́вагандха̄'тха виджайа̄ ка̄самардах̣ кат̣хиллаках̣ чатурн̣а̄н̃ча расаиретаиш́чӯн̣а̄нйета̄ни мардайет

601

तुलस्यास्तु दलैः सार्द्धं भक्षितो रक्तिकामितः हन्ति शीतज्वरं घोरं नाम्नाऽय शीतकेसरी

туласйа̄сту далаих̣ са̄рддхам̣ бхакш̣ито рактика̄митах̣ ханти ш́ӣтаджварам̣ гхорам̣ на̄мна̄'йа ш́ӣтакесарӣ

602

तालकं शुक्तिकाचूर्णं तुल्यं तत्रोभयोरपि नवमांशञ्च तुल्यं स्यान्मर्दयेत्कन्यकाद्र वैः

та̄лакам̣ ш́уктика̄чӯрн̣ам̣ тулйам̣ татробхайорапи навама̄м̣ш́ан̃ча тулйам̣ сйа̄нмардайетканйака̄дра ваих̣

603

तत्तु संशुष्कमुपलैर्वन्यैर्गजपुटे पचेत् शीतं तच्चूर्णयेदर्द्धगुञ्जामात्रं सितायुतम्

татту сам̣ш́уш̣камупалаирванйаиргаджапут̣е пачет ш́ӣтам̣ таччӯрн̣айедарддхагун̃джа̄ма̄трам̣ сита̄йутам

604

प्रभाते भक्षयेत्तेन याति शीतज्वरःक्षयम् वान्तिर्भवति कस्यापि कस्यचिन्न भवत्यपि

прабха̄те бхакш̣айеттена йа̄ти ш́ӣтаджварах̣кш̣айам ва̄нтирбхавати касйа̄пи касйачинна бхаватйапи

605

तालकं तुत्थकं ताम्रंसूतगन्धकटङ्कणम् सर्वमेतत्समं चूर्णं कारवेल्लीरसद्र वैः

та̄лакам̣ туттхакам̣ та̄мрам̣сӯтагандхакат̣ан̇кан̣ам сарваметатсамам̣ чӯрн̣ам̣ ка̄равеллӣрасадра ваих̣

606

दिनैकं मर्दयेत्तेन रसकर्दमकेन तु ताम्रस्यभाजनस्यान्तर्लिम्पेदर्द्धाङ्गुलोन्मितम्

динаикам̣ мардайеттена расакардамакена ту та̄мрасйабха̄джанасйа̄нтарлимпедарддха̄н̇гулонмитам

607

तत्पचेद्वालुकायन्त्रे यवा यावत्स्फुटन्तिहि शीतलं तद्धि गृह्णीयात्ताम्रपात्रोदराद्भिषक्

татпачедва̄лука̄йантре йава̄ йа̄ватспхут̣антихи ш́ӣталам̣ таддхи гр̣хн̣ӣйа̄тта̄мрапа̄тродара̄дбхиш̣ак

608

शीतभञ्जी रसो माषमात्रो मरिचसंयुतः भक्षितःपर्णखण्डेन नाशयेद्विषमज्वरान्

ш́ӣтабхан̃джӣ расо ма̄ш̣ама̄тро маричасам̣йутах̣ бхакш̣итах̣парн̣акхан̣д̣ена на̄ш́айедвиш̣амаджвара̄н

609

तालको दरदोद्भूतः पारदो गन्धकःशिला क्रमाद्भागार्द्धरहितं कारवेल्ल्यम्बुमर्दितम्

та̄лако дарадодбхӯтах̣ па̄радо гандхаках̣ш́ила̄ крама̄дбха̄га̄рддхарахитам̣ ка̄равеллйамбумардитам

610

अनेनास्यप्रमाणेन ताम्रपात्रं प्रलेपयेत् अधोमुखं दृढे भाण्डे तन्निरुध्याथ पूरयेत्

анена̄сйапрама̄н̣ена та̄мрапа̄трам̣ пралепайет адхомукхам̣ др̣д̣хе бха̄н̣д̣е таннирудхйа̄тха пӯрайет

611

चुल्ल्यां बालुकया घस्रमग्निं प्रज्वालयेदधः शीतं सञ्चूर्ण्य माषोऽस्य नागवल्लीदले स्थितः

чуллйа̄м̣ ба̄лукайа̄ гхасрамагним̣ праджва̄лайедадхах̣ ш́ӣтам̣ сан̃чӯрн̣йа ма̄ш̣о'сйа на̄гаваллӣдале стхитах̣

612

भक्षितो मरिचैः सार्द्धं समस्तविषमज्वरान् शीतदाहादिकान्हन्ति पथ्यं शाल्योदनं पयः

бхакш̣ито маричаих̣ са̄рддхам̣ самаставиш̣амаджвара̄н ш́ӣтада̄ха̄дика̄нханти патхйам̣ ш́а̄лйоданам̣ пайах̣

613

कट्फलं त्रिफला दारु चन्दनं सपरूषकम् कटुका पद्मकोशीरं विपचेत्कर्षकं जले

кат̣пхалам̣ трипхала̄ да̄ру чанданам̣ сапарӯш̣акам кат̣ука̄ падмакош́ӣрам̣ випачеткарш̣акам̣ джале

614

त्रिदोषदाहतृष्णाघ्नं पानमात्रे प्रपूजितम् दीर्घकालज्वरार्त्तानामेतत्स्यादमृतोपमम्

тридош̣ада̄хатр̣ш̣н̣а̄гхнам̣ па̄нама̄тре прапӯджитам дӣргхака̄ладжвара̄ртта̄на̄метатсйа̄дамр̣топамам

615

सन्निपाते तु दाहार्त्तं यः सिञ्चेच्छीतवारिणा आतुरः स कथं जीवेद्भिषग्वा स कथं भवेत्

саннипа̄те ту да̄ха̄рттам̣ йах̣ син̃чеччхӣтава̄рин̣а̄ а̄турах̣ са катхам̣ джӣведбхиш̣агва̄ са катхам̣ бхавет

616

दुःस्पर्शगोक्षुर क्षुद्रा सिद्धमाहारमर्पयेत् दोषशान्तिबलाग्न्यर्थं त्रिदोषज्वरिणे भिषक्

дух̣спарш́агокш̣ура кш̣удра̄ сиддхама̄ха̄рамарпайет дош̣аш́а̄нтибала̄гнйартхам̣ тридош̣аджварин̣е бхиш̣ак

617

लाजसक्तून्समश्नीयात्सैन्धवेन समन्वितान् ते च जीर्यन्त्यविघ्नेन ज्वरी जीवेत्तदा ध्रुवम्

ла̄джасактӯнсамаш́нӣйа̄тсаиндхавена саманвита̄н те ча джӣрйантйавигхнена джварӣ джӣветтада̄ дхрувам

618

रक्तपित्तहितत्वेन तृषादाहज्वरेषु च लाजानां सक्तवः शीता नैव तेऽत्र हिता मताः

рактапиттахитатвена тр̣ш̣а̄да̄хаджвареш̣у ча ла̄джа̄на̄м̣ сактавах̣ ш́ӣта̄ наива те'тра хита̄ мата̄х̣

619

पाचनो दीपनः स्वेद्यो लाजमण्डो यतः स्मृतः दशमूलादिसंसिद्धः संनिपातज्वरे हितः

па̄чано дӣпанах̣ сведйо ла̄джаман̣д̣о йатах̣ смр̣тах̣ даш́амӯла̄дисам̣сиддхах̣ сам̣нипа̄таджваре хитах̣

620

सन्निपातज्वरी यस्तु कम्पते प्रलपत्यपि किञ्चिदेव न जानाति चिकित्सा तस्य कथ्यते

саннипа̄таджварӣ йасту кампате пралапатйапи кин̃чидева на джа̄на̄ти чикитса̄ тасйа катхйате

621

अभ्यञ्जयेत्पुराणेन सर्पिषा पूर्वमेव तम् बलारास्नागुडूच्याद्यैस्तैलैश्च परिषेचयेत्

абхйан̃джайетпура̄н̣ена сарпиш̣а̄ пӯрвамева там бала̄ра̄сна̄гуд̣ӯчйа̄дйаистаилаиш́ча париш̣ечайет

622

वर्त्तको वर्त्तिका लावो वार्त्तिकस्तित्तिरिः शशः कुलिङ्गश्च रसेनैषां तर्पयेत यथाऽनलम्

варттако варттика̄ ла̄во ва̄рттикаститтирих̣ ш́аш́ах̣ кулин̇гаш́ча расенаиш̣а̄м̣ тарпайета йатха̄'налам

623

सन्निपाते क्षुधाऽत्त यो भोजयेत्पिशितौदनम् स कथं भिषगाख्यान्तु लभते मनुजाधमः

саннипа̄те кш̣удха̄'тта йо бходжайетпиш́итауданам са катхам̣ бхиш̣ага̄кхйа̄нту лабхате мануджа̄дхамах̣

624

अथ वातोल्वणसन्निपातज्वरस्य चिकित्सा पञ्चमूलीकषायन्तु दशाद्वातोल्बणे ज्वरे भृशोष्णं वा सुखोष्णं वा दृष्ट्वा दोषबलाबलम्

атха ва̄толван̣асаннипа̄таджварасйа чикитса̄ пан̃чамӯлӣкаш̣а̄йанту даш́а̄два̄толбан̣е джваре бхр̣ш́ош̣н̣ам̣ ва̄ сукхош̣н̣ам̣ ва̄ др̣ш̣т̣ва̄ дош̣абала̄балам

625

अथ पित्तोल्वणसन्निपातज्वरस्य चिकित्सा परूषकञ्च त्रिफला देवदारु च कट्फलम् चन्दनं पद्मकञ्चैव तथा कटुकरोहिणी

атха питтолван̣асаннипа̄таджварасйа чикитса̄ парӯш̣акан̃ча трипхала̄ девада̄ру ча кат̣пхалам чанданам̣ падмакан̃чаива татха̄ кат̣укарохин̣ӣ

626

पृश्निपर्णी शृतं त्वेभिरुषितं शीतलं जलम् पित्तोत्तरे नृणामेतत्सन्निपातचिकित्सितम्

пр̣ш́нипарн̣ӣ ш́р̣там̣ твебхируш̣итам̣ ш́ӣталам̣ джалам питтоттаре нр̣н̣а̄метатсаннипа̄тачикитситам

627

किराततिक्तकं मुस्तं गुडूची विश्वभेषजम् पाठोदीच्यं मृणालञ्च शृतं पित्ताधिके पिबेत्

кира̄татиктакам̣ мустам̣ гуд̣ӯчӣ виш́вабхеш̣аджам па̄т̣ходӣчйам̣ мр̣н̣а̄лан̃ча ш́р̣там̣ питта̄дхике пибет

628

अथ कफोल्वणसन्निपातज्वरस्य चिकित्सा बृहत्यौ पौष्करं भार्गी शटी शृङ्गी दुरालभा वत्सकस्य तु बीजानि पटोलं कटुरोहिणी

атха капхолван̣асаннипа̄таджварасйа чикитса̄ бр̣хатйау пауш̣карам̣ бха̄ргӣ ш́ат̣ӣ ш́р̣н̇гӣ дура̄лабха̄ ватсакасйа ту бӣджа̄ни пат̣олам̣ кат̣урохин̣ӣ

629

बृहत्यादिगणः शस्तः सन्निपाते कफोत्तरे श्वासादिषु च सर्वेषु हितः सोपद्र वेष्वपि

бр̣хатйа̄диган̣ах̣ ш́астах̣ саннипа̄те капхоттаре ш́ва̄са̄диш̣у ча сарвеш̣у хитах̣ сопадра веш̣вапи

630

अथ वातपित्तोल्वणसन्निपातज्वरस्य चिकित्सा वातपित्तहरं वृष्यं कनीयः पञ्चमूलकम् तत्क्वाथो मधुना हन्ति वातपित्तोल्वणं ज्वरम्

атха ва̄тапиттолван̣асаннипа̄таджварасйа чикитса̄ ва̄тапиттахарам̣ вр̣ш̣йам̣ канӣйах̣ пан̃чамӯлакам татква̄тхо мадхуна̄ ханти ва̄тапиттолван̣ам̣ джварам

631

किराततिक्तकं मुस्तं गुडूची विश्वभेषजम् चातुर्भद्र कमित्याहुर्वातपित्तोल्बणे ज्वरे

кира̄татиктакам̣ мустам̣ гуд̣ӯчӣ виш́вабхеш̣аджам ча̄турбхадра камитйа̄хурва̄тапиттолбан̣е джваре

632

अथ पित्तकफोल्वणसन्निपातज्वरस्य चिकित्सा पर्पटः कट्फलं कुष्ठमुशीरं चन्दनं जलम् नागरं मुस्तकं शृङ्गी पिप्पल्येषां शृतं हितम् तृष्णादाहाग्निमान्द्येषु पित्तश्लेष्मोल्वणो ज्वरे

атха питтакапхолван̣асаннипа̄таджварасйа чикитса̄ парпат̣ах̣ кат̣пхалам̣ куш̣т̣хамуш́ӣрам̣ чанданам̣ джалам на̄гарам̣ мустакам̣ ш́р̣н̇гӣ пиппалйеш̣а̄м̣ ш́р̣там̣ хитам тр̣ш̣н̣а̄да̄ха̄гнима̄ндйеш̣у питташ́леш̣молван̣о джваре

633

अथ वातपित्तकफोल्वणसन्निपातज्वरस्य चिकित्सा नागरं धान्यकं भार्गी पद्मकं रक्तचन्दनम् पटोलः पिचुमन्दश्च त्रिफला मधुकं बला

атха ва̄тапиттакапхолван̣асаннипа̄таджварасйа чикитса̄ на̄гарам̣ дха̄нйакам̣ бха̄ргӣ падмакам̣ рактачанданам пат̣олах̣ пичумандаш́ча трипхала̄ мадхукам̣ бала̄

634

शर्करा कटुका मुस्तं गजाह्वा व्याधिघातकः किराततिक्तममृता दशमूली निदिग्धिका

ш́аркара̄ кат̣ука̄ мустам̣ гаджа̄хва̄ вйа̄дхигха̄таках̣ кира̄татиктамамр̣та̄ даш́амӯлӣ нидигдхика̄

635

योगराजो निहन्त्येष सन्निपातं त्रिकोल्वणम् सन्निपातसमुत्थानं मृत्युमप्यागतं जयेत्

йогара̄джо нихантйеш̣а саннипа̄там̣ триколван̣ам саннипа̄тасамуттха̄нам̣ мр̣тйумапйа̄гатам̣ джайет

