Мурчха–бхрама — обмороки и головокружение | Уттаракханда

Бхавапракаша · Уттаракханда · Глава 19 · 46 стихов

Мурчха–бхрама — обмороки и головокружение

क्षीणस्य बहुदोषस्य विरुद्धाहारसेविनः वेगाघातादभीघाताद्धीनसत्त्वस्य वा पुनः

кш̣ӣн̣асйа бахудош̣асйа вируддха̄ха̄расевинах̣ вега̄гха̄та̄дабхӣгха̄та̄ддхӣнасаттвасйа ва̄ пунах̣

करणायतनेषूग्रो बाह्येष्वाभ्यन्तरेषु च निविशन्ते यदा दोषास्तदा मूर्च्छन्ति मानवाः

каран̣а̄йатанеш̣ӯгро ба̄хйеш̣ва̄бхйантареш̣у ча нивиш́анте йада̄ дош̣а̄стада̄ мӯрччханти ма̄нава̄х̣

संज्ञावहासु नाडीषु पिहितास्वनिलादिभिः तमोऽभ्युपैति सहसा सुखदुःखव्यपोहकृत्

сам̣джн̃а̄ваха̄су на̄д̣ӣш̣у пихита̄сванила̄дибхих̣ тамо'бхйупаити сахаса̄ сукхадух̣кхавйапохакр̣т

सुखदुःव्यपोहाच्च नरः पतति काष्ठवत् मोहो मूर्च्छेति तामाहुः षड्विधा सा प्रकीर्त्तिता

сукхадух̣вйапоха̄чча нарах̣ патати ка̄ш̣т̣хават мохо мӯрччхети та̄ма̄хух̣ ш̣ад̣видха̄ са̄ пракӣрттита̄

वातादिभिः शोणितेन मद्येन च विषेण च षट्स्वप्येतासु पित्तन्तु प्रभुत्वेनावतिष्ठते

ва̄та̄дибхих̣ ш́он̣итена мадйена ча виш̣ен̣а ча ш̣ат̣свапйета̄су питтанту прабхутвена̄ватиш̣т̣хате

हृत्पीडा जृम्भणं ग्लानिः संज्ञानाशो बलक्षयः सर्वासां पूर्वरूर्पाणि यथास्वं तां विभावयेत्

хр̣тпӣд̣а̄ джр̣мбхан̣ам̣ гла̄них̣ сам̣джн̃а̄на̄ш́о балакш̣айах̣ сарва̄са̄м̣ пӯрварӯрпа̄н̣и йатха̄свам̣ та̄м̣ вибха̄вайет

नीलं वा यदि वा कृष्णमाकाशमथ वाऽरुणम् पश्यंस्तमः प्रविशति शीघ्रञ्च प्रतिबुध्यते

нӣлам̣ ва̄ йади ва̄ кр̣ш̣н̣ама̄ка̄ш́аматха ва̄'рун̣ам паш́йам̣стамах̣ правиш́ати ш́ӣгхран̃ча пратибудхйате

वेपथुश्चाङ्गमर्दश्च प्रपीडा हृदयस्य च कार्श्यं श्यावारुणा च्छाया मूर्च्छाये वातसम्भवे

вепатхуш́ча̄н̇гамардаш́ча прапӣд̣а̄ хр̣дайасйа ча ка̄рш́йам̣ ш́йа̄ва̄рун̣а̄ ччха̄йа̄ мӯрччха̄йе ва̄тасамбхаве

रक्तं हरितवर्णं वा वियत्पीतमथापि वा पश्यंस्तमः प्रविशति सस्वेदः प्रतिबुध्यते

рактам̣ харитаварн̣ам̣ ва̄ вийатпӣтаматха̄пи ва̄ паш́йам̣стамах̣ правиш́ати сасведах̣ пратибудхйате

