Вата-вьядхи — болезни Ваты | Уттаракханда

Бхавапракаша · Уттаракханда · Глава 24 · 365 стихов

Вата-вьядхи — болезни Ваты

कषायकटुतिक्तकप्रमितरुक्षलघ्वन्नतः पुरः पवनजागरप्रतरणाभिघातश्रमैः हिमादनशनात्तथा निधुवनाच्च धातुक्षयान्मलादिरयधारणान्मदनशोकचिन्ताभयैः

каш̣а̄йакат̣утиктакапрамитарукш̣алагхваннатах̣ пурах̣ паванаджа̄гарапратаран̣а̄бхигха̄таш́рамаих̣ хима̄данаш́ана̄ттатха̄ нидхувана̄чча дха̄тукш̣айа̄нмала̄дирайадха̄ран̣а̄нмаданаш́окачинта̄бхайаих̣

अतिक्षतजमोक्षणाद्गदकृतातिमांसक्षयादतीववमनान्नृणामति विरेचनादामतः पयोदसमये दिनक्षण दयोस्तृतीयांश योर्ज रामति गतेऽशिते शिशिरसञ्ज्ञकालेऽपिच

атикш̣атаджамокш̣ан̣а̄дгадакр̣та̄тима̄м̣сакш̣айа̄датӣвавамана̄ннр̣н̣а̄мати виречана̄да̄матах̣ пайодасамайе динакш̣ан̣а дайостр̣тӣйа̄м̣ш́а йорджа ра̄мати гате'ш́ите ш́иш́ирасан̃джн̃ака̄ле'пича

देहेस्रोतांसि रिक्तानि पूरयित्वाऽनिलो बली करोति विविधान् रोगान्सर्वाङ्गैकाङ्गसंश्रयान्

дехесрота̄м̣си рикта̄ни пӯрайитва̄'нило балӣ кароти вивидха̄н рога̄нсарва̄н̇гаика̄н̇гасам̣ш́райа̄н

शिरोग्रहोऽल्पकृशता जृम्भाऽत्यर्थं हनुग्रहः जिह्वास्तम्भो गद्गदत्वं मिन्मिनत्वञ्च मूकता

ш́ирограхо'лпакр̣ш́ата̄ джр̣мбха̄'тйартхам̣ хануграхах̣ джихва̄стамбхо гадгадатвам̣ минминатван̃ча мӯката̄

वाचालता प्रलापञ्च रसानामनभिज्ञता बाधिर्यं कर्णनादश्च स्पर्शाज्ञत्वं तथाऽदितम्

ва̄ча̄лата̄ прала̄пан̃ча раса̄на̄манабхиджн̃ата̄ ба̄дхирйам̣ карн̣ана̄даш́ча спарш́а̄джн̃атвам̣ татха̄'дитам

मन्यास्तम्भोऽत्र गणितो बाहुशोषोऽपबाहुकः वर्णिता चैव विश्वाची ऊर्द्ध्ववात उदीरितः

манйа̄стамбхо'тра ган̣ито ба̄хуш́ош̣о'паба̄хуках̣ варн̣ита̄ чаива виш́ва̄чӣ ӯрддхвава̄та удӣритах̣

आध्मानञ्च प्रत्याध्मानं वाताष्ठीला प्रतिष्ठीला तूनी च प्रतितूनी च वह्निवैषम्यमेव च

а̄дхма̄нан̃ча пратйа̄дхма̄нам̣ ва̄та̄ш̣т̣хӣла̄ пратиш̣т̣хӣла̄ тӯнӣ ча пратитӯнӣ ча вахниваиш̣амйамева ча

आटोपः पार्श्वशूलञ्च त्रिकशूलं तथैव च मुहुश्च मूत्रणं मूत्रनिग्रहो मलगाढता

а̄т̣опах̣ па̄рш́ваш́ӯлан̃ча трикаш́ӯлам̣ татхаива ча мухуш́ча мӯтран̣ам̣ мӯтраниграхо малага̄д̣хата̄