636

अथ प्रवृद्धमध्यहीनवातादिसन्निपातज्वराणां चिकित्सा प्रवृद्धं कर्शयेद्दोषं क्षीणं संवर्द्धयेद्भिषक् चिकित्सेयं विधातव्या दोषयोर्वृद्धहीनयोः

атха правр̣ддхамадхйахӣнава̄та̄дисаннипа̄таджвара̄н̣а̄м̣ чикитса̄ правр̣ддхам̣ карш́айеддош̣ам̣ кш̣ӣн̣ам̣ сам̣варддхайедбхиш̣ак чикитсейам̣ видха̄тавйа̄ дош̣айорвр̣ддхахӣнайох̣

637

प्रवृद्धे शमिते दोषे मध्यमः स्वयमेव हि शान्तिं याति शमं नीतेऽनुबन्ध्ये त्वनुबन्धवत्

правр̣ддхе ш́амите дош̣е мадхйамах̣ свайамева хи ш́а̄нтим̣ йа̄ти ш́амам̣ нӣте'нубандхйе тванубандхават

638

भास्वन्मूलं जीरकव्योषभार्गी व्याघ्रीशुण्ठीपुष्करं गोजलेन सिद्धं सद्यः शीतगात्रार्तिमोहश्वासश्लेष्मोद्रे ककासान्निहन्ति

бха̄сванмӯлам̣ джӣракавйош̣абха̄ргӣ вйа̄гхрӣш́ун̣т̣хӣпуш̣карам̣ годжалена сиддхам̣ садйах̣ ш́ӣтага̄тра̄ртимохаш́ва̄саш́леш̣модре кака̄са̄нниханти

639

कर्कोटिकाकन्दरजः कुलत्थ कृष्णावचाकट्फलकृष्णजीरैः किराततिक्तानलकट्फलाम्बु पथ्याभिरुद्वर्त्तनमत्र शस्तम्

каркот̣ика̄кандараджах̣ кулаттха кр̣ш̣н̣а̄вача̄кат̣пхалакр̣ш̣н̣аджӣраих̣ кира̄татикта̄налакат̣пхала̄мбу патхйа̄бхирудварттанаматра ш́астам

640

रसविषमरिचमहेश प्रियफलभस्मैकभूचतुर्वसुभिः भागैर्मितमुद् धूलनमिदमधिकस्वेदशैत्यहरम्

расавиш̣амаричамахеш́а прийапхалабхасмаикабхӯчатурвасубхих̣ бха̄гаирмитамуд дхӯланамидамадхикасведаш́аитйахарам

641

क्षुद्रा ऽमृतापौष्करनागराणि शृतानि पीतानि शिवायुतानि शुण्ठीकणाऽगस्तिरसोषणानि नस्येन तन्द्रा विजयोल्वणानि

кш̣удра̄ 'мр̣та̄пауш̣карана̄гара̄н̣и ш́р̣та̄ни пӣта̄ни ш́ива̄йута̄ни ш́ун̣т̣хӣкан̣а̄'гастирасош̣ан̣а̄ни насйена тандра̄ виджайолван̣а̄ни

642

मरिचकचपचम्पचावचारुक् कृमिहरनागरशर्वरीगवाक्ष्यः छगलकजलकल्किता नितान्तं नसि निहिता ननु तन्द्रि कं जयन्ति

маричакачапачампача̄вача̄рук кр̣михарана̄гараш́арварӣгава̄кш̣йах̣ чхагалакаджалакалкита̄ нита̄нтам̣ наси нихита̄ нану тандри кам̣ джайанти

643

तुरङ्गलालालवणोत्तमेन्दु मनःशिलामागधिकामधूनि नियोजितान्यक्षिणि निश्चितं च तन्द्रा ञ्च निद्रा ञ्च निवारयन्ति

туран̇гала̄ла̄лаван̣оттаменду манах̣ш́ила̄ма̄гадхика̄мадхӯни нийоджита̄нйакш̣ин̣и ниш́читам̣ ча тандра̄ н̃ча нидра̄ н̃ча нива̄райанти

644

सतगरवरतिक्तारेवताम्भोदतिक्ता नलदतुरगगन्धाभारतीहारहूराः मलयजदशमूलीशङ्खपुष्पीसुपक्वाः प्रलपनमपहन्युः पानतो नातिदूरात्

сатагараваратикта̄ревата̄мбходатикта̄ наладатурагагандха̄бха̄ратӣха̄рахӯра̄х̣ малайаджадаш́амӯлӣш́ан̇кхапуш̣пӣсупаква̄х̣ пралапанамапаханйух̣ па̄нато на̄тидӯра̄т

645

सान्त्वनरञ्जनैस्तीक्ष्णै र्नस्यैस्तिमिरसेवनैः सर्वतो विकृतं चित्त मस्य प्रकृतिमानयेत्

са̄нтванаран̃джанаистӣкш̣н̣аи рнасйаистимирасеванаих̣ сарвато викр̣там̣ читта масйа пракр̣тима̄найет

646

रोहिषधन्वयवासकवासा पर्पटगन्धलताकटुकाभिः शर्करया सममेष कषायः क्षतजष्ठीविन उद्यदुपायः

рохиш̣адханвайава̄сакава̄са̄ парпат̣агандхалата̄кат̣ука̄бхих̣ ш́аркарайа̄ самамеш̣а каш̣а̄йах̣ кш̣атаджаш̣т̣хӣвина удйадупа̄йах̣

647

पद्मकचन्दनपर्पटमुस्तं जातिकजीवकचन्दनवारि क्लींतकनिम्बयुतं परिपक्वं वारि भवेदिह शोणितहारि

падмакачанданапарпат̣амустам̣ джа̄тикаджӣвакачанданава̄ри клӣм̣таканимбайутам̣ парипаквам̣ ва̄ри бхаведиха ш́он̣итаха̄ри

648

मधुकमधूकपरूषकपाथ श्चन्दनपल्लवदारुसनाथः श्रीपर्णीफलशीतकषायः ससित इहस्यादस्रजयाय

мадхукамадхӯкапарӯш̣акапа̄тха ш́чанданапаллавада̄русана̄тхах̣ ш́рӣпарн̣ӣпхалаш́ӣтакаш̣а̄йах̣ сасита ихасйа̄дасраджайа̄йа

649

तुरङ्गगन्धालवणोग्रगन्धा मधूकसारोषणमागधीभिः बस्ताम्बुशुण्ठीलशुनान्विताभिर्नस्यं कृशं भुग्नदृशं करोति

туран̇гагандха̄лаван̣ограгандха̄ мадхӯкаса̄рош̣ан̣ама̄гадхӣбхих̣ баста̄мбуш́ун̣т̣хӣлаш́уна̄нвита̄бхирнасйам̣ кр̣ш́ам̣ бхугнадр̣ш́ам̣ кароти

650

शृङ्गीभार्ग्यभयाऽजाजी कणाभूनिम्बपर्पटः देवदारुवचाकुष्ठ यासकट्फलनागरैः

ш́р̣н̇гӣбха̄ргйабхайа̄'джа̄джӣ кан̣а̄бхӯнимбапарпат̣ах̣ девада̄рувача̄куш̣т̣ха йа̄сакат̣пхалана̄гараих̣

651

मुस्तधान्याकतिक्तेन्द्रः यवपाठाहरेणुभिः हस्तिपिप्पल्यपामार्गः पिप्पलीमूलचित्रकैः

мустадха̄нйа̄катиктендрах̣ йавапа̄т̣ха̄харен̣убхих̣ хастипиппалйапа̄ма̄ргах̣ пиппалӣмӯлачитракаих̣

652

विशालाऽरग्वधारिष्ट शटीवाकुचिकाफलैः विडङ्गरजनीदार्वी यवानीद्वयसंयुतैः

виш́а̄ла̄'рагвадха̄риш̣т̣а ш́ат̣ӣва̄кучика̄пхалаих̣ вид̣ан̇гараджанӣда̄рвӣ йава̄нӣдвайасам̣йутаих̣

653

समांशैर्विहितः क्वाथो हिङ्ग्वार्द्र करसान्वितः अभिन्यासज्वरं घोरं हन्ति तन्द्रा ञ्च तत्क्षणात्

сама̄м̣ш́аирвихитах̣ ква̄тхо хин̇гва̄рдра караса̄нвитах̣ абхинйа̄саджварам̣ гхорам̣ ханти тандра̄ н̃ча таткш̣ан̣а̄т

654

प्रमेहं कर्णशूलञ्च सन्निपातांस्त्रयोदश हिक्कां श्वासञ्च कासञ्च तथा सर्वानुपद्र वान्

прамехам̣ карн̣аш́ӯлан̃ча саннипа̄та̄м̣страйодаш́а хикка̄м̣ ш́ва̄сан̃ча ка̄сан̃ча татха̄ сарва̄нупадра ва̄н

655

किराततिक्ताकुलकृत्कुलिङ्गी कर्पूरकृष्णाकटुतैलयुक्तः अम्लद्र वः संशमयेद्र सज्ञा दोषान्स्तुतो दाशरथिर्यथाऽत्र

кира̄татикта̄кулакр̣ткулин̇гӣ карпӯракр̣ш̣н̣а̄кат̣утаилайуктах̣ амладра вах̣ сам̣ш́амайедра саджн̃а̄ дош̣а̄нстуто да̄ш́аратхирйатха̄'тра

656

शालूरपर्णी मालूर मूलामयमधुप्लुता शङ्खकपुष्पीसहिता सेव्या वाचां विशुद्धये

ш́а̄лӯрапарн̣ӣ ма̄лӯра мӯла̄майамадхуплута̄ ш́ан̇кхакапуш̣пӣсахита̄ севйа̄ ва̄ча̄м̣ виш́уддхайе

657

क्षुद्र्रानागरपुष्करामृतलता ब्राह्मीवचासुव्रता भार्गीवासकयासतोयसुरसाक्वाथोजयेज्जिह्वकम् विश्वावर्मविभावरी युगवरावत्सादनीवारिद व्याघ्रीनिम्बपटोलपुष्करजटारुग्दारुभिर्वा कृतः

кш̣удрра̄на̄гарапуш̣кара̄мр̣талата̄ бра̄хмӣвача̄суврата̄ бха̄ргӣва̄сакайа̄сатойасураса̄ква̄тходжайеджджихвакам виш́ва̄вармавибха̄варӣ йугавара̄ватса̄данӣва̄рида вйа̄гхрӣнимбапат̣олапуш̣караджат̣а̄ругда̄рубхирва̄ кр̣тах̣

658

शटीसुरतरूत्तमास्थविरदारुरास्नाः समाः सनागरसुधाऽन्विताः पिब शतावरीसंयुताः मृदुज्वलनपाचिताः सह पुरेण संधिग्रह व्यथाऽपहृतये वृथा शिशिरसेवनं मा कृथाः

ш́ат̣ӣсуратарӯттама̄стхавирада̄рура̄сна̄х̣ сама̄х̣ сана̄гарасудха̄'нвита̄х̣ пиба ш́ата̄варӣсам̣йута̄х̣ мр̣дуджваланапа̄чита̄х̣ саха пурен̣а сам̣дхиграха вйатха̄'пахр̣тайе вр̣тха̄ ш́иш́ирасеванам̣ ма̄ кр̣тха̄х̣

659

वचाकवचकच्छुरासहचरामृताभङ्गुरासुराह्वघननागरातरुणदारुरास्नापुराः वृषातरुणभीरुभिः सह भवन्ति संधिग्रह व्यथोरुजडिमक्लमभ्रमणपक्षघातद्रुहः

вача̄кавачакаччхура̄сахачара̄мр̣та̄бхан̇гура̄сура̄хвагханана̄гара̄тарун̣ада̄рура̄сна̄пура̄х̣ вр̣ш̣а̄тарун̣абхӣрубхих̣ саха бхаванти сам̣дхиграха вйатхоруджад̣имакламабхраман̣апакш̣агха̄тадрухах̣

660

सुरदारुशटीसुधालता सुवहाशुण्ठ्यमृताः शृता जले सपुराः शमयन्ति सेविताः सततं सन्धिगतं सदागतिम्

сурада̄руш́ат̣ӣсудха̄лата̄ суваха̄ш́ун̣т̣хйамр̣та̄х̣ ш́р̣та̄ джале сапура̄х̣ ш́амайанти севита̄х̣ сататам̣ сандхигатам̣ сада̄гатим

661

मुस्तैरण्डप्राणदाबाणादारू च्छिन्नारास्नाभीरूकर्चूरतिक्ताः वासाविश्वापञ्चमूलाश्वगन्धा हन्युर्मन्यास्तम्भसन्धिग्रहार्त्तीः

мустаиран̣д̣апра̄н̣ада̄ба̄н̣а̄да̄рӯ ччхинна̄ра̄сна̄бхӣрӯкарчӯратикта̄х̣ ва̄са̄виш́ва̄пан̃чамӯла̄ш́вагандха̄ ханйурманйа̄стамбхасандхиграха̄рттӣх̣

662

इहापहाय व्रतमुष्णवारि ज्वरारियूषादि गदापहारि ज्वरच्छिदं जीवितदञ्च नित्यं मृत्युञ्जयं चेतसि चिन्तयस्व

иха̄паха̄йа вратамуш̣н̣ава̄ри джвара̄рийӯш̣а̄ди гада̄паха̄ри джвараччхидам̣ джӣвитадан̃ча нитйам̣ мр̣тйун̃джайам̣ четаси чинтайасва

663

कर्पूरप्रकरावदातवपुषं संयोगमुद्रा जुषं शश्वद्भक्तजनेषु भावुकजुषं भालस्फुरच्चक्षुषम् सम्पूर्णामृतकुम्भसम्भृतकरं शुभ्राक्षमालाधरं पिङ्गात्तुङ्गजटाकलापरुचिरं चन्द्रा र्द्धमौलि स्तुहि

карпӯрапракара̄вада̄тавапуш̣ам̣ сам̣йогамудра̄ джуш̣ам̣ ш́аш́вадбхактаджанеш̣у бха̄вукаджуш̣ам̣ бха̄ласпхураччакш̣уш̣ам сампӯрн̣а̄мр̣такумбхасамбхр̣такарам̣ ш́убхра̄кш̣ама̄ла̄дхарам̣ пин̇га̄ттун̇гаджат̣а̄кала̄паручирам̣ чандра̄ рддхамаули стухи

664

भिषग्भिरिति निर्णीतं सन्निपातेऽन्तकाभिधे भेषजं जाह्ववीनीरं वैद्यो गोविन्द एव हि

бхиш̣агбхирити нирн̣ӣтам̣ саннипа̄те'нтака̄бхидхе бхеш̣аджам̣ джа̄хвавӣнӣрам̣ ваидйо говинда ева хи