सपिपासः ससन्तापो रक्तपीताकुलेक्षणः सम्भिन्नवर्चाः पीताभो मूर्च्छाये पित्तसम्भवे

сапипа̄сах̣ сасанта̄по рактапӣта̄кулекш̣ан̣ах̣ самбхиннаварча̄х̣ пӣта̄бхо мӯрччха̄йе питтасамбхаве

मेघसङ्काशमाकाशं तमोभिर्वा घनैर्वृतम् पश्यंस्तमः प्रविशति चिराच्च प्रतिबुध्यते

мегхасан̇ка̄ш́ама̄ка̄ш́ам̣ тамобхирва̄ гханаирвр̣там паш́йам̣стамах̣ правиш́ати чира̄чча пратибудхйате

गुरुभिः प्रावृतैरङ्गैर्यथैवार्द्रेण चर्मणा सप्रसेकःसहृल्लासो मूर्च्छाये कफसम्भवे

гурубхих̣ пра̄вр̣таиран̇гаирйатхаива̄рдрен̣а чарман̣а̄ сапрасеках̣сахр̣лла̄со мӯрччха̄йе капхасамбхаве

सर्वाकृतिः सन्निपातादपस्मार इवागतः स जन्तुं पातयत्याशु विना बीभत्सचेष्टितैः

сарва̄кр̣тих̣ саннипа̄та̄дапасма̄ра ива̄гатах̣ са джантум̣ па̄тайатйа̄ш́у вина̄ бӣбхатсачеш̣т̣итаих̣

पृथिव्यम्भस्तमोरूपं रक्तगन्धस्तदन्वयः तस्माद्र क्तस्य गन्धेन मूर्च्छन्ति भुवि मानवाः द्र व्यस्वभावमित्येके दृष्ट्वा यदभिमुह्यति

пр̣тхивйамбхастаморӯпам̣ рактагандхастаданвайах̣ тасма̄дра ктасйа гандхена мӯрччханти бхуви ма̄нава̄х̣ дра вйасвабха̄вамитйеке др̣ш̣т̣ва̄ йадабхимухйати

स्तब्धाङ्गदृष्टिस्त्वसृजा गूढोच्छ्वासश्च मूर्च्छितः

стабдха̄н̇гадр̣ш̣т̣истваср̣джа̄ гӯд̣хоччхва̄саш́ча мӯрччхитах̣

गुणास्तीव्रतरत्वेन स्थितास्तु विषमद्ययोः त एव तस्मात्ताभ्यान्तु मोहौ स्यातां यथेरितौ

гун̣а̄стӣвратаратвена стхита̄сту виш̣амадйайох̣ та ева тасма̄тта̄бхйа̄нту мохау сйа̄та̄м̣ йатхеритау

मद्येन प्रलपञ्छेते नष्टविभ्रान्तमानसः गात्राणि विक्षिपन्भूमौ जरां यावन्न याति तत्

мадйена пралапан̃чхете наш̣т̣авибхра̄нтама̄насах̣ га̄тра̄н̣и викш̣ипанбхӯмау джара̄м̣ йа̄ванна йа̄ти тат

वेपथुस्वप्नतृष्णाः स्युस्तमश्च विषमूर्च्छिते वेदितव्यं तीव्रतरं ययास्वं विषलक्षणैः

вепатхусвапнатр̣ш̣н̣а̄х̣ сйустамаш́ча виш̣амӯрччхите ведитавйам̣ тӣвратарам̣ йайа̄свам̣ виш̣алакш̣ан̣аих̣

मूर्च्छा पित्ततमःप्राया रजःपित्तानिलाद् भ्रमः तमोवातकफात्तन्द्रा निद्रा श्लेष्मतमोभवा

мӯрччха̄ питтатамах̣пра̄йа̄ раджах̣питта̄нила̄д бхрамах̣ тамова̄такапха̄ттандра̄ нидра̄ ш́леш̣матамобхава̄