पुरीषस्याप्रवृत्तिश्च गृध्रसी च ततः परा कलायखञ्जता चापि खञ्जता पङ्गुता तथा

пурӣш̣асйа̄правр̣ттиш́ча гр̣дхрасӣ ча татах̣ пара̄ кала̄йакхан̃джата̄ ча̄пи кхан̃джата̄ пан̇гута̄ татха̄

क्रोष्टुशीर्षकखल्ल्यौ च वातकण्टक एव च पादहर्षः पाददाह आक्षेपो दण्डकाभिधः

крош̣т̣уш́ӣрш̣акакхаллйау ча ва̄такан̣т̣ака ева ча па̄дахарш̣ах̣ па̄дада̄ха а̄кш̣епо дан̣д̣ака̄бхидхах̣

वातपित्तकृताक्षेपस्तथा दण्डापतानकः अभिघातकृताक्षेप आयामो द्विविधः स्मृतः

ва̄тапиттакр̣та̄кш̣епастатха̄ дан̣д̣а̄пата̄наках̣ абхигха̄такр̣та̄кш̣епа а̄йа̄мо двивидхах̣ смр̣тах̣

आन्तरश्च तथा बाह्यो धनुर्वातश्च कुब्जकः अपतन्त्रोऽपतानश्च पक्षाघातः खिलाङ्गकः

а̄нтараш́ча татха̄ ба̄хйо дханурва̄таш́ча кубджаках̣ апатантро'пата̄наш́ча пакш̣а̄гха̄тах̣ кхила̄н̇гаках̣

कम्पः स्तम्भो व्यथा तोदो भेदश्च स्फुरणं तथा रौक्ष्यं कार्श्यञ्च कार्ष्ण्यञ्च शैत्यं लोम्नश्च हर्षणम्

кампах̣ стамбхо вйатха̄ тодо бхедаш́ча спхуран̣ам̣ татха̄ раукш̣йам̣ ка̄рш́йан̃ча ка̄рш̣н̣йан̃ча ш́аитйам̣ ломнаш́ча харш̣ан̣ам

अङ्गमर्दोऽङ्गविभ्रंशः शिरासंकोच एव च अङ्गशोषश्च भीरुत्वं मोहश्च चलचित्तता

ан̇гамардо'н̇гавибхрам̣ш́ах̣ ш́ира̄сам̣коча ева ча ан̇гаш́ош̣аш́ча бхӣрутвам̣ мохаш́ча чалачиттата̄

निद्रा नाशः स्वेदनाशो बलहानिस्तथैव च शुक्रक्षयो रजोनाशो गर्भनाशः परिभ्रमः

нидра̄ на̄ш́ах̣ сведана̄ш́о балаха̄нистатхаива ча ш́укракш̣айо раджона̄ш́о гарбхана̄ш́ах̣ парибхрамах̣

एत एवाशीतिसंख्या रोगा योगेन रूढितः वातव्याधीतिनामानो मुनिभिःपरिकीर्त्तिताः

ета ева̄ш́ӣтисам̣кхйа̄ рога̄ йогена рӯд̣хитах̣ ва̄тавйа̄дхӣтина̄ма̄но мунибхих̣парикӣрттита̄х̣

मधुरलवणसाम्लस्निग्धस्योष्णनिद्रा गुरुरविकरवस्तिस्वेदसन्तर्पणानि दहनजलदशोषाभ्यङ्गसम्मर्दनानि प्रकुपितपवनानां शान्तिमेतानिकुर्युः

мадхуралаван̣аса̄мласнигдхасйош̣н̣анидра̄ гуруравикаравастисведасантарпан̣а̄ни даханаджаладаш́ош̣а̄бхйан̇гасаммардана̄ни пракупитапавана̄на̄м̣ ш́а̄нтимета̄никурйух̣

अथ विशिष्टानां वातव्याधीनां लक्षणानि चिकित्सा च रक्तमाश्रित्य पवनः कुर्यान्मूर्द्धधराः शिराः रुक्षाः सवेदनाः कृष्णाः सोऽसाध्यः स्याच्छिरोग्रहः