665

उशीरचन्दनोदीच्य द्रा क्षाऽमलकपर्पटैः शृतं शीतं जलं दद्याद् दाहतृड्ज्वरशान्तये

уш́ӣрачанданодӣчйа дра̄ кш̣а̄'малакапарпат̣аих̣ ш́р̣там̣ ш́ӣтам̣ джалам̣ дадйа̄д да̄хатр̣д̣джвараш́а̄нтайе

666

ससितो निशि पर्युषितः प्रातर्धान्याकतण्डुलक्वाथः पीतः शमयत्यचिरादन्तर्दाहं ज्वरं पैत्तम्

сасито ниш́и парйуш̣итах̣ пра̄тардха̄нйа̄катан̣д̣улаква̄тхах̣ пӣтах̣ ш́амайатйачира̄дантарда̄хам̣ джварам̣ паиттам

667

पथ्यां तैलघृतक्षौद्रै र्लिह्याद्दाहविनाशिनीम्

патхйа̄м̣ таилагхр̣такш̣аудраи рлихйа̄дда̄хавина̄ш́инӣм

668

प्रशमयति दाहमचिराद् दधियुक्कर्कन्धुपल्लवैर्लेपः लेपो हिमकरमलयज निम्बदलैस्तक्रपिष्टैर्वा

праш́амайати да̄хамачира̄д дадхийуккаркандхупаллаваирлепах̣ лепо химакарамалайаджа нимбадалаистакрапиш̣т̣аирва̄

669

उत्तानसुप्तस्य गभीरताम्र कांस्यादिपात्रे निहिते च नाभौ शीताम्बुधारा बहुलापतन्ती निहन्ति दाहं त्वरितं ज्वरञ्च

утта̄насуптасйа габхӣрата̄мра ка̄м̣сйа̄дипа̄тре нихите ча на̄бхау ш́ӣта̄мбудха̄ра̄ бахула̄патантӣ ниханти да̄хам̣ тваритам̣ джваран̃ча

670

शीताम्भसा तु शतशश्च विलोडितेन गव्येन चन्दनयुतेन घृतेन दिग्ध्वा दाहज्वरी सकमलोत्पलमाल्यधारी क्षिप्रं विशेत्सलिलकोष्ठमनल्पकालम्

ш́ӣта̄мбхаса̄ ту ш́аташ́аш́ча вилод̣итена гавйена чанданайутена гхр̣тена дигдхва̄ да̄хаджварӣ сакамалотпалама̄лйадха̄рӣ кш̣ипрам̣ виш́етсалилакош̣т̣хаманалпака̄лам

671

काञ्जिकार्द्र पटेनावगुण्ठनं दाहनाशनम् अथ गोतक्रसंस्विन्न शीतलीकृतवाससा

ка̄н̃джика̄рдра пат̣ена̄вагун̣т̣ханам̣ да̄хана̄ш́анам атха готакрасам̣свинна ш́ӣталӣкр̣тава̄саса̄

672

दाहवम्यर्दितं क्षामं निरन्नं तृष्णयाऽन्वितम् शर्करामधुसंयुक्तं पाययेल्लाजतर्पणम्

да̄хавамйардитам̣ кш̣а̄мам̣ нираннам̣ тр̣ш̣н̣айа̄'нвитам ш́аркара̄мадхусам̣йуктам̣ па̄йайелла̄джатарпан̣ам

673

वाप्यःकमलहासिन्यो जलयन्त्रगृहाः शुभाः नार्यश्चन्दनदिग्धाङ्ग्यो दाहदैन्यहरा मताः

ва̄пйах̣камалаха̄синйо джалайантрагр̣ха̄х̣ ш́убха̄х̣ на̄рйаш́чанданадигдха̄н̇гйо да̄хадаинйахара̄ мата̄х̣

674

मुक्तावलीचन्दनशीतलानां सुगन्धपुष्पाम्बरभूषितानाम् नितम्बिनीनां सुपयोधराणामालिङ्गनान्याशु हरन्ति दाहम्

мукта̄валӣчанданаш́ӣтала̄на̄м̣ сугандхапуш̣па̄мбарабхӯш̣ита̄на̄м нитамбинӣна̄м̣ супайодхара̄н̣а̄ма̄лин̇гана̄нйа̄ш́у харанти да̄хам

675

प्रह्लादञ्चास्य विज्ञाय ताः स्त्रीरपनयेत्पुनः हितञ्च भोजयेदन्नं येनाप्नोति सुखं महत्

прахла̄дан̃ча̄сйа виджн̃а̄йа та̄х̣ стрӣрапанайетпунах̣ хитан̃ча бходжайеданнам̣ йена̄пноти сукхам̣ махат

676

कणोषणोग्रालवणोत्तमानि करञ्जबीजं प्रमदामलानि पथ्याऽक्षसिद्धार्थकहिङ्गुशुण्ठी युतानि बस्ताम्बुविमिश्रितानि

кан̣ош̣ан̣огра̄лаван̣оттама̄ни каран̃джабӣджам̣ прамада̄мала̄ни патхйа̄'кш̣асиддха̄ртхакахин̇гуш́ун̣т̣хӣ йута̄ни баста̄мбувимиш́рита̄ни

677

पिष्ट्वा गुटीयं नयने विधेया प्रचेतनेऽतिप्रथिताऽन्वितार्था चित्तभ्रमापस्मृतिभूतदोष शिरोऽक्षिरोगभ्रमनाशहेतुः

пиш̣т̣ва̄ гут̣ӣйам̣ найане видхейа̄ прачетане'типратхита̄'нвита̄ртха̄ читтабхрама̄пасмр̣тибхӯтадош̣а ш́иро'кш̣ирогабхрамана̄ш́ахетух̣

678

कुम्भोद्भवतरोरम्भो गुडं विश्वकणाऽन्वितम् निहितं नसि नूनं स्याच्चित्तभ्रमविनाशनम्

кумбходбхаватарорамбхо гуд̣ам̣ виш́вакан̣а̄'нвитам нихитам̣ наси нӯнам̣ сйа̄ччиттабхрамавина̄ш́анам

679

मुरामूर्द्धजमेघाह्व मधूकमलयोद्भवैः मरुत्तरुमधून्मिश्रैः पुरपाणिजपांशुभिः

мура̄мӯрддхаджамегха̄хва мадхӯкамалайодбхаваих̣ маруттарумадхӯнмиш́раих̣ пурапа̄н̣иджапа̄м̣ш́убхих̣

680

लोहलामज्जकैला भिर्धूपश्चित्तभ्रमापहः ग्रहदोषहरः श्रीदः सौभाग्यकर उत्तमः

лохала̄маджджакаила̄ бхирдхӯпаш́читтабхрама̄пахах̣ грахадош̣ахарах̣ ш́рӣдах̣ саубха̄гйакара уттамах̣

681

मृद्वीकाऽमरदारुमत्स्यशकलामुस्तामलक्योऽमृता पथ्याऽरेवतरामसेनकरजोराजीफलैः संयुताः हन्युश्चित्तरुजोऽथ दर्दुरदलापाठापटोलीपयः पथ्यापर्पटराजवृक्षकटुकाशम्बूकपुष्प्यः शृताः

мр̣двӣка̄'марада̄руматсйаш́акала̄муста̄малакйо'мр̣та̄ патхйа̄'реватара̄масенакараджора̄джӣпхалаих̣ сам̣йута̄х̣ ханйуш́читтаруджо'тха дардурадала̄па̄т̣ха̄пат̣олӣпайах̣ патхйа̄парпат̣ара̄джавр̣кш̣акат̣ука̄ш́амбӯкапуш̣пйах̣ ш́р̣та̄х̣

682

प्रलेपस्तमस्तं नयत्यल्पमेकः समुद्रि क्तशोथञ्च रक्तावशेषः पक्वे च शस्त्रक्रिया पूयजित्सा व्रणत्वं गते चोचिता तच्चिकित्सा

пралепастамастам̣ найатйалпамеках̣ самудри кташ́отхан̃ча ракта̄ваш́еш̣ах̣ пакве ча ш́астракрийа̄ пӯйаджитса̄ вран̣атвам̣ гате чочита̄ таччикитса̄

683

निशाविशालाऽमयमाणिमन्थ दार्वीङ्गुदीमूलकृतः प्रलेपः प्रभाकरक्षीरयुतः प्रभावाद् व्यस्तः समस्तोऽप्यथ कर्णिकघ्नः

ниш́а̄виш́а̄ла̄'майама̄н̣имантха да̄рвӣн̇гудӣмӯлакр̣тах̣ пралепах̣ прабха̄каракш̣ӣрайутах̣ прабха̄ва̄д вйастах̣ самасто'пйатха карн̣икагхнах̣

684

कुलत्थः कट्फलं शुण्ठी कारवी च समांशकैः सुखोष्णैर्लेपनं कार्यं कर्णमूले मुहुर्मुहुः

кулаттхах̣ кат̣пхалам̣ ш́ун̣т̣хӣ ка̄равӣ ча сама̄м̣ш́акаих̣ сукхош̣н̣аирлепанам̣ ка̄рйам̣ карн̣амӯле мухурмухух̣

685

गैरिकं कठिनी शुण्ठी कट्फलारग्वधैः समैः उष्णैः काञ्जिकसम्पिष्टैर्लेपः कर्णकमूलनुत्

гаирикам̣ кат̣хинӣ ш́ун̣т̣хӣ кат̣пхала̄рагвадхаих̣ самаих̣ уш̣н̣аих̣ ка̄н̃джикасампиш̣т̣аирлепах̣ карн̣акамӯланут

686

शिग्रुराजिकयोः कल्कं कर्णमूले प्रलेपयेत् कर्णमूलभवः शोथस्तेन लेपेन शाम्यति

ш́игрура̄джикайох̣ калкам̣ карн̣амӯле пралепайет карн̣амӯлабхавах̣ ш́отхастена лепена ш́а̄мйати

687

अशिशिरजलपरिमृदितं मरिचकणाजीरसिन्धुजं त्वरितम् नस्यविधिसेवितं ननु कर्णकरूङ्नाशकृद् गदितम्

аш́иш́ираджалапаримр̣дитам̣ маричакан̣а̄джӣрасиндхуджам̣ тваритам насйавидхисевитам̣ нану карн̣акарӯн̇на̄ш́акр̣д гадитам

688

भार्गीजयापौष्करकण्टकारी कटुत्रिकोग्राघनकुण्डलीभिः कुलीरशृङ्गीकटुकारसाभिः कृतः कषायः किल कर्णिकघ्नः

бха̄ргӣджайа̄пауш̣каракан̣т̣ака̄рӣ кат̣утрикогра̄гханакун̣д̣алӣбхих̣ кулӣраш́р̣н̇гӣкат̣ука̄раса̄бхих̣ кр̣тах̣ каш̣а̄йах̣ кила карн̣икагхнах̣

689

दशमूलमत्स्यशकला चपलात्रिफलामहौषधकिरातैः मरिचं चाशु क्वथितं बलादपहन्ति कर्णरुजः सकलाः

даш́амӯламатсйаш́акала̄ чапала̄трипхала̄махауш̣адхакира̄таих̣ маричам̣ ча̄ш́у кватхитам̣ бала̄дапаханти карн̣аруджах̣ сакала̄х̣

690

फलत्रिकत्र्यूषणमुस्तकट्वी कलिङ्गसिंहाननशर्वरीभिः क्वाथः कृतः कृन्तति कण्ठकुब्जं कण्ठीरवः कुञ्जरमाशु तद्वत्

пхалатрикатрйӯш̣ан̣амустакат̣вӣ калин̇гасим̣ха̄нанаш́арварӣбхих̣ ква̄тхах̣ кр̣тах̣ кр̣нтати кан̣т̣хакубджам̣ кан̣т̣хӣравах̣ кун̃джарама̄ш́у тадват

691

किरातकटुकाकणाकुटजकण्टकारीशटी कलिद्रुकिलिमाभयाकटुककट्फलाम्भोधरः विषाऽमलकपुष्करानलकुलीरशृङ्गीवृषैर्महौषधसखैरयं जयति कण्ठकुब्जं गणः

кира̄такат̣ука̄кан̣а̄кут̣аджакан̣т̣ака̄рӣш́ат̣ӣ калидрукилима̄бхайа̄кат̣укакат̣пхала̄мбходхарах̣ виш̣а̄'малакапуш̣кара̄налакулӣраш́р̣н̇гӣвр̣ш̣аирмахауш̣адхасакхаирайам̣ джайати кан̣т̣хакубджам̣ ган̣ах̣

692

अभिघाताभिषङ्गाभ्याम भिचाराभिशापतः आगन्तुर्जायते दोषैर्यथास्वं तं विभावयेत्

абхигха̄та̄бхиш̣ан̇га̄бхйа̄ма бхича̄ра̄бхиш́а̄патах̣ а̄гантурджа̄йате дош̣аирйатха̄свам̣ там̣ вибха̄вайет

693

ये भूतविषवाय्वग्निक्षतभङ्गादिसम्भवाः रागद्वेषभयाद्यैश्च ते स्युरागन्तवो गदाः

йе бхӯтавиш̣ава̄йвагникш̣атабхан̇га̄дисамбхава̄х̣ ра̄гадвеш̣абхайа̄дйаиш́ча те сйура̄гантаво гада̄х̣

694

कामशोकभयाद्वायुः क्रोधात्पित्तं त्रयो मलाः भूताभिषङ्गात्कुप्यन्ति भूतसामान्यलक्षणाः

ка̄маш́окабхайа̄два̄йух̣ кродха̄тпиттам̣ трайо мала̄х̣ бхӯта̄бхиш̣ан̇га̄ткупйанти бхӯтаса̄ма̄нйалакш̣ан̣а̄х̣

695

श्यावास्यता विषकृते तथाऽतीसार एव च भक्तारूचिः पिपासा च तोदश्च सह मूर्च्छया

ш́йа̄ва̄сйата̄ виш̣акр̣те татха̄'тӣса̄ра ева ча бхакта̄рӯчих̣ пипа̄са̄ ча тодаш́ча саха мӯрччхайа̄

696

ओषधीगन्धजे मूर्च्छा शिरोरुग्वमथुस्तथा कामजे चित्तविभ्रंशस्तन्द्रा ऽलस्यमभोजनम् हृदये वेदना चास्य गात्रञ्च परिशुष्यति

ош̣адхӣгандхадже мӯрччха̄ ш́ироругваматхустатха̄ ка̄мадже читтавибхрам̣ш́астандра̄ 'ласйамабходжанам хр̣дайе ведана̄ ча̄сйа га̄тран̃ча париш́уш̣йати

697

मूर्च्छाङ्गमर्दस्तृण्नेत्रचापल्यं कुचवक्त्रयोः स्वेदः स्याद्धृदि दाहश्च स्त्रीणां कामज्वरे भवेत्