इन्द्रि यार्थेष्वसंवित्तिर्गौरवं जृम्भणं क्लमः निद्रा ऽत्तस्येव यस्येहा तस्य तन्द्रां विनिर्दिशेत्

индри йа̄ртхеш̣васам̣виттиргауравам̣ джр̣мбхан̣ам̣ кламах̣ нидра̄ 'ттасйева йасйеха̄ тасйа тандра̄м̣ винирдиш́ет

योऽनायासः श्रमो देहे प्रवृद्धः श्वाससङ्गतः क्लमः स इति विज्ञेय इन्द्रि यार्थप्रबाधकः

йо'на̄йа̄сах̣ ш́рамо дехе правр̣ддхах̣ ш́ва̄сасан̇гатах̣ кламах̣ са ити виджн̃ейа индри йа̄ртхапраба̄дхаках̣

यदा तु मनसि क्लान्ते कर्मात्मानः क्लमान्विताः विषयेभ्यो निवर्त्तन्ते तदा स्वपिति मानवः

йада̄ ту манаси кла̄нте карма̄тма̄нах̣ клама̄нвита̄х̣ виш̣айебхйо ниварттанте тада̄ свапити ма̄навах̣

वाग्देहमनसां चेष्टामाक्षिप्यातिबला मलाः संन्यस्यन्त्यबलं जन्तुं प्राणायतनमाश्रिताः

ва̄гдехаманаса̄м̣ чеш̣т̣а̄ма̄кш̣ипйа̄тибала̄ мала̄х̣ сам̣нйасйантйабалам̣ джантум̣ пра̄н̣а̄йатанама̄ш́рита̄х̣

स ना संन्याससंन्यस्तः काष्ठीभूतो मृतोपमः प्राणैर्विमुच्यते शीघ्रं मुक्त्वा सद्यः फलां क्रियाम्

са на̄ сам̣нйа̄сасам̣нйастах̣ ка̄ш̣т̣хӣбхӯто мр̣топамах̣ пра̄н̣аирвимучйате ш́ӣгхрам̣ муктва̄ садйах̣ пхала̄м̣ крийа̄м

दोषेषु मदमूर्च्छाया गतवेगेषु देहिनः स्वयमप्युपशाम्यन्ति संन्यासो नौषधैर्विना

дош̣еш̣у мадамӯрччха̄йа̄ гатавегеш̣у дехинах̣ свайамапйупаш́а̄мйанти сам̣нйа̄со науш̣адхаирвина̄

सेकावगाहा मणयःसहाराः शीताः प्रदेहा व्यजनानिलाश्च शीतानि पानानि च गन्धवन्ति सर्वासु मूर्च्छास्वनिवारितानि

сека̄вага̄ха̄ ман̣айах̣саха̄ра̄х̣ ш́ӣта̄х̣ прадеха̄ вйаджана̄нила̄ш́ча ш́ӣта̄ни па̄на̄ни ча гандхаванти сарва̄су мӯрччха̄сванива̄рита̄ни

सिद्धानिवर्गे मधुरे पयांसि सदाडिमा जाङ्गलजा रसाश्च तथा यवो लोहितशालयश्च मूर्च्छासु पथ्याः ससतीनमुद्राः

сиддха̄ниварге мадхуре пайа̄м̣си сада̄д̣има̄ джа̄н̇галаджа̄ раса̄ш́ча татха̄ йаво лохиташ́а̄лайаш́ча мӯрччха̄су патхйа̄х̣ сасатӣнамудра̄х̣

कोलमज्जोषणोशीरकेसरं शीतवारिणा पीतं मूर्च्छां जयेल्लीढ्वा कृष्णां वा मधुसंयुताम्

коламаджджош̣ан̣ош́ӣракесарам̣ ш́ӣтава̄рин̣а̄ пӣтам̣ мӯрччха̄м̣ джайеллӣд̣хва̄ кр̣ш̣н̣а̄м̣ ва̄ мадхусам̣йута̄м