атха виш́иш̣т̣а̄на̄м̣ ва̄тавйа̄дхӣна̄м̣ лакш̣ан̣а̄ни чикитса̄ ча рактама̄ш́ритйа паванах̣ курйа̄нмӯрддхадхара̄х̣ ш́ира̄х̣ рукш̣а̄х̣ саведана̄х̣ кр̣ш̣н̣а̄х̣ со'са̄дхйах̣ сйа̄ччхирограхах̣

शिरोग्रहे तु कर्त्तव्या शिरोगतमरुत्क्रिया दशमूलीकषायेण मातुलुङ्गरसेन च शृतेन तैलेनाभ्याङ्गः शिरोबस्तिश्च युज्यते

ш́ирограхе ту карттавйа̄ ш́ирогатамаруткрийа̄ даш́амӯлӣкаш̣а̄йен̣а ма̄тулун̇гарасена ча ш́р̣тена таилена̄бхйа̄н̇гах̣ ш́иробастиш́ча йуджйате

पीत्वैकं श्वासमनिलः पुनस्त्यजति वेगवान् आलस्यनिद्रा युक्तश्च स जृम्भ इति कथ्यते

пӣтваикам̣ ш́ва̄саманилах̣ пунастйаджати вегава̄н а̄ласйанидра̄ йукташ́ча са джр̣мбха ити катхйате

शुण्ठी पिप्पल्यूषणं दीप्यकञ्च सिन्धूद्भूतं चेति सर्वे पृथग्वा तद्रू पं वा सूक्ष्मचूर्णीकृतं वा जृम्भाऽरम्भस्तम्भकृत्स्यात्तदेव

ш́ун̣т̣хӣ пиппалйӯш̣ан̣ам̣ дӣпйакан̃ча синдхӯдбхӯтам̣ чети сарве пр̣тхагва̄ тадрӯ пам̣ ва̄ сӯкш̣мачӯрн̣ӣкр̣там̣ ва̄ джр̣мбха̄'рамбхастамбхакр̣тсйа̄ттадева

जृम्भावेगे समुत्पन्ने शोभने शयने नरम् स्वापयेत्तेन नियमाज्जृम्भावेगः प्रशाम्यति

джр̣мбха̄веге самутпанне ш́обхане ш́айане нарам сва̄пайеттена нийама̄джджр̣мбха̄вегах̣ праш́а̄мйати

जृम्भावेगःक्षयं याति कटुतैलेन मर्दनात् भोजनात्स्वादुभोज्यानां तथा ताम्बूलभक्षणात्

джр̣мбха̄вегах̣кш̣айам̣ йа̄ти кат̣утаилена мардана̄т бходжана̄тсва̄дубходжйа̄на̄м̣ татха̄ та̄мбӯлабхакш̣ан̣а̄т

जिह्वानिर्लेखनाच्छुष्क भक्षणादभिघाततः कुपितो हनुमूलस्थः स्रंसयित्वानिलो हनुम्

джихва̄нирлекхана̄ччхуш̣ка бхакш̣ан̣а̄дабхигха̄татах̣ купито ханумӯластхах̣ срам̣сайитва̄нило ханум

करोति विवृतास्यत्वमथ वा संवृतास्यताम् हनुग्रहः स तेन स्यात्कृच्छ्राच्चर्वणभाषणम्

кароти вивр̣та̄сйатваматха ва̄ сам̣вр̣та̄сйата̄м хануграхах̣ са тена сйа̄ткр̣ччхра̄ччарван̣абха̄ш̣ан̣ам

संवृतं चिबुकं स्निग्धं स्विन्नमुन्नमयेद्भिषक् विवृतं नमयित्वा तु कुर्यात्प्राप्तामिह क्रियाम्

сам̣вр̣там̣ чибукам̣ снигдхам̣ свиннамуннамайедбхиш̣ак вивр̣там̣ намайитва̄ ту курйа̄тпра̄пта̄миха крийа̄м

पिप्पलीमार्द्र कञ्चापि सञ्चर्व्य च मुहुर्मुहुः निष्ठीवेत्तप्ततोयेन शोधयेद्वदनान्तरम्