мӯрччха̄н̇гамардастр̣н̣нетрача̄палйам̣ кучавактрайох̣ сведах̣ сйа̄ддхр̣ди да̄хаш́ча стрӣн̣а̄м̣ ка̄маджваре бхавет

698

बालकं शतपत्राणि गन्धसारमुशीरकम् चोचधान्येयकं मांसी क्वाथः कामज्वरापहः

ба̄лакам̣ ш́атапатра̄н̣и гандхаса̄рамуш́ӣракам чочадха̄нйейакам̣ ма̄м̣сӣ ква̄тхах̣ ка̄маджвара̄пахах̣

699

सन्ध्यायां संस्तरः कार्यः सुगन्धैः कुसुमैर्भृशम् क्रीडनीयं स्वकान्तेन सह रात्रौ तथा स्त्रिया

сандхйа̄йа̄м̣ сам̣старах̣ ка̄рйах̣ сугандхаих̣ кусумаирбхр̣ш́ам крӣд̣анӣйам̣ свака̄нтена саха ра̄трау татха̄ стрийа̄

700

भयात्प्रलापः शोकाच्च भवेत्कोपाच्च वेपथुः

бхайа̄тпрала̄пах̣ ш́ока̄чча бхаветкопа̄чча вепатхух̣

701

भूताभिषङ्गादुद्वेगो हास्यरोदनकम्पनम् केचिद्भूताभिषङ्गोत्थं ब्रुवते विषमज्वरम्

бхӯта̄бхиш̣ан̇га̄дудвего ха̄сйароданакампанам кечидбхӯта̄бхиш̣ан̇готтхам̣ брувате виш̣амаджварам

702

अभिचाराभिशापाभ्यां मोहस्तृष्णा च जायते

абхича̄ра̄бхиш́а̄па̄бхйа̄м̣ мохастр̣ш̣н̣а̄ ча джа̄йате

703

आगन्तुजे ज्वरे नैव नरः कुर्वीत लङ्घनम्

а̄гантудже джваре наива нарах̣ курвӣта лан̇гханам

704

लङ्घनं न हितं कामशोकचिन्ताप्रहारजे भयभूतश्रमक्रोधलङ्घनैश्च कृते ज्वरे

лан̇гханам̣ на хитам̣ ка̄маш́окачинта̄праха̄радже бхайабхӯташ́рамакродхалан̇гханаиш́ча кр̣те джваре

705

किन्त्वग्नौ दीपिते तत्र दद्यान्मांसरसौदनम् अभिघातज्वरे युञ्ज्यात् क्रियामुष्णविवर्जिताम् कषाय मधुरं स्निग्धं यथादोषमथापि च अभिघातज्वरो नश्येत् पानाभ्यङ्गेन सर्पिषः रक्तावसेकैर्मेध्यैश्च तथा मांसरसौदनैः

кинтвагнау дӣпите татра дадйа̄нма̄м̣сарасауданам абхигха̄таджваре йун̃джйа̄т крийа̄муш̣н̣авиварджита̄м каш̣а̄йа мадхурам̣ снигдхам̣ йатха̄дош̣аматха̄пи ча абхигха̄таджваро наш́йет па̄на̄бхйан̇гена сарпиш̣ах̣ ракта̄васекаирмедхйаиш́ча татха̄ ма̄м̣сарасауданаих̣

706

व्यधबन्धश्रमात्यध्वभङ्गभ्रंशसमुद्भवान् ज्वरानुपाचरेत्पूर्वं क्षीरमांसरसौदनैः

вйадхабандхаш́рама̄тйадхвабхан̇габхрам̣ш́асамудбхава̄н джвара̄нупа̄чаретпӯрвам̣ кш̣ӣрама̄м̣сарасауданаих̣

707

अध्वश्रान्तेषु वाऽभ्यङ्गं दिवा निद्रा ञ्च कारयेत्

адхваш́ра̄нтеш̣у ва̄'бхйан̇гам̣ дива̄ нидра̄ н̃ча ка̄райет

708

ओषधीगन्धविषजौ विषपित्तप्रबाधनैः जयेत्कषायैर्मतिमान् सर्वगन्धकृतैर्भिषक्

ош̣адхӣгандхавиш̣аджау виш̣апиттапраба̄дханаих̣ джайеткаш̣а̄йаирматима̄н сарвагандхакр̣таирбхиш̣ак

709

चातुर्जातककर्पूरकङ्को लागुरुकुङ्कुमम् लवङ्गसहितञ्चैव सर्वगन्धं विनिर्दिशेत्

ча̄турджа̄такакарпӯракан̇ко ла̄гурукун̇кумам лаван̇гасахитан̃чаива сарвагандхам̣ винирдиш́ет

710

क्रोधजे पित्तजित्कार्यं धार्यं सद्वाक्यमेव च आश्वासेनेष्टलाभेन वायोः प्रशमनेन च हर्षणैश्च शमं यान्ति कामक्रोधभयज्वराः

кродхадже питтаджитка̄рйам̣ дха̄рйам̣ садва̄кйамева ча а̄ш́ва̄сенеш̣т̣ала̄бхена ва̄йох̣ праш́аманена ча харш̣ан̣аиш́ча ш́амам̣ йа̄нти ка̄макродхабхайаджвара̄х̣

711

कामैरथ मनोघ्नैश्च पित्तघ्नैश्चाप्युपक्रमैः सद्वाक्यैश्च शमं याति ज्वरः क्रोधसमुत्थितः

ка̄маиратха маногхнаиш́ча питтагхнаиш́ча̄пйупакрамаих̣ садва̄кйаиш́ча ш́амам̣ йа̄ти джварах̣ кродхасамуттхитах̣

712

कामात्क्रोधज्वरो नश्येत् क्रोधात्कामज्वरस्तथा घातिताभ्यामुभाभ्याञ्च कामक्रोधज्वरक्षयः

ка̄ма̄ткродхаджваро наш́йет кродха̄тка̄маджварастатха̄ гха̄тита̄бхйа̄мубха̄бхйа̄н̃ча ка̄макродхаджваракш̣айах̣

713

भूतविद्यासमुद्दिष्टैर्बन्धावेशनताडनैः जयेद् भूताभिषङ्गोत्थं मनः शान्त्या च मानसम्

бхӯтавидйа̄самуддиш̣т̣аирбандха̄веш́аната̄д̣анаих̣ джайед бхӯта̄бхиш̣ан̇готтхам̣ манах̣ ш́а̄нтйа̄ ча ма̄насам

714

सहदेवाया मूलं विधिना कण्ठे निबद्धमपहरति एकद्वित्रिचतुर्भिर्दिवसैर्भूतज्वरं पुंसाम्

сахадева̄йа̄ мӯлам̣ видхина̄ кан̣т̣хе нибаддхамапахарати екадвитричатурбхирдивасаирбхӯтаджварам̣ пум̣са̄м

715

अभिचाराभिशापोत्थौ ज्वरौ होमादिभिर्जयेत् दानस्वस्त्ययनातिथ्यैरुत्पातग्रहदुष्टिजौ

абхича̄ра̄бхиш́а̄поттхау джварау хома̄дибхирджайет да̄насвастйайана̄титхйаирутпа̄таграхадуш̣т̣иджау

716

इत्यागन्तुज्वराधिकारः दोषोऽल्पोऽहितसम्भूतो ज्वरोत्सृष्टस्य वा पुनः धातुमन्यतमं प्राप्य करोति विषमज्वरम्

итйа̄гантуджвара̄дхика̄рах̣ дош̣о'лпо'хитасамбхӯто джваротср̣ш̣т̣асйа ва̄ пунах̣ дха̄туманйатамам̣ пра̄пйа кароти виш̣амаджварам

717

सन्ततं रस रक्तस्थः सततं रक्तधातुगः दोषः क्रुद्धो ज्वरं पुंसां सोऽन्येद्युः पिशिताश्रितः

сантатам̣ раса рактастхах̣ сататам̣ рактадха̄тугах̣ дош̣ах̣ круддхо джварам̣ пум̣са̄м̣ со'нйедйух̣ пиш́ита̄ш́ритах̣

718

मेदोगतस्तृतीयेऽह्नि अस्थिमज्जगतः पुनः कुर्य्याच्चातुर्थिकं घोरमन्तकं रोगसङ्करम्

медогатастр̣тӣйе'хни астхимаджджагатах̣ пунах̣ курййа̄чча̄туртхикам̣ гхорамантакам̣ рогасан̇карам

719

यः स्यादनियतात्कालाच्छीतोष्णाभ्यां तथैव च वेगतश्चापि विषमो ज्वरः स विषमः स्मृतः

йах̣ сйа̄данийата̄тка̄ла̄ччхӣтош̣н̣а̄бхйа̄м̣ татхаива ча вегаташ́ча̄пи виш̣амо джварах̣ са виш̣амах̣ смр̣тах̣

720

सन्ततः सततोऽन्येद्युस्तृतीयकचतुर्थकौ

сантатах̣ сатато'нйедйустр̣тӣйакачатуртхакау

721

सप्ताहं वा दशाहं द्वादशाहमथापि वा सन्तत्या योऽविसर्गी स्यात् सन्ततः स निगद्यते

сапта̄хам̣ ва̄ даш́а̄хам̣ два̄даш́а̄хаматха̄пи ва̄ сантатйа̄ йо'висаргӣ сйа̄т сантатах̣ са нигадйате

722

अहोरात्रे सततको द्वौ कालावनुर्त्तते

ахора̄тре сататако двау ка̄ла̄ванурттате

723

अन्येद्युष्कस्त्वहोरात्रादेककालं प्रवर्त्तते

анйедйуш̣каствахора̄тра̄декака̄лам̣ праварттате

724

तृतीयकस्तृतीयेऽह्नि चतुर्थेऽह्नि चतुर्थकः

тр̣тӣйакастр̣тӣйе'хни чатуртхе'хни чатуртхаках̣

725

कफस्थानविभागेन यथासंख्यं करोति हि सततान्येद्युस्तृतीय चतुर्थकप्रलेपकान् अहोरात्रादहोरात्रात् स्थानात्स्थानं प्रपद्यते दोष आमाशयं प्राप्य करोति विषमज्वरम्

капхастха̄навибха̄гена йатха̄сам̣кхйам̣ кароти хи сатата̄нйедйустр̣тӣйа чатуртхакапралепака̄н ахора̄тра̄дахора̄тра̄т стха̄на̄тстха̄нам̣ прападйате дош̣а а̄ма̄ш́айам̣ пра̄пйа кароти виш̣амаджварам

726

निवृत्तः पुनरायाति विषमो नियते दिने स्वभावं कारणं तत्र मन्यन्ते मुनिपुङ्गवाः

нивр̣ттах̣ пунара̄йа̄ти виш̣амо нийате дине свабха̄вам̣ ка̄ран̣ам̣ татра манйанте мунипун̇гава̄х̣

727

अधिशेते यथा भूमिं बीजं काले प्ररोहति अधिशेते तथा धातून् दोषः काले प्रकुप्यति

адхиш́ете йатха̄ бхӯмим̣ бӣджам̣ ка̄ле прарохати адхиш́ете татха̄ дха̄тӯн дош̣ах̣ ка̄ле пракупйати

728

स चापि विषमो देहं न कदाचित्प्रमुञ्चति ग्लानिगौरवकार्श्येभ्यः स यस्मान्न प्रमुच्यते

са ча̄пи виш̣амо дехам̣ на када̄читпрамун̃чати гла̄нигауравака̄рш́йебхйах̣ са йасма̄нна прамучйате

729

वेगे तु समतिक्रान्ते गतोऽयमिति लक्ष्यते धात्वन्तरेषु लीनत्वात् सौक्ष्म्यान्नैवोपलभ्यते

веге ту саматикра̄нте гато'йамити лакш̣йате дха̄твантареш̣у лӣнатва̄т саукш̣мйа̄ннаивопалабхйате

730

कफपित्तात्त्रिकग्राही पृष्ठाद्वातकफात्मकः वातपित्ताच्छिरोग्राही त्रिविधः स्यात्तृतीयकः

капхапитта̄ттрикагра̄хӣ пр̣ш̣т̣ха̄два̄такапха̄тмаках̣ ва̄тапитта̄ччхирогра̄хӣ тривидхах̣ сйа̄ттр̣тӣйаках̣

731

चतुर्थको दर्शयति स्वभावं द्बिविधं ज्वरः जङ्घाभ्यां श्लैष्मिकः पूर्वं शिरसोऽनिलसम्भवः

чатуртхако дарш́айати свабха̄вам̣ дбивидхам̣ джварах̣ джан̇гха̄бхйа̄м̣ ш́лаиш̣миках̣ пӯрвам̣ ш́ирасо'ниласамбхавах̣

732

मध्यकायन्तु गृह्णाति पूर्वं यस्तु स पित्तजः विषमज्वर एवान्यश्चतुर्थकविपर्ययः

мадхйака̄йанту гр̣хн̣а̄ти пӯрвам̣ йасту са питтаджах̣ виш̣амаджвара ева̄нйаш́чатуртхакавипарйайах̣

733

अस्थिमज्जगतो दोषश्चतुर्थकविपर्ययः जायते भिषजा ज्ञेयो विषमज्वर एव सः

астхимаджджагато дош̣аш́чатуртхакавипарйайах̣ джа̄йате бхиш̣аджа̄ джн̃ейо виш̣амаджвара ева сах̣

734

स मध्ये ज्वरयत्यह्नी आद्यन्ते च विमुञ्चति

са мадхйе джварайатйахнӣ а̄дйанте ча вимун̃чати

735

त्वक्स्थौ श्लेष्मानिलौ शीतमादौ जनयतो ज्वरम् तयोः प्रशान्तयोः पित्तमन्तर्दाहं करोति च

твакстхау ш́леш̣ма̄нилау ш́ӣтама̄дау джанайато джварам тайох̣ праш́а̄нтайох̣ питтамантарда̄хам̣ кароти ча

736

करोत्यादौ तथा पित्तं त्वक्स्थं दाहमतीव च तस्मिन्प्रशान्ते त्वितरौ कुरुतः शीतमन्ततः

каротйа̄дау татха̄ питтам̣ твакстхам̣ да̄хаматӣва ча тасминпраш́а̄нте твитарау курутах̣ ш́ӣтамантатах̣

737

द्वावेतौ दाहशीतादौ ज्वरौ संसर्गजौ स्मृतौ दाहपूर्वस्तयोः कष्टः सुखसाध्यतमोऽपरः

два̄ветау да̄хаш́ӣта̄дау джварау сам̣саргаджау смр̣тау да̄хапӯрвастайох̣ каш̣т̣ах̣ сукхаса̄дхйатамо'парах̣

738

विदग्धेऽन्नरसे देहे श्लेष्मपित्ते व्यवस्थिते तेनार्द्धं शीतलं देहमर्द्धमुष्णं प्रजायते