शीतेन तोयेन बिसं मृणालं कृष्णां च पथ्यां मधुनाऽवलिह्यात् कुर्याच्च नासावदनावरोधं क्षीरं पिबेद्वाऽप्यथ मानुषीणाम्

ш́ӣтена тойена бисам̣ мр̣н̣а̄лам̣ кр̣ш̣н̣а̄м̣ ча патхйа̄м̣ мадхуна̄'валихйа̄т курйа̄чча на̄са̄вадана̄вародхам̣ кш̣ӣрам̣ пибедва̄'пйатха ма̄нуш̣ӣн̣а̄м

द्रा क्षासितादाडिमलाजवन्ति कह्लारनीलोत्पलपद्मवन्ति पिबेत्कषायाणि च शीतलानि पिबेज्ज्वरं यानि शमं नयन्ति

дра̄ кш̣а̄сита̄да̄д̣имала̄джаванти кахла̄ранӣлотпалападмаванти пибеткаш̣а̄йа̄н̣и ча ш́ӣтала̄ни пибеджджварам̣ йа̄ни ш́амам̣ найанти

शिरीषबीजगोमूत्रकृष्णामरिचसैन्धवैः अञ्जनं स्यात्प्रबोधाय सरसोनशिलावचैः

ш́ирӣш̣абӣджагомӯтракр̣ш̣н̣а̄маричасаиндхаваих̣ ан̃джанам̣ сйа̄тпрабодха̄йа сарасонаш́ила̄вачаих̣

अञ्जनं सम्यगारब्धं मधुसिन्धुशिलोषणैः प्रमोहद्रो हि भवति भाषितं भिषजां वरैः

ан̃джанам̣ самйага̄рабдхам̣ мадхусиндхуш́илош̣ан̣аих̣ прамохадро хи бхавати бха̄ш̣итам̣ бхиш̣аджа̄м̣ вараих̣

मधूकसारसिन्धूत्थवचोषणकणाः समाः श्लक्ष्णं पिष्ट्वाऽम्भसा नस्यं कुर्यात्संज्ञाप्रबोधनम्

мадхӯкаса̄расиндхӯттхавачош̣ан̣акан̣а̄х̣ сама̄х̣ ш́лакш̣н̣ам̣ пиш̣т̣ва̄'мбхаса̄ насйам̣ курйа̄тсам̣джн̃а̄прабодханам

रक्तजायान्तु मूर्च्छायां हितः शीतक्रियाविधिः मद्यजायां पिवेन्मद्यं निद्रां सेवेत वा सुखम् विषजायां विषघ्नानि भेषजानि प्रयोजयेत्

рактаджа̄йа̄нту мӯрччха̄йа̄м̣ хитах̣ ш́ӣтакрийа̄видхих̣ мадйаджа̄йа̄м̣ пивенмадйам̣ нидра̄м̣ севета ва̄ сукхам виш̣аджа̄йа̄м̣ виш̣агхна̄ни бхеш̣аджа̄ни прайоджайет

प्रभूतदोषस्तमसोऽतिरेकात्सम्मूर्छितो नैव विबुध्यते यः संन्यस्तसंज्ञः स हि दुश्चिकित्स्यो नरो भिषग्भिः परिकीर्तितोऽसौ

прабхӯтадош̣астамасо'тирека̄тсаммӯрчхито наива вибудхйате йах̣ сам̣нйастасам̣джн̃ах̣ са хи душ́чикитсйо наро бхиш̣агбхих̣ парикӣртито'сау

अञ्जनान्यवपीडाश्च धूमाः प्रधमनानि च सूचीभिस्तोदनं शस्तं दाहः पीडा नखान्तरे

ан̃джана̄нйавапӣд̣а̄ш́ча дхӯма̄х̣ прадхамана̄ни ча сӯчӣбхистоданам̣ ш́астам̣ да̄хах̣ пӣд̣а̄ накха̄нтаре