пиппалӣма̄рдра кан̃ча̄пи сан̃чарвйа ча мухурмухух̣ ниш̣т̣хӣветтаптатойена ш́одхайедвадана̄нтарам

निष्कुष्य लशुनं सम्यक्संक्षुद्य तिलतैलवत् सैन्धवेनान्वितं खादेद्धनुस्तम्भार्दितो नरः

ниш̣куш̣йа лаш́унам̣ самйаксам̣кш̣удйа тилатаилават саиндхавена̄нвитам̣ кха̄деддханустамбха̄рдито нарах̣

रसोनगुटिकामाषविदलं परिपेष्य च याजयेत्पिष्टिकां ताञ्च सैन्धवार्द्र कहिङ्गुभिः

расонагут̣ика̄ма̄ш̣авидалам̣ парипеш̣йа ча йа̄джайетпиш̣т̣ика̄м̣ та̄н̃ча саиндхава̄рдра кахин̇губхих̣

ततस्तु वटकान्कृत्वा तिलतैले पचेच्छनैः भक्षयेत्तान्यथावह्निं हनुस्तम्भात्सुखी भवेत्

татасту ват̣ака̄нкр̣тва̄ тилатаиле пачеччханаих̣ бхакш̣айетта̄нйатха̄вахним̣ ханустамбха̄тсукхӣ бхавет

अभ्यज्य पक्वतैलेन स्वेदयेन्मृदुनाग्नि वस्तिं विधारयेन्मूर्ध्नि तैलेन परिपूरितम्

абхйаджйа пакватаилена сведайенмр̣дуна̄гни вастим̣ видха̄райенмӯрдхни таилена парипӯритам

समूलपत्रशाखायाः प्रसारण्याः शतं पलैः सम्यक्संक्षुद्य सलिले द्रो णमात्रे पचेद्भिषक्

самӯлапатраш́а̄кха̄йа̄х̣ праса̄ран̣йа̄х̣ ш́атам̣ палаих̣ самйаксам̣кш̣удйа салиле дро н̣ама̄тре пачедбхиш̣ак

सलिलस्य चतुर्थाशं क्वाथं समवशेषयेत् ततः पलशते तैले तं कषायं पुनः पचेत्

салиласйа чатуртха̄ш́ам̣ ква̄тхам̣ самаваш́еш̣айет татах̣ палаш́ате таиле там̣ каш̣а̄йам̣ пунах̣ пачет

पचेत्पलशतं मस्तु काञ्जिकं मस्तुनः समम् ततः शुद्धं पचेद् दुग्धं गव्यं तैलाच्चतुर्गुणम्

пачетпалаш́атам̣ масту ка̄н̃джикам̣ мастунах̣ самам татах̣ ш́уддхам̣ пачед дугдхам̣ гавйам̣ таила̄ччатургун̣ам

चित्रकं पिप्पलीमूलं मधुकं सैन्धवं वचा शतपुष्पा देवदारु रास्ना च गजपिप्पली

читракам̣ пиппалӣмӯлам̣ мадхукам̣ саиндхавам̣ вача̄ ш́атапуш̣па̄ девада̄ру ра̄сна̄ ча гаджапиппалӣ

प्रसारणीभवं मूलं मांसी रक्तञ्च चन्दनम् तथा वातारिमूलञ्च बलामूलञ्च नागरम्

праса̄ран̣ӣбхавам̣ мӯлам̣ ма̄м̣сӣ рактан̃ча чанданам татха̄ ва̄та̄римӯлан̃ча бала̄мӯлан̃ча на̄гарам

तैलस्य चाष्टमांशेन सर्वकल्कानि साधयेत् नाम्ना प्रसारणीतैलं विख्यातं तत्प्रयुज्यते

таиласйа ча̄ш̣т̣ама̄м̣ш́ена сарвакалка̄ни са̄дхайет на̄мна̄ праса̄ран̣ӣтаилам̣ викхйа̄там̣ татпрайуджйате