видагдхе'ннарасе дехе ш́леш̣мапитте вйавастхите тена̄рддхам̣ ш́ӣталам̣ дехамарддхамуш̣н̣ам̣ праджа̄йате

739

काये दुष्टं यदा पित्तं श्लेष्मा चान्ते व्यवस्थितम् तेनोष्णत्वं शरीरस्य शीतत्वं हस्त पादयोः

ка̄йе душ̣т̣ам̣ йада̄ питтам̣ ш́леш̣ма̄ ча̄нте вйавастхитам тенош̣н̣атвам̣ ш́арӣрасйа ш́ӣтатвам̣ хаста па̄дайох̣

740

काये श्लेष्मा यदा दुष्टः पित्तं चान्ते व्यवस्थितम् शीतत्वं तेन गात्रे स्यादुष्णत्वं हस्तपादयोः

ка̄йе ш́леш̣ма̄ йада̄ душ̣т̣ах̣ питтам̣ ча̄нте вйавастхитам ш́ӣтатвам̣ тена га̄тре сйа̄душ̣н̣атвам̣ хастапа̄дайох̣

741

प्रलिम्पन्निव गात्राणि घर्मेण गौरवेण च मन्दज्वरविलेपी च स शीतः स्यात्प्रलेपकः

пралимпаннива га̄тра̄н̣и гхармен̣а гауравен̣а ча мандаджваравилепӣ ча са ш́ӣтах̣ сйа̄тпралепаках̣

742

ज्वराश्च विषमाः सर्वे सन्निपातसमुद्भवाः यथोल्वणस्य दोषस्य तेषु कार्यं चिकित्सितम्

джвара̄ш́ча виш̣ама̄х̣ сарве саннипа̄тасамудбхава̄х̣ йатхолван̣асйа дош̣асйа теш̣у ка̄рйам̣ чикитситам

743

विषमेष्वपि कर्त्तव्यमूर्ध्वञ्चाधश्च शोधनम् स्निग्धोष्णैरन्नपानैश्च शमयेद्विषमज्वरम्

виш̣амеш̣вапи карттавйамӯрдхван̃ча̄дхаш́ча ш́одханам снигдхош̣н̣аираннапа̄наиш́ча ш́амайедвиш̣амаджварам

744

कालिङ्गकः पटोलस्य पत्रं कटुकरोहिणी पटोलं सारिवा मुस्तं पाठा कटुकरोहिणी

ка̄лин̇гаках̣ пат̣оласйа патрам̣ кат̣укарохин̣ӣ пат̣олам̣ са̄рива̄ мустам̣ па̄т̣ха̄ кат̣укарохин̣ӣ

745

निम्बः पटोलं त्रिफला मृद्बीका मुस्तवत्सकौ किराततिक्तममृता चन्दनं विश्वभेषजम्

нимбах̣ пат̣олам̣ трипхала̄ мр̣дбӣка̄ муставатсакау кира̄татиктамамр̣та̄ чанданам̣ виш́вабхеш̣аджам

746

गुडूच्यामलकं मुस्तमर्द्धश्लोकसमापनाः कषायाः शमयन्त्याशु पञ्च पञ्चविधं ज्वरम्

гуд̣ӯчйа̄малакам̣ мустамарддхаш́локасама̄пана̄х̣ каш̣а̄йа̄х̣ ш́амайантйа̄ш́у пан̃ча пан̃чавидхам̣ джварам

747

महाबलामूलमहौषधाभ्यां क्वाथो निहन्याद्बिषमज्वरं हि शीतं सकम्पं परिदाहयुक्तं विनाशयेद् द्वित्रिदिनप्रयोगात्

маха̄бала̄мӯламахауш̣адха̄бхйа̄м̣ ква̄тхо ниханйа̄дбиш̣амаджварам̣ хи ш́ӣтам̣ сакампам̣ парида̄хайуктам̣ вина̄ш́айед двитридинапрайога̄т

748

मुस्ताऽमलकगुडूची विश्वौषधकण्टकारिकाक्वाथः पीतः सकणाचूर्णः समधुर्विषमं ज्वरं हन्ति

муста̄'малакагуд̣ӯчӣ виш́вауш̣адхакан̣т̣ака̄рика̄ква̄тхах̣ пӣтах̣ сакан̣а̄чӯрн̣ах̣ самадхурвиш̣амам̣ джварам̣ ханти

749

तिलतैललवणयुक्तः कल्को लशुनस्य सेवितः प्रातः विषज्वरमपहरते वातव्याधीनशेषांश्च

тилатаилалаван̣айуктах̣ калко лаш́унасйа севитах̣ пра̄тах̣ виш̣аджварамапахарате ва̄тавйа̄дхӣнаш́еш̣а̄м̣ш́ча

750

कालजाजी तु सगुडा विषमज्वरनाशिनी मधुना चाभया लीढा हन्त्याशु विषमज्वरान्

ка̄ладжа̄джӣ ту сагуд̣а̄ виш̣амаджварана̄ш́инӣ мадхуна̄ ча̄бхайа̄ лӣд̣ха̄ хантйа̄ш́у виш̣амаджвара̄н

751

पीतो मरिचचूर्णेन तुलसीपत्रजो रसः द्रो णपुष्पीरसो वाऽपि निहन्ति विषमज्वरान्

пӣто маричачӯрн̣ена туласӣпатраджо расах̣ дро н̣апуш̣пӣрасо ва̄'пи ниханти виш̣амаджвара̄н

752

समगुडमसितं जीरकमीषन्मरिचेन भक्षितं सद्यः एकाहिकंप्रशमयेत् समरेष्विव दानवानिन्द्रः

самагуд̣амаситам̣ джӣракамӣш̣анмаричена бхакш̣итам̣ садйах̣ ека̄хикам̣праш́амайет самареш̣вива да̄нава̄ниндрах̣

753

शुण्ठ्यजाजी गुडं पिष्टं पीतमुष्णेन वारिणा जीर्णमद्येन तक्रेण तीव्रं शीतज्वरं जयेत्

ш́ун̣т̣хйаджа̄джӣ гуд̣ам̣ пиш̣т̣ам̣ пӣтамуш̣н̣ена ва̄рин̣а̄ джӣрн̣амадйена такрен̣а тӣврам̣ ш́ӣтаджварам̣ джайет

754

अथ सन्ततादिज्वराणां सामान्यचिकित्सा अमृतायाः शतं चूर्णं वाससा परिशोधितम् पृथक षोडश भागाः स्युर्गुडमाक्षिकसर्पिषाम्

атха сантата̄диджвара̄н̣а̄м̣ са̄ма̄нйачикитса̄ амр̣та̄йа̄х̣ ш́атам̣ чӯрн̣ам̣ ва̄саса̄ париш́одхитам пр̣тхака ш̣од̣аш́а бха̄га̄х̣ сйургуд̣ама̄кш̣икасарпиш̣а̄м

755

यथाऽग्नि भक्षयेदेतन्नरो हितमिताशनः नास्य कश्चिद्भवेद्व्याधिर्न जरा पलितं न च

йатха̄'гни бхакш̣айедетаннаро хитамита̄ш́анах̣ на̄сйа каш́чидбхаведвйа̄дхирна джара̄ палитам̣ на ча

756

न ज्वरा विषमा नैव मोहो नानिलरक्तकम् न च नेत्रगता रोगाः परमेतद्र्रसायनम्

на джвара̄ виш̣ама̄ наива мохо на̄ниларактакам на ча нетрагата̄ рога̄х̣ параметадрраса̄йанам

757

मेधाकरं त्रिदोषघ्नं प्रयोगादस्य बुद्धिमान् जीवेद्वर्षशतं साग्रं यथैवादितिजस्तथा

медха̄карам̣ тридош̣агхнам̣ прайога̄дасйа буддхима̄н джӣведварш̣аш́атам̣ са̄грам̣ йатхаива̄дитиджастатха̄

758

तक्रमांसं पयोमांसं दधिमांसमथापि वा माषमांसञ्च भुञ्जानो मुच्यते विषमज्वरात्

такрама̄м̣сам̣ пайома̄м̣сам̣ дадхима̄м̣саматха̄пи ва̄ ма̄ш̣ама̄м̣сан̃ча бхун̃джа̄но мучйате виш̣амаджвара̄т

759

अग्निवेशेनोक्तम् सुरा समण्डा पानार्थे भोजने चरणायुधाः तित्तिरा विष्किराः पथ्याः कुक्कुटा विषमज्वरे

агнивеш́еноктам сура̄ саман̣д̣а̄ па̄на̄ртхе бходжане чаран̣а̄йудха̄х̣ титтира̄ виш̣кира̄х̣ патхйа̄х̣ куккут̣а̄ виш̣амаджваре

760

त्रायन्तीकटुकाऽनन्तासारिवाभिः शृतं जलम् पटोलाब्दवृषातिक्तासारिवाभिः शृतं जलम् सन्तताख्ये ज्वरे देयं वातादीनां निवृत्तये

тра̄йантӣкат̣ука̄'нанта̄са̄рива̄бхих̣ ш́р̣там̣ джалам пат̣ола̄бдавр̣ш̣а̄тикта̄са̄рива̄бхих̣ ш́р̣там̣ джалам сантата̄кхйе джваре дейам̣ ва̄та̄дӣна̄м̣ нивр̣ттайе

761

पटोलेन्द्र यवानन्तापथ्याऽरिष्टामृताजलम् क्वथितं तज्जलं पीतं ज्वरं सततकं जयेत्

пат̣олендра йава̄нанта̄патхйа̄'риш̣т̣а̄мр̣та̄джалам кватхитам̣ таджджалам̣ пӣтам̣ джварам̣ сататакам̣ джайет

762

द्रा क्षापटोलनिम्बाब्दशक्राह्वत्रिफलाशृतम् जलं जन्तुः पिबेच्छीघ्रमन्येद्युर्ज्वरशान्तये

дра̄ кш̣а̄пат̣оланимба̄бдаш́акра̄хватрипхала̄ш́р̣там джалам̣ джантух̣ пибеччхӣгхраманйедйурджвараш́а̄нтайе

763

कर्म साधारणं जह्यात् तृतीयकचतुर्थकौ भिषजा प्रतिकर्त्तव्यौ विशेषोक्तचिकित्सितैः

карма са̄дха̄ран̣ам̣ джахйа̄т тр̣тӣйакачатуртхакау бхиш̣аджа̄ пратикарттавйау виш́еш̣октачикитситаих̣

764

उशीरं चन्दनं मुस्तं गुडूची धान्यनागरम् अम्भसा क्वथितं पेयं शर्करामधुयोजितम्

уш́ӣрам̣ чанданам̣ мустам̣ гуд̣ӯчӣ дха̄нйана̄гарам амбхаса̄ кватхитам̣ пейам̣ ш́аркара̄мадхуйоджитам

765

ज्वरे तृतीयके पुंसां तृष्णादाहसमन्विते

джваре тр̣тӣйаке пум̣са̄м̣ тр̣ш̣н̣а̄да̄хасаманвите

766

अपामार्गजटां कट्यां लोहितैः सप्ततन्तुभिः बद्ध्वा वारे रवेस्तूर्णं ज्वरं हन्ति तृतीयकम्

апа̄ма̄ргаджат̣а̄м̣ кат̣йа̄м̣ лохитаих̣ саптатантубхих̣ баддхва̄ ва̄ре равестӯрн̣ам̣ джварам̣ ханти тр̣тӣйакам

767

स्थिरातामलकीदारु शिवावृषमहौषधैः सितामधुयुतः क्वाथश्चतुर्थकहरः परः

стхира̄та̄малакӣда̄ру ш́ива̄вр̣ш̣амахауш̣адхаих̣ сита̄мадхуйутах̣ ква̄тхаш́чатуртхакахарах̣ парах̣

768

अगस्तिपत्रस्य रसेन नस्यं निहन्ति चातुर्थकमुग्रवीर्यम् शिरीषपुष्पस्य निशाद्वयस्य कल्केन वा तद् घृतसंयुतेन

агастипатрасйа расена насйам̣ ниханти ча̄туртхакамугравӣрйам ш́ирӣш̣апуш̣пасйа ниш́а̄двайасйа калкена ва̄ тад гхр̣тасам̣йутена

769

ज्वरस्य वेगकालञ्च चिन्तयञ्ज्वर्यते तु यः तस्येष्टैरद्भुतैर्वाऽपि विषमैर्नाशयेत्स्मृतम्

джварасйа вегака̄лан̃ча чинтайан̃джварйате ту йах̣ тасйеш̣т̣аирадбхутаирва̄'пи виш̣амаирна̄ш́айетсмр̣там

770

सन्ततं विषमं चापि सततं सुचिरोत्थितम् ज्वरं सुभोजनैः पथ्यैरिष्टैश्च समुपाचरेत्

сантатам̣ виш̣амам̣ ча̄пи сататам̣ сучироттхитам джварам̣ субходжанаих̣ патхйаириш̣т̣аиш́ча самупа̄чарет

771

शीताभिभूते पुरुषे कुर्य्याच्छीतहरीं क्रियाम् दाहाभिभूते तु विधिं विदध्याद्दाहनाशनम्

ш́ӣта̄бхибхӯте пуруш̣е курййа̄ччхӣтахарӣм̣ крийа̄м да̄ха̄бхибхӯте ту видхим̣ видадхйа̄дда̄хана̄ш́анам

772

आच्छादनैर्बहुतरैर्गुरुभिः कम्बलादिभिः तूलवत्या महाशीतं शीतादिज्वरिणो हरेत्

а̄ччха̄данаирбахутараиргурубхих̣ камбала̄дибхих̣ тӯлаватйа̄ маха̄ш́ӣтам̣ ш́ӣта̄диджварин̣о харет

773

तं स्तनाभ्यां सुपीनाभ्यां पीवरोरुर्नितम्बिनी युवतिर्गाढमालिङ्गेत् तेन शीतं प्रशाम्यति

там̣ стана̄бхйа̄м̣ супӣна̄бхйа̄м̣ пӣварорурнитамбинӣ йуватирга̄д̣хама̄лин̇гет тена ш́ӣтам̣ праш́а̄мйати

774

कान्ताऽङ्गसङ्गसञ्जाते तद्वच्छीते निवारिते प्रह्लादं चास्य विज्ञाय पृथक् तां कारयेत्स्त्रियम्

ка̄нта̄'н̇гасан̇гасан̃джа̄те тадваччхӣте нива̄рите прахла̄дам̣ ча̄сйа виджн̃а̄йа пр̣тхак та̄м̣ ка̄райетстрийам