लुञ्चनं केशलोम्नाञ्च दन्तैर्दशनमेव च आत्मगुप्ताऽवघर्षश्च हितस्तस्य प्रबोधने

лун̃чанам̣ кеш́аломна̄н̃ча дантаирдаш́анамева ча а̄тмагупта̄'вагхарш̣аш́ча хитастасйа прабодхане

कणामधुयुतं सूतं मूर्च्छायां प्राशयेद्भिषक् शीतसेकावगाहादीन्सर्वाङ्गे पीडनं हठात्

кан̣а̄мадхуйутам̣ сӯтам̣ мӯрччха̄йа̄м̣ пра̄ш́айедбхиш̣ак ш́ӣтасека̄вага̄ха̄дӣнсарва̄н̇ге пӣд̣анам̣ хат̣ха̄т

ताम्रचूर्णसमोशीरं केशरं शीतवारिणा पीतं मूर्च्छां द्रुतं हन्याद् वृक्षमिन्द्रा शनिर्यथा

та̄мрачӯрн̣асамош́ӣрам̣ кеш́арам̣ ш́ӣтава̄рин̣а̄ пӣтам̣ мӯрччха̄м̣ друтам̣ ханйа̄д вр̣кш̣аминдра̄ ш́анирйатха̄

पिबेद् दुरालभाक्वाथं सघृतं भ्रमशान्तये पथ्याक्वाथेन संसिद्धं घृतं धात्रीरसेन वा

пибед дура̄лабха̄ква̄тхам̣ сагхр̣там̣ бхрамаш́а̄нтайе патхйа̄ква̄тхена сам̣сиддхам̣ гхр̣там̣ дха̄трӣрасена ва̄

ताम्रं दुरालभाक्वाथः पीतन्तु घृतसंयुतम् निवारयेद् भ्रमं शीघ्रं तं यथा शम्भुभाषितम्

та̄мрам̣ дура̄лабха̄ква̄тхах̣ пӣтанту гхр̣тасам̣йутам нива̄райед бхрамам̣ ш́ӣгхрам̣ там̣ йатха̄ ш́амбхубха̄ш̣итам

तुरङ्गलालालवणोत्तमेन्दुमनः शिलामागधिकामधूनि

туран̇гала̄ла̄лаван̣оттамендуманах̣ ш́ила̄ма̄гадхика̄мадхӯни

नियोज्य तान्यक्ष्णि विमिश्रितानि तन्द्रां सनिद्रां विनिवारयन्ति

нийоджйа та̄нйакш̣н̣и вимиш́рита̄ни тандра̄м̣ санидра̄м̣ винива̄райанти

सैन्धवं श्वेतमरिचं सर्षपाः कुष्ठमेव च बस्तमूत्रेण सम्पिष्टं नस्यं तन्द्रा निवारणम्

саиндхавам̣ ш́ветамаричам̣ сарш̣апа̄х̣ куш̣т̣хамева ча бастамӯтрен̣а сампиш̣т̣ам̣ насйам̣ тандра̄ нива̄ран̣ам

शुण्ठीकणोग्रालवणोत्तमानि नस्येन तन्द्रा विजयोल्वणानि क्षुद्रा ऽमृतापौष्करनागराणि भार्गीशिवाभ्यां क्वथितानि पानात्

ш́ун̣т̣хӣкан̣огра̄лаван̣оттама̄ни насйена тандра̄ виджайолван̣а̄ни кш̣удра̄ 'мр̣та̄пауш̣карана̄гара̄н̣и бха̄ргӣш́ива̄бхйа̄м̣ кватхита̄ни па̄на̄т

इत्येकोनविंशो मूर्च्छाभ्रमनिद्रा तन्द्रा सन्यासाधिकारः समाप्तः १९

итйеконавим̣ш́о мӯрччха̄бхраманидра̄ тандра̄ санйа̄са̄дхика̄рах̣ сама̄птах̣