पाने नस्ये शिरोवस्तौ मर्दने स्वेदने तथा प्रयुक्तं वातजान् रोगान्सर्वानपि विनाशयेत्

па̄не насйе ш́ировастау мардане сведане татха̄ прайуктам̣ ва̄таджа̄н рога̄нсарва̄напи вина̄ш́айет

विशेषतो हनुस्तम्भं जिह्वास्तम्भं तथाऽदितम् गद्गदत्वञ्च विश्वाचीं मन्यास्तम्भापबाहुकौ

виш́еш̣ато ханустамбхам̣ джихва̄стамбхам̣ татха̄'дитам гадгадатван̃ча виш́ва̄чӣм̣ манйа̄стамбха̄паба̄хукау

त्रिकशूलं गृध्रसीञ्च खञ्जतां पङ्गुतां तथा कलायखञ्जतां खल्लीं स्तम्भं सङ्कोचमेव च

трикаш́ӯлам̣ гр̣дхрасӣн̃ча кхан̃джата̄м̣ пан̇гута̄м̣ татха̄ кала̄йакхан̃джата̄м̣ кхаллӣм̣ стамбхам̣ сан̇кочамева ча

आन्तरं बाह्यमायामं तथा दण्डापतानकम् धनुर्वातञ्च कुब्जत्वं व्यपोहति न संशयः

а̄нтарам̣ ба̄хйама̄йа̄мам̣ татха̄ дан̣д̣а̄пата̄накам дханурва̄тан̃ча кубджатвам̣ вйапохати на сам̣ш́айах̣

क्षीणानां स्थविराणाञ्च वातसङ्कोचितात्मनाम् प्रसारयेद्यतोऽङ्गानि तदुक्तैषा प्रसारणी

кш̣ӣн̣а̄на̄м̣ стхавира̄н̣а̄н̃ча ва̄тасан̇кочита̄тмана̄м праса̄райедйато'н̇га̄ни тадуктаиш̣а̄ праса̄ран̣ӣ

वाग्वाहिनीशिरासंस्थो जिह्वां स्तम्भयतेऽनिलः जिह्वास्तम्भः स तेनाद्मपानवाक्येष्वनीशता

ва̄гва̄хинӣш́ира̄сам̣стхо джихва̄м̣ стамбхайате'нилах̣ джихва̄стамбхах̣ са тена̄дмапа̄нава̄кйеш̣ванӣш́ата̄

जिह्वास्तम्भे यथाऽवस्थं वातव्याधिचिकित्सितम् सामान्योक्ता क्रिया चात्रार्दितस्यापि हिता मता

джихва̄стамбхе йатха̄'вастхам̣ ва̄тавйа̄дхичикитситам са̄ма̄нйокта̄ крийа̄ ча̄тра̄рдитасйа̄пи хита̄ мата̄

आघृत्य वायुः सकफो धमनीः शब्दवाहिनीः नरान्करोत्यवचनान्मूकमिन्मिनगद्गदान्

а̄гхр̣тйа ва̄йух̣ сакапхо дхаманӣх̣ ш́абдава̄хинӣх̣ нара̄нкаротйавачана̄нмӯкаминминагадгада̄н

अथ गद्गदमिन्मिनमूकानां चिकित्सा प्रस्थं घृतस्य पलिकैः शिग्रुवचालवणधातकीलोघ्रैः आजे पयसि सपाठैः सिद्धं सारस्वतं नाम्ना

атха гадгадаминминамӯка̄на̄м̣ чикитса̄ прастхам̣ гхр̣тасйа паликаих̣ ш́игрувача̄лаван̣адха̄такӣлогхраих̣ а̄дже пайаси сапа̄т̣хаих̣ сиддхам̣ са̄расватам̣ на̄мна̄

विधिवदुपयुज्यमानं जडगद्गदमूकतां क्षणाज्जित्वा स्मृतिमतिमेधाप्रतिभाः कुर्यात्सुस्पष्टवाग्भवति

видхивадупайуджйама̄нам̣ джад̣агадгадамӯката̄м̣ кш̣ан̣а̄джджитва̄ смр̣тиматимедха̄пратибха̄х̣ курйа̄тсуспаш̣т̣ава̄гбхавати