775

ततो दाहे तु सञ्जाते पत्रैरेरण्डसम्भवैः शीतलैर्धारितैरङ्गे दाहं तस्यापनोदयेत्

тато да̄хе ту сан̃джа̄те патраиреран̣д̣асамбхаваих̣ ш́ӣталаирдха̄ритаиран̇ге да̄хам̣ тасйа̄панодайет

776

तालकं शुक्तिकाचूर्णे दत्तं तत्रोभयोरपि नवमांशञ्च तुत्थं स्यान्मर्दयेत्कन्यकाद्र वैः

та̄лакам̣ ш́уктика̄чӯрн̣е даттам̣ татробхайорапи навама̄м̣ш́ан̃ча туттхам̣ сйа̄нмардайетканйака̄дра ваих̣

777

तत्तु संशुष्कमुपलैर्वन्यैर्गजपुटे पचेत् शीतं तच्चूर्णयेच्चूर्णं गुञ्जामात्रं सितायुतम्

татту сам̣ш́уш̣камупалаирванйаиргаджапут̣е пачет ш́ӣтам̣ таччӯрн̣айеччӯрн̣ам̣ гун̃джа̄ма̄трам̣ сита̄йутам

778

प्रभाते भक्षयेत्तेन याति शीतज्वरः क्षयम् वान्तिर्भवति कस्यापि कस्यचिन्न भवत्यपि

прабха̄те бхакш̣айеттена йа̄ти ш́ӣтаджварах̣ кш̣айам ва̄нтирбхавати касйа̄пи касйачинна бхаватйапи

779

एकेन दिवसेनैव शीतज्वरहरं परम् मध्याह्नसमये पथ्यं शिखरिण्योदनं तथा

екена дивасенаива ш́ӣтаджварахарам̣ парам мадхйа̄хнасамайе патхйам̣ ш́икхарин̣йоданам̣ татха̄

780

कायस्थानाकुलीतिक्तावयः स्थापुरचोरकैः सहदेवावचाकुष्ठैः शीतघ्नैर्धूपलेपनैः

ка̄йастха̄на̄кулӣтикта̄вайах̣ стха̄пурачоракаих̣ сахадева̄вача̄куш̣т̣хаих̣ ш́ӣтагхнаирдхӯпалепанаих̣

781

साम्लैर्विपाचितं तैलमभ्यङ्गाच्छीतनाशनम्

са̄млаирвипа̄читам̣ таиламабхйан̇га̄ччхӣтана̄ш́анам

782

एरण्डस्य तु पत्राणि लिप्तभूमौ निधापयेत् दाहादिज्वरिणो देहे तानि पत्राणि धारयेत्

еран̣д̣асйа ту патра̄н̣и липтабхӯмау нидха̄пайет да̄ха̄диджварин̣о дехе та̄ни патра̄н̣и дха̄райет

783

तेन नश्यति दाहोऽस्य ज्वरश्चैवोपशाम्यति दाहे शान्ते यदा शैत्यं तच्च युक्त्यानिवारयेत्

тена наш́йати да̄хо'сйа джвараш́чаивопаш́а̄мйати да̄хе ш́а̄нте йада̄ ш́аитйам̣ тачча йуктйа̄нива̄райет

784

जघनचक्रचलन्मणिमेखला सरसचन्दनचन्द्र विलेपना वनलतेव तनुं परिवेष्टयेत् प्रबलदाहनिपीडितमङ्गना

джагханачакрачаланман̣имекхала̄ сарасачанданачандра вилепана̄ ваналатева танум̣ паривеш̣т̣айет прабалада̄ханипӣд̣итаман̇гана̄

785

तदङ्गसङ्गसञ्जाते शैत्ये दाहे निवारिते प्रह्लादञ्चास्य विज्ञाय तां स्त्रीमपनयेत्पुनः

тадан̇гасан̇гасан̃джа̄те ш́аитйе да̄хе нива̄рите прахла̄дан̃ча̄сйа виджн̃а̄йа та̄м̣ стрӣмапанайетпунах̣

786

सुवर्चिकानागरकुष्ठमूर्वालाक्षानिशालोहितयष्टिकाभिः सिद्धं हरेत्षड्गुणतक्रपक्वं तैलं ज्वरं दाहसमन्वितं च

суварчика̄на̄гаракуш̣т̣хамӯрва̄ла̄кш̣а̄ниш́а̄лохитайаш̣т̣ика̄бхих̣ сиддхам̣ харетш̣ад̣гун̣атакрапаквам̣ таилам̣ джварам̣ да̄хасаманвитам̣ ча

787

रास्नानागरकुष्ठचन्दननिशायष्ट्याह्वकृष्णाबला लाक्षासैन्धवसारिवामधुरसादेवाह्वरोहीतकैः सोशीराम्बुधिफेनरोहिषजलैस्तैलंपचेत्षड्गुणे तक्रे तच्च जयेज्ज्वरं दृढतरं दाहादिशीतादिकम्

ра̄сна̄на̄гаракуш̣т̣хачандананиш́а̄йаш̣т̣йа̄хвакр̣ш̣н̣а̄бала̄ ла̄кш̣а̄саиндхаваса̄рива̄мадхураса̄дева̄хварохӣтакаих̣ сош́ӣра̄мбудхипхенарохиш̣аджалаистаилам̣пачетш̣ад̣гун̣е такре тачча джайеджджварам̣ др̣д̣хатарам̣ да̄ха̄диш́ӣта̄дикам

788

पद्मकोत्पलकह्लार मृणालबिसपौष्करैः कुमुदोशीरमञ्जिष्ठा पद्मगैरिककट्फलैः

падмакотпалакахла̄ра мр̣н̣а̄лабисапауш̣караих̣ кумудош́ӣраман̃джиш̣т̣ха̄ падмагаирикакат̣пхалаих̣

789

सारिवाद्वयलोध्रा ह्वक्षीरीखर्जूरमस्तकैः धात्रीशतावरीयुक्तैः क्वाथे कल्के प्रयोजितैः

са̄рива̄двайалодхра̄ хвакш̣ӣрӣкхарджӯрамастакаих̣ дха̄трӣш́ата̄варӣйуктаих̣ ква̄тхе калке прайоджитаих̣

790

लाक्षारसपयःशुक्त मस्तुभिः सह काञ्जिकैः पक्वं तैलमिदं त्वच्यं दाहज्वरहरं परम्

ла̄кш̣а̄расапайах̣ш́укта мастубхих̣ саха ка̄н̃джикаих̣ паквам̣ таиламидам̣ твачйам̣ да̄хаджварахарам̣ парам

791

प्रलेपके प्रयुञ्जीत श्लेष्मज्वरहरीं क्रियाम्

пралепаке прайун̃джӣта ш́леш̣маджварахарӣм̣ крийа̄м

792

रूद्र जटा गोशृङ्गं विडालविष्ठोरगस्य निर्मोकः मदनफलभूतकेश्यौ वंशत्वग्रुद्र निर्माल्यम्

рӯдра джат̣а̄ гош́р̣н̇гам̣ вид̣а̄лавиш̣т̣хорагасйа нирмоках̣ маданапхалабхӯтакеш́йау вам̣ш́атвагрудра нирма̄лйам

793

घृतयवमयूरपुच्छच्छगलकलोमानि सर्षपाःसवचाः हिङ्गुगवास्थिमरीचाः समभागाश्छागमूत्रसंपिष्टाः

гхр̣тайавамайӯрапуччхаччхагалакалома̄ни сарш̣апа̄х̣савача̄х̣ хин̇гугава̄стхимарӣча̄х̣ самабха̄га̄ш́чха̄гамӯтрасам̣пиш̣т̣а̄х̣

794

धूपनविधिना शमयन्त्येते सर्वाञ्ज्वरान्नियतम् ग्रहडाकिनीपिशाचप्रेतविकारानयं धूपः

дхӯпанавидхина̄ ш́амайантйете сарва̄н̃джвара̄ннийатам грахад̣а̄кинӣпиш́а̄чапретавика̄ра̄найам̣ дхӯпах̣

795

सोमं सानुचरं देवं समातृगणमीश्वरम् पूजयन्प्रयतः शीघ्रं मुच्यते विषमज्वरात्

сомам̣ са̄нучарам̣ девам̣ сама̄тр̣ган̣амӣш́варам пӯджайанпрайатах̣ ш́ӣгхрам̣ мучйате виш̣амаджвара̄т

796

विष्णुं सहस्त्रमूर्द्धानं चराचरपतिं विभुम् स्तुवन्नामसहस्त्रेण ज्वरान्सर्वान्व्यपोहति

виш̣н̣ум̣ сахастрамӯрддха̄нам̣ чара̄чарапатим̣ вибхум стуванна̄масахастрен̣а джвара̄нсарва̄нвйапохати

797

तीर्थायतनदेवाग्निगुरुवृद्धोपसर्पणैः श्रद्धया पूजनैश्चापि सहसा शाम्यति ज्वरः

тӣртха̄йатанадева̄гнигурувр̣ддхопасарпан̣аих̣ ш́раддхайа̄ пӯджанаиш́ча̄пи сахаса̄ ш́а̄мйати джварах̣

798

इति विषमज्वराधिकारः समाप्तः गुरुता हृदयोत्क्लेशः सदनं छर्द्यरोचकौ रसस्थे तु ज्वरे लिङ्गं दैन्यं चास्योपजायते

ити виш̣амаджвара̄дхика̄рах̣ сама̄птах̣ гурута̄ хр̣дайотклеш́ах̣ саданам̣ чхардйарочакау расастхе ту джваре лин̇гам̣ даинйам̣ ча̄сйопаджа̄йате

799

रसस्थे तु ज्वरे तस्मिन् कुर्याद्वमनलङ्घने

расастхе ту джваре тасмин курйа̄дваманалан̇гхане

800

रक्तनिष्ठीवनं दाहो मोहश्छर्दनविभ्रमौ प्रलापः पिडिका तृष्णा रक्तप्राप्ते ज्वरे नृणाम्

рактаниш̣т̣хӣванам̣ да̄хо мохаш́чхарданавибхрамау прала̄пах̣ пид̣ика̄ тр̣ш̣н̣а̄ рактапра̄пте джваре нр̣н̣а̄м

801

सेकः संशमनो लेपो रक्तमोक्षमसृग्गते

секах̣ сам̣ш́амано лепо рактамокш̣амаср̣ггате

802

पिण्डकोद्वेष्टनं तृष्णा सृष्टमूत्रपुरीषता ऊष्माऽन्तर्दाहविक्षेपौ ग्लानिः स्यान्मांसगे ज्वरे

пин̣д̣акодвеш̣т̣анам̣ тр̣ш̣н̣а̄ ср̣ш̣т̣амӯтрапурӣш̣ата̄ ӯш̣ма̄'нтарда̄хавикш̣епау гла̄них̣ сйа̄нма̄м̣саге джваре

803

तीक्ष्णं विरेकञ्च तथा कुर्यान्मांसगते ज्वरे

тӣкш̣н̣ам̣ вирекан̃ча татха̄ курйа̄нма̄м̣сагате джваре

804

भृशं स्वेदस्तृषा मूर्च्छा प्रलापश्छर्दिरेव च दौर्गन्ध्यारोचकौ ग्लानिर्मेदःस्थे चासहिष्णुता

бхр̣ш́ам̣ сведастр̣ш̣а̄ мӯрччха̄ прала̄паш́чхардирева ча даургандхйа̄рочакау гла̄нирмедах̣стхе ча̄сахиш̣н̣ута̄

805

मेदःस्थे मेदसो नाशं विदधीत चिकित्सकः

медах̣стхе медасо на̄ш́ам̣ видадхӣта чикитсаках̣

806

भेदोऽस्थ्ना कूजनं श्वासो विरेकश्छर्दिरेव च विक्षेपणञ्च गात्राणां विद्यादस्थिगते ज्वरे

бхедо'стхна̄ кӯджанам̣ ш́ва̄со вирекаш́чхардирева ча викш̣епан̣ан̃ча га̄тра̄н̣а̄м̣ видйа̄дастхигате джваре

807

अस्थिस्थे तु ज्वरे कुर्याद् वातनाशनकं विधिम् वस्तिकर्म प्रयोक्तव्यमभ्यङ्गोन्मर्दनं तथा

астхистхе ту джваре курйа̄д ва̄тана̄ш́анакам̣ видхим вастикарма прайоктавйамабхйан̇гонмарданам̣ татха̄

808

तमःप्रवेशनं हिक्का कासः शैत्यं वमिस्तथा अन्तर्दाहो महाश्वासो मर्मच्छेदश्च मज्जगे

тамах̣правеш́анам̣ хикка̄ ка̄сах̣ ш́аитйам̣ вамистатха̄ антарда̄хо маха̄ш́ва̄со мармаччхедаш́ча маджджаге

809

मरणं प्राप्नुयात्तत्र शुक्रस्थानगते ज्वरे शेफसः स्तब्धता मोक्षः शुक्रस्य तु विशेषतः

маран̣ам̣ пра̄пнуйа̄ттатра ш́украстха̄нагате джваре ш́епхасах̣ стабдхата̄ мокш̣ах̣ ш́украсйа ту виш́еш̣атах̣

810

इति सप्तधातुगतज्वराधिकार समाप्तः अथ जीर्णज्वराधिकारः यो द्वादशेभ्यो दिवसेभ्य ऊर्द्ध्वं दोषत्रयेभ्यो द्विगुणेभ्य ऊर्द्ध्वम् नृणां तनौ तिष्ठति मन्दवेगो भिषग्भिरुक्तो ज्वर एष जीर्णः

ити саптадха̄тугатаджвара̄дхика̄ра сама̄птах̣ атха джӣрн̣аджвара̄дхика̄рах̣ йо два̄даш́ебхйо дивасебхйа ӯрддхвам̣ дош̣атрайебхйо двигун̣ебхйа ӯрддхвам нр̣н̣а̄м̣ танау тиш̣т̣хати мандавего бхиш̣агбхирукто джвара еш̣а джӣрн̣ах̣

811

नित्यं मन्दज्वरो रूक्षः शूनः कृच्छ्रेणसिद्ध्य्ति स्तब्धाङ्गःश्लेष्मभूयिष्ठो नरो वातबलासकी

нитйам̣ мандаджваро рӯкш̣ах̣ ш́ӯнах̣ кр̣ччхрен̣асиддхйти стабдха̄н̇гах̣ш́леш̣мабхӯйиш̣т̣хо наро ва̄табала̄сакӣ

812

जीर्णज्वरी नरः कुर्यान्नोपवासं कदाचन लङ्घनात्स भवेत्क्षीणो ज्वरस्तु स्याद्बली यतः पुराणेऽपि ज्वरे दोषा यद्यपथ्यैः पुनस्तथा लङ्घयेत्तत्र तत्पश्चात् पूर्वामेवाचरेत्क्रियाम्

джӣрн̣аджварӣ нарах̣ курйа̄ннопава̄сам̣ када̄чана лан̇гхана̄тса бхаветкш̣ӣн̣о джварасту сйа̄дбалӣ йатах̣ пура̄н̣е'пи джваре дош̣а̄ йадйапатхйаих̣ пунастатха̄ лан̇гхайеттатра татпаш́ча̄т пӯрва̄мева̄чареткрийа̄м

813

निदिग्धकानागरकामृतानां क्वाथं पिबेन्मिश्रितपिप्पलीकम् जीर्णज्वरारोचककासशूल श्वासाग्निमान्द्यार्दितपीनसेषु

нидигдхака̄на̄гарака̄мр̣та̄на̄м̣ ква̄тхам̣ пибенмиш́ритапиппалӣкам джӣрн̣аджвара̄рочакака̄саш́ӯла ш́ва̄са̄гнима̄ндйа̄рдитапӣнасеш̣у

814

हन्त्यूर्द्ध्वजामयं प्रायः सायन्तेनोपयुज्यते

хантйӯрддхваджа̄майам̣ пра̄йах̣ са̄йантенопайуджйате

815

पिप्पलीमधुसंयुक्तः क्वाथश्छिन्नोद्भवोद्भवः जीर्णज्वरकफध्वंसी पञ्चमूलकृतोऽथ वा अमृतायाः कषायन्तु शीतलीकृतमीरितम् मधुपादयुतं पीतं जीर्णज्वरहरं परम् पिप्पलीमधुसम्मिश्रं गुडूचीस्वरसं पिबेत् जीर्णज्वरकफप्लीह कासारोचकनाशनम्

пиппалӣмадхусам̣йуктах̣ ква̄тхаш́чхиннодбхаводбхавах̣ джӣрн̣аджваракапхадхвам̣сӣ пан̃чамӯлакр̣то'тха ва̄ амр̣та̄йа̄х̣ каш̣а̄йанту ш́ӣталӣкр̣тамӣритам мадхупа̄дайутам̣ пӣтам̣ джӣрн̣аджварахарам̣ парам пиппалӣмадхусаммиш́рам̣ гуд̣ӯчӣсварасам̣ пибет джӣрн̣аджваракапхаплӣха ка̄са̄рочакана̄ш́анам

816

जीर्णज्वरेऽग्निमान्द्ये च शस्यते गुडपिप्पली कासाजीर्णारुचिश्वासहृत्पाण्डु कृमिरोगनुत् द्विगुणः पिप्पलीचूर्णाद् गुडोऽत्र भिषजां मतः

джӣрн̣аджваре'гнима̄ндйе ча ш́асйате гуд̣апиппалӣ ка̄са̄джӣрн̣а̄ручиш́ва̄сахр̣тпа̄н̣д̣у кр̣мироганут двигун̣ах̣ пиппалӣчӯрн̣а̄д гуд̣о'тра бхиш̣аджа̄м̣ матах̣

817

पिप्पली मधुसंयुक्ता मेदः कफविनाशिनी श्वासकासज्वरहरी पाण्डुप्लीहोदरापहा

пиппалӣ мадхусам̣йукта̄ медах̣ капхавина̄ш́инӣ ш́ва̄сака̄саджварахарӣ па̄н̣д̣уплӣходара̄паха̄

818

आमलं चित्रकं पथ्या पिप्पली सैन्धवं तथा

а̄малам̣ читракам̣ патхйа̄ пиппалӣ саиндхавам̣ татха̄

819

चूर्णितोऽय गणो ज्ञेयः सर्वज्वरहरः परः भेदी रुचिकरः श्लेष्महन्ता दीपनपाचनः

чӯрн̣ито'йа ган̣о джн̃ейах̣ сарваджварахарах̣ парах̣ бхедӣ ручикарах̣ ш́леш̣маханта̄ дӣпанапа̄чанах̣

820

द्रा क्षाऽमृता शटी शृङ्गी मुस्तकं रक्तचन्दनम् नागरं कटुका पाठा भूनिम्बः सदुरालभः

дра̄ кш̣а̄'мр̣та̄ ш́ат̣ӣ ш́р̣н̇гӣ мустакам̣ рактачанданам на̄гарам̣ кат̣ука̄ па̄т̣ха̄ бхӯнимбах̣ садура̄лабхах̣

821

उशीरं धान्यकं पद्मं बालकं कण्टकारिका पुष्करं पिचुमन्दश्च दशाष्टाङ्गमिदं स्मृतम् जीर्णज्वरारुचिश्वास कासश्वयथुनाशनम्

уш́ӣрам̣ дха̄нйакам̣ падмам̣ ба̄лакам̣ кан̣т̣ака̄рика̄ пуш̣карам̣ пичумандаш́ча даш́а̄ш̣т̣а̄н̇гамидам̣ смр̣там джӣрн̣аджвара̄ручиш́ва̄са ка̄саш́вайатхуна̄ш́анам

822

त्रिवृद्ध्या पञ्चवृद्ध्या वा सप्तवृद्ध्याऽथवाऽपि वा गव्यक्षीरेण सम्पिष्टाः पिबेद्दशदिनानि हि

тривр̣ддхйа̄ пан̃чавр̣ддхйа̄ ва̄ саптавр̣ддхйа̄'тхава̄'пи ва̄ гавйакш̣ӣрен̣а сампиш̣т̣а̄х̣ пибеддаш́адина̄ни хи

823

तथैवापनयेदेता एवं विंशतिवासरान् पिबतां ज्वरशान्तिः स्यात् पाण्डुरोगश्च शाम्यति

татхаива̄панайедета̄ евам̣ вим̣ш́атива̄сара̄н пибата̄м̣ джвараш́а̄нтих̣ сйа̄т па̄н̣д̣урогаш́ча ш́а̄мйати

824

कासः श्वासोऽग्निमान्द्यञ्च कफाधिक्यञ्च नश्यति

ка̄сах̣ ш́ва̄со'гнима̄ндйан̃ча капха̄дхикйан̃ча наш́йати

825

वातश्लेष्मज्वरोक्ता स्यात् क्रियावातबलासके जीर्णज्वरे कफे क्षीणे दाहे तृष्णासमन्विते

ва̄таш́леш̣маджварокта̄ сйа̄т крийа̄ва̄табала̄саке джӣрн̣аджваре капхе кш̣ӣн̣е да̄хе тр̣ш̣н̣а̄саманвите

826

पयः पीयूषसदृशं तन्नवे तु विषोपमम् चन्दनाद्यं हितं तैलं शोषाधिकारकीर्त्तितम् तथा नारायणं तैलं जीर्णज्वरहरं परम्

пайах̣ пӣйӯш̣асадр̣ш́ам̣ таннаве ту виш̣опамам чандана̄дйам̣ хитам̣ таилам̣ ш́ош̣а̄дхика̄ракӣрттитам татха̄ на̄ра̄йан̣ам̣ таилам̣ джӣрн̣аджварахарам̣ парам

827

इति जीर्णज्वराधिकारः समाप्तः हरीतकी निम्बपत्रं नागरं सैन्धवोऽनलः एषां चूर्णं सदा खादेद् दुर्जलज्वरशान्तये

ити джӣрн̣аджвара̄дхика̄рах̣ сама̄птах̣ харӣтакӣ нимбапатрам̣ на̄гарам̣ саиндхаво'налах̣ еш̣а̄м̣ чӯрн̣ам̣ сада̄ кха̄дед дурджаладжвараш́а̄нтайе

828

अरुचिमनलमान्द्यं पीनसश्वासकासानुदरमुदकदोषानाशु हन्यादशेषान् जनयति तनुकान्तिं चित्तनेत्रप्रसादं पलपरिमितशुण्ठीक्षौद्र सिद्धः कषायः

аручиманалама̄ндйам̣ пӣнасаш́ва̄сака̄са̄нударамудакадош̣а̄на̄ш́у ханйа̄даш́еш̣а̄н джанайати танука̄нтим̣ читтанетрапраса̄дам̣ палапаримиташ́ун̣т̣хӣкш̣аудра сиддхах̣ каш̣а̄йах̣

829

विषं भागद्वयं दग्धं कपर्दं पञ्चभागकम् मरिचं नागरञ्चैव चूर्णं वस्त्रेण शोधयेत्

виш̣ам̣ бха̄гадвайам̣ дагдхам̣ капардам̣ пан̃чабха̄гакам маричам̣ на̄гаран̃чаива чӯрн̣ам̣ вастрен̣а ш́одхайет

830

आर्द्र कस्य रसेनास्य कुर्यान्मुद्गनिभां वटीम् वारिणा वटिकायुग्मं प्रातः सायञ्च भक्षयेत्

а̄рдра касйа расена̄сйа курйа̄нмудганибха̄м̣ ват̣ӣм ва̄рин̣а̄ ват̣ика̄йугмам̣ пра̄тах̣ са̄йан̃ча бхакш̣айет

831

अयं रसो ज्वरे योज्यः सामे दुर्जलजेऽपि च अजीर्णाध्मानविष्टम्भ शूलेषु श्वासकासयोः

айам̣ расо джваре йоджйах̣ са̄ме дурджаладже'пи ча аджӣрн̣а̄дхма̄навиш̣т̣амбха ш́ӯлеш̣у ш́ва̄сака̄сайох̣

832

पटोलमुस्ताऽमृतवल्लिवासकं सनागरं धान्यकिराततिक्तकम् कषायमेषां मधुना पिबेन्नरो निवारयेद् दुर्जलदोषमुल्बणम्

пат̣оламуста̄'мр̣таваллива̄сакам̣ сана̄гарам̣ дха̄нйакира̄татиктакам каш̣а̄йамеш̣а̄м̣ мадхуна̄ пибеннаро нива̄райед дурджаладош̣амулбан̣ам

833

किराततिक्तात्रिबृदम्बुपिप्पली विडङ्गविश्वाकटुरोहिणीरजः निहन्ति लीढं मधुनाऽतिसत्वरं सुदुस्तरं दुर्जलदोषजं ज्वरम्

кира̄татикта̄трибр̣дамбупиппалӣ вид̣ан̇гавиш́ва̄кат̣урохин̣ӣраджах̣ ниханти лӣд̣хам̣ мадхуна̄'тисатварам̣ судустарам̣ дурджаладош̣аджам̣ джварам

834

भोजनाग्रे नरैर्भुक्तं शुण्ठ्यजाज्यभयोत्थितम् कल्कन्तु सेवितं नित्यं नानादेशोद्भवं जलम्

бходжана̄гре нараирбхуктам̣ ш́ун̣т̣хйаджа̄джйабхайоттхитам калканту севитам̣ нитйам̣ на̄на̄деш́одбхавам̣ джалам

835

सहार्द्र कयवक्षारौ पीत्वा कोष्णेन वारिणा नानादेशसमुद्भूतं वारिदोषमपोहति

саха̄рдра кайавакш̣а̄рау пӣтва̄ кош̣н̣ена ва̄рин̣а̄ на̄на̄деш́асамудбхӯтам̣ ва̄ридош̣амапохати

836

बलवत्स्वल्पदोषेषु ज्वरः साध्योऽनुपद्र वः

балаватсвалпадош̣еш̣у джварах̣ са̄дхйо'нупадра вах̣

837

श्वासो मूर्च्छाऽरुचिश्छर्दिस्तृष्णाऽतीसारविड्ग्रहाः हिक्काकासाङ्गदाहाश्च ज्वरस्योपद्र वा दश

ш́ва̄со мӯрччха̄'ручиш́чхардистр̣ш̣н̣а̄'тӣса̄равид̣граха̄х̣ хикка̄ка̄са̄н̇гада̄ха̄ш́ча джварасйопадра ва̄ даш́а

838

सञ्जातोपद्र वो व्याधिस्त्याज्यो न स्याच्चिकित्सकैः व्याधौ शान्ते प्रणश्यन्ति सद्यःसर्वेऽप्युपद्र वाः

сан̃джа̄топадра во вйа̄дхистйа̄джйо на сйа̄ччикитсакаих̣ вйа̄дхау ш́а̄нте пран̣аш́йанти садйах̣сарве'пйупадра ва̄х̣

839

अतो व्याधिं जयेद्यत्नात् पूर्वं पश्चादुपद्र वान् भिषग् यःकुशलः सोऽत्र जयेत्पूर्वमुपद्र वम्

ато вйа̄дхим̣ джайедйатна̄т пӯрвам̣ паш́ча̄дупадра ва̄н бхиш̣аг йах̣куш́алах̣ со'тра джайетпӯрвамупадра вам

840

तेष्वपि प्रचुरेषु प्राङ् नाशयेदाशुकारिणाम् मूलव्याधिं जयेत्पूर्वं यत्र यो वा भवेद्बली अविरोधेन कार्या तदुभयोरपि च क्रिया

теш̣вапи прачуреш̣у пра̄н̇ на̄ш́айеда̄ш́ука̄рин̣а̄м мӯлавйа̄дхим̣ джайетпӯрвам̣ йатра йо ва̄ бхаведбалӣ авиродхена ка̄рйа̄ тадубхайорапи ча крийа̄

841

सिंही व्याघ्री ताम्रमूली पटोली शृङ्गी पद्मा पुष्करं रोहिणी च शाकं शठ्याः शैलमल्ल्याश्च बीजं श्वासं हन्यात्सन्निपातं दशाङ्गः

сим̣хӣ вйа̄гхрӣ та̄мрамӯлӣ пат̣олӣ ш́р̣н̇гӣ падма̄ пуш̣карам̣ рохин̣ӣ ча ш́а̄кам̣ ш́ат̣хйа̄х̣ ш́аиламаллйа̄ш́ча бӣджам̣ ш́ва̄сам̣ ханйа̄тсаннипа̄там̣ даш́а̄н̇гах̣

842

भार्गीनिम्बघनाभयाऽमृतलताभूनिम्बवासाविषात्रातयन्ती कटुकावचात्रिकटुकश्योनाकशक्रद्रुमैः

бха̄ргӣнимбагхана̄бхайа̄'мр̣талата̄бхӯнимбава̄са̄виш̣а̄тра̄тайантӣ кат̣ука̄вача̄трикат̣укаш́йона̄каш́акрадрумаих̣

843

रास्नायासपटोलपाटलशटीदार्वीविशालत्रिवृद्ब्राह्मीपुष्करसिंहिकाद्वयनिशाधात्र्यक्षदेवद्रुमैः क्वाथोऽय खलु सन्निपातनिवहान्द्वात्रिंशतां पानतो दुर्द्धर्षान्निजतेजसा विजयते सर्पान्गरुत्मानिव किञ्च श्वासवलासकासगुदरुग्घृद्रो गहिक्कामरुन् मन्यास्तम्भगलामयार्दितमलावष्टम्भब्रध्नानपि