सहरिद्रा वचा कुष्ठं पिप्पली विश्वभेषजम् अजाजी चाजमोदा च यष्टीमधुकसैन्धवम्

сахаридра̄ вача̄ куш̣т̣хам̣ пиппалӣ виш́вабхеш̣аджам аджа̄джӣ ча̄джамода̄ ча йаш̣т̣ӣмадхукасаиндхавам

एतानि समभागानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् तच्चूर्णं सर्पिषा लेह्यं प्रत्यहं भक्षयेन्नरः

ета̄ни самабха̄га̄ни сӯкш̣мачӯрн̣а̄ни ка̄райет таччӯрн̣ам̣ сарпиш̣а̄ лехйам̣ пратйахам̣ бхакш̣айеннарах̣

एकविशंतिरात्रेण भवेच्छुतिधरो नरः मेघदुन्दुभिनिर्घोषो मत्तकोकिलनिस्वनः

екавиш́ам̣тира̄трен̣а бхавеччхутидхаро нарах̣ мегхадундубхиниргхош̣о маттакокиланисванах̣

स्वहेतुकुपिताद्वातादसम्बद्धं निरर्थकम् वचनं यन्नरो ब्रूते स प्रलापः प्रकीर्त्तितः

свахетукупита̄два̄та̄дасамбаддхам̣ нирартхакам вачанам̣ йаннаро брӯте са прала̄пах̣ пракӣрттитах̣

सतगरवरतिक्तारेवताम्भोदतिक्तानलदतुरगगन्धा भारतीहारहूराः मलयजदशमूलीशङ्खपुष्प्यः सुपक्वाः प्रलपनमपहन्युः पानतो नातिदूरात्

сатагараваратикта̄ревата̄мбходатикта̄наладатурагагандха̄ бха̄ратӣха̄рахӯра̄х̣ малайаджадаш́амӯлӣш́ан̇кхапуш̣пйах̣ супаква̄х̣ пралапанамапаханйух̣ па̄нато на̄тидӯра̄т

भुञ्जानस्य नरस्यान्नं मधुरप्रभृतीन् रसान् रसज्ञा यन्न जानाति रसाज्ञानं तदुच्यते

бхун̃джа̄насйа нарасйа̄ннам̣ мадхурапрабхр̣тӣн раса̄н расаджн̃а̄ йанна джа̄на̄ти раса̄джн̃а̄нам̣ тадучйате

घर्षेज्जिह्वां जडां सिन्धुत्र्यूषणैः साम्लवेतसैः अम्लवेतसकाभावे चुक्रं दातव्यमीरितम्

гхарш̣еджджихва̄м̣ джад̣а̄м̣ синдхутрйӯш̣ан̣аих̣ са̄млаветасаих̣ амлаветасака̄бха̄ве чукрам̣ да̄тавйамӣритам

किराततिक्तका कट्वी कुटजस्य फलं त्वचा ब्राह्मी फलञ्च पालाशं सर्जिका कृष्णजीरकम्

кира̄татиктака̄ кат̣вӣ кут̣аджасйа пхалам̣ твача̄ бра̄хмӣ пхалан̃ча па̄ла̄ш́ам̣ сарджика̄ кр̣ш̣н̣аджӣракам

पिप्पली पिप्पलीमूलं चित्रं नागरमूषणम् एषां कल्कैर्मुहुर्घर्षेज्जिह्विकामार्द्रि कारसैः

пиппалӣ пиппалӣмӯлам̣ читрам̣ на̄гарамӯш̣ан̣ам еш̣а̄м̣ калкаирмухургхарш̣еджджихвика̄ма̄рдри ка̄расаих̣

तेन सम्यग्विजानाति रसना सकलान् रसान् कल्कः किराततिक्तादिर्जिह्वायाःशून्यतां हरेत्

тена самйагвиджа̄на̄ти расана̄ сакала̄н раса̄н калках̣ кира̄татикта̄дирджихва̄йа̄х̣ш́ӯнйата̄м̣