ра̄сна̄йа̄сапат̣олапа̄т̣алаш́ат̣ӣда̄рвӣвиш́а̄латривр̣дбра̄хмӣпуш̣карасим̣хика̄двайаниш́а̄дха̄трйакш̣адевадрумаих̣ ква̄тхо'йа кхалу саннипа̄таниваха̄ндва̄трим̣ш́ата̄м̣ па̄нато дурддхарш̣а̄нниджатеджаса̄ виджайате сарпа̄нгарутма̄нива кин̃ча ш́ва̄савала̄сака̄сагударуггхр̣дро гахикка̄марун манйа̄стамбхагала̄майа̄рдитамала̄ваш̣т̣амбхабрадхна̄напи

844

मधुना कृष्णाकट्फलकर्कटशृङ्गीभवं चूर्णम् श्वासामये महोग्रे लीढ्वा लोकः सुखी भवति

мадхуна̄ кр̣ш̣н̣а̄кат̣пхалакаркат̣аш́р̣н̇гӣбхавам̣ чӯрн̣ам ш́ва̄са̄майе махогре лӣд̣хва̄ локах̣ сукхӣ бхавати

845

वन्योपलाग्नितापितदात्रस्याग्रेण पञ्जरे दाहः अपहरति श्वासामयमसंशयं भाषितं मुनिभिः

ванйопала̄гнита̄питада̄трасйа̄грен̣а пан̃джаре да̄хах̣ апахарати ш́ва̄са̄майамасам̣ш́айам̣ бха̄ш̣итам̣ мунибхих̣

846

आर्द्र कस्य रसैर्नस्यं मूर्च्छायामाचरेन्नरः अञ्जनञ्च प्रयुञ्जीत मधुसिन्धुशिलोषणैः

а̄рдра касйа расаирнасйам̣ мӯрччха̄йа̄ма̄чареннарах̣ ан̃джанан̃ча прайун̃джӣта мадхусиндхуш́илош̣ан̣аих̣

847

शीताम्भसाऽक्षिसेकः सुरभिर्धूपः सुगन्धि पुष्पञ्च मृदुतालवृन्तवातः कोमलकदली दल स्पर्शः

ш́ӣта̄мбхаса̄'кш̣исеках̣ сурабхирдхӯпах̣ сугандхи пуш̣пан̃ча мр̣дута̄лавр̣нтава̄тах̣ комалакадалӣ дала спарш́ах̣

848

अरुचौ तु शृङ्गबेरजरसकैः सोष्णैः ससिन्धुजैः कवलः सिन्धूत्थमातुलुङ्गीफलकेसरधारणं वक्त्रे

аручау ту ш́р̣н̇габераджарасакаих̣ сош̣н̣аих̣ сасиндхуджаих̣ кавалах̣ синдхӯттхама̄тулун̇гӣпхалакесарадха̄ран̣ам̣ вактре

849

क्वाथो गुडूच्याः समधुः सुशीतः पीतः प्रशान्तिं वमनस्य कुर्यात् विण्मक्षिकाणां मधुनाऽवलीढा सचन्दना शर्करयाऽन्विता वा

ква̄тхо гуд̣ӯчйа̄х̣ самадхух̣ суш́ӣтах̣ пӣтах̣ праш́а̄нтим̣ ваманасйа курйа̄т вин̣макш̣ика̄н̣а̄м̣ мадхуна̄'валӣд̣ха̄ сачандана̄ ш́аркарайа̄'нвита̄ ва̄

850

दन्तशठबीजपूरकदाडिमबदरैः सचुक्रकैर्वदने लेपो जयति पिपासामथ रजतगुटी मुखान्तःस्था

данташ́ат̣хабӣджапӯракада̄д̣имабадараих̣ сачукракаирвадане лепо джайати пипа̄са̄матха раджатагут̣ӣ мукха̄нтах̣стха̄

851

शीतं पयः क्षौद्र युतं निपीतमाकण्ठमाश्वेव तदुद्वमेच्च तर्षं महान्तं शमयेद्धि वक्त्रे धृत्वाऽथवा क्षौद्र वटाग्रलाजान्

ш́ӣтам̣ пайах̣ кш̣аудра йутам̣ нипӣтама̄кан̣т̣хама̄ш́вева тадудвамечча тарш̣ам̣ маха̄нтам̣ ш́амайеддхи вактре дхр̣тва̄'тхава̄ кш̣аудра ват̣а̄грала̄джа̄н

852

लङ्घनमेकं मुक्त्वा न चान्यदस्तीह भेषजं बलिनः समुदीर्णदोषनिचयं शमयति तत्पाचयेदपि च

лан̇гханамекам̣ муктва̄ на ча̄нйадастӣха бхеш̣аджам̣ балинах̣ самудӣрн̣адош̣аничайам̣ ш́амайати татпа̄чайедапи ча

853

वत्सादनीवत्सकवारिवाह विश्वम्भरानिम्बविषाः सविश्वाः ज्वरेऽतिसारं त्वरितं जयन्ति विश्वाऽमृतावत्सकवारिवाहाः

ватса̄данӣватсакава̄рива̄ха виш́вамбхара̄нимбавиш̣а̄х̣ савиш́ва̄х̣ джваре'тиса̄рам̣ тваритам̣ джайанти виш́ва̄'мр̣та̄ватсакава̄рива̄ха̄х̣

854

पाठाऽमृतापर्पटमुस्तविश्व किराततिक्तेन्द्र यवान्विपाच्य पिबन्हरत्येव हठेन सर्वाञ्ज्वरातिसारानपि दुर्निवारान्

па̄т̣ха̄'мр̣та̄парпат̣амуставиш́ва кира̄татиктендра йава̄нвипа̄чйа пибанхаратйева хат̣хена сарва̄н̃джвара̄тиса̄ра̄напи дурнива̄ра̄н

855

विड्ग्रहे वातजित्कर्म कुर्यादत्रानुलोमनम् मलं प्रवर्त्तयेदाशु तीक्ष्णाभिः फलवर्त्तिभिः

вид̣грахе ва̄таджиткарма курйа̄датра̄нуломанам малам̣ праварттайеда̄ш́у тӣкш̣н̣а̄бхих̣ пхалаварттибхих̣

856

पथ्याऽरग्वधतिक्तात्रिवृदामलकैः शृतं तोयम् जीर्णज्वरे विबंधे दद्यादश्वेव विड्ग्रहः शाम्येत्

патхйа̄'рагвадхатикта̄тривр̣да̄малакаих̣ ш́р̣там̣ тойам джӣрн̣аджваре вибам̣дхе дадйа̄даш́вева вид̣грахах̣ ш́а̄мйет

857

नीरेण सिन्धूत्थरजोऽतिसूक्ष्मं नस्येन नूनं विनिहन्ति हिक्काम् शुण्ठी हठाद्वा सितया समेता धूपोऽथवा हिङ्गुसमुद्भवश्च

нӣрен̣а синдхӯттхараджо'тисӯкш̣мам̣ насйена нӯнам̣ виниханти хикка̄м ш́ун̣т̣хӣ хат̣ха̄два̄ ситайа̄ самета̄ дхӯпо'тхава̄ хин̇гусамудбхаваш́ча

858

कासे कणा कणामूलं कलिङ्गद्रुफलं रजः सविश्वभेषजं लिह्यान्मधुना वा वृषाद्र सम्

ка̄се кан̣а̄ кан̣а̄мӯлам̣ калин̇гадрупхалам̣ раджах̣ савиш́вабхеш̣аджам̣ лихйа̄нмадхуна̄ ва̄ вр̣ш̣а̄дра сам

859

पुष्करमूलकटुत्रिकशृङ्गी कट्फलयासककारविकाभिः मधुलुलिताभिरयं खलु लेहः कासरिपुः कफरोगहरश्च

пуш̣карамӯлакат̣утрикаш́р̣н̇гӣ кат̣пхалайа̄сакака̄равика̄бхих̣ мадхулулита̄бхирайам̣ кхалу лехах̣ ка̄сарипух̣ капхарогахараш́ча

860

दाहाधिकारे लिखितं दाहे कुर्याच्चिकित्सितम् परं ज्वरे विरुद्धं यन्नोचितं तच्चिकित्सितम्

да̄ха̄дхика̄ре ликхитам̣ да̄хе курйа̄ччикитситам парам̣ джваре вируддхам̣ йанночитам̣ таччикитситам

861

सन्तापोऽभ्यधिको बाह्यस्तृष्णाऽदीनां च मार्दवम् बहिर्बेगस्य लिङ्गानि सुखसाध्यत्वमेव च

санта̄по'бхйадхико ба̄хйастр̣ш̣н̣а̄'дӣна̄м̣ ча ма̄рдавам бахирбегасйа лин̇га̄ни сукхаса̄дхйатвамева ча

862

वर्षाशरद्वसन्तेषु वाताद्यैः प्राकृतः क्रमात् प्राकृतः सुखसाध्यस्तु ज्वरः सुरभिसम्भवः

варш̣а̄ш́арадвасантеш̣у ва̄та̄дйаих̣ пра̄кр̣тах̣ крама̄т пра̄кр̣тах̣ сукхаса̄дхйасту джварах̣ сурабхисамбхавах̣

863

वैकृतोऽन्य स दुःसाध्यः प्राकृतश्चानिलोद्भवः

ваикр̣то'нйа са дух̣са̄дхйах̣ пра̄кр̣таш́ча̄нилодбхавах̣

864

वर्षासु मारुतो दुष्टः पित्तश्लेष्मान्वितो ज्वरम् कुर्यात्पित्तञ्चशरदि तस्य चानुबलः कफः

варш̣а̄су ма̄руто душ̣т̣ах̣ питташ́леш̣ма̄нвито джварам курйа̄тпиттан̃чаш́аради тасйа ча̄нубалах̣ капхах̣

865

तत्प्रकृत्या विसर्गाच्च तत्र नानशनाद्भयम् कफो वसन्ते तमपि वातपित्तं भवेदनु

татпракр̣тйа̄ висарга̄чча татра на̄наш́ана̄дбхайам капхо васанте тамапи ва̄тапиттам̣ бхаведану

866

अन्तर्दाहोऽधिका तृष्णा प्रलापः श्वसनं भ्रमः सन्ध्यस्थिशूलमस्वेदो दोषवर्चोविनिग्रहः अन्तर्वेगस्य लिङ्गानि कष्टसाध्यत्वमेव च

антарда̄хо'дхика̄ тр̣ш̣н̣а̄ прала̄пах̣ ш́васанам̣ бхрамах̣ сандхйастхиш́ӯламасведо дош̣аварчовиниграхах̣ антарвегасйа лин̇га̄ни каш̣т̣аса̄дхйатвамева ча

867

ज्वरः क्षीणस्य शूनस्य गम्भीरो दीर्घरात्रिकः असाध्यो बलवान्यश्च केशसीमन्तकृज्ज्वरः

джварах̣ кш̣ӣн̣асйа ш́ӯнасйа гамбхӣро дӣргхара̄триках̣ аса̄дхйо балава̄нйаш́ча кеш́асӣмантакр̣джджварах̣

868

गम्भीरस्तु ज्वरो ज्ञेयो ह्यन्तर्दाहेन तृष्णया आनद्धत्वेन चात्यर्थं कासश्वासोद्गमेन च

гамбхӣрасту джваро джн̃ейо хйантарда̄хена тр̣ш̣н̣айа̄ а̄наддхатвена ча̄тйартхам̣ ка̄саш́ва̄содгамена ча

869

ज्वरस्य पूर्वं ज्वरमध्यतो वा ज्वरान्ततो वा श्रुतिमूलशोथः क्रमादसाध्यः खलु कृच्छ्रसाध्यः सुखेन साध्यो मुनिभिः प्रदिष्टः

джварасйа пӯрвам̣ джварамадхйато ва̄ джвара̄нтато ва̄ ш́рутимӯлаш́отхах̣ крама̄даса̄дхйах̣ кхалу кр̣ччхраса̄дхйах̣ сукхена са̄дхйо мунибхих̣ прадиш̣т̣ах̣

870

रोगिणो मरणं यस्मादवश्यम्भावि लक्ष्यते तल्लक्षणमरिष्टं स्याद् रिष्टमप्यभिधीयते

рогин̣о маран̣ам̣ йасма̄даваш́йамбха̄ви лакш̣йате таллакш̣ан̣амариш̣т̣ам̣ сйа̄д риш̣т̣амапйабхидхӣйате

871

हेतुभिर्बहुभिर्जातो बलिभिर्बहुलक्षणः ज्वरः प्राणान्तकृद्यश्च शीघ्रमिन्द्रि यनाशनः

хетубхирбахубхирджа̄то балибхирбахулакш̣ан̣ах̣ джварах̣ пра̄н̣а̄нтакр̣дйаш́ча ш́ӣгхраминдри йана̄ш́анах̣

872

विसंज्ञस्ताम्यते यस्तु शेते निपतितोऽपि वा शीतार्दितोऽन्तरुष्णश्च ज्वरेण म्रियते नरः

висам̣джн̃аста̄мйате йасту ш́ете нипатито'пи ва̄ ш́ӣта̄рдито'нтаруш̣н̣аш́ча джварен̣а мрийате нарах̣

873

यो हृष्टरोमा रक्ताक्षो हृदि संघातशूलवान् वक्त्रेण चवोच्छ्वसिति तं ज्वरो हन्ति मानवम्

йо хр̣ш̣т̣арома̄ ракта̄кш̣о хр̣ди сам̣гха̄таш́ӯлава̄н вактрен̣а чавоччхвасити там̣ джваро ханти ма̄навам

874

हिक्काश्वासतृषायुक्तं मूढं विभ्रान्तलोचनम् सन्ततोच्छ्वासिनं क्षीणं नरं क्षपयति ज्वरः

хикка̄ш́ва̄сатр̣ш̣а̄йуктам̣ мӯд̣хам̣ вибхра̄нталочанам сантаточчхва̄синам̣ кш̣ӣн̣ам̣ нарам̣ кш̣апайати джварах̣

875

हतप्रभेन्द्रि यं क्षाममरोचकनिपीडितम् गम्भीरतीक्ष्णवेगार्त्तं ज्वरितं परिवर्जयेत्

хатапрабхендри йам̣ кш̣а̄мамарочаканипӣд̣итам гамбхӣратӣкш̣н̣авега̄рттам̣ джваритам̣ париварджайет

876

877

आरम्भाद्विषमो यस्य यस्य वा दीर्घरात्रिकः क्षीणस्य चातिरूक्षस्य गम्भीरो यस्य हन्ति तम्

а̄рамбха̄двиш̣амо йасйа йасйа ва̄ дӣргхара̄триках̣ кш̣ӣн̣асйа ча̄тирӯкш̣асйа гамбхӣро йасйа ханти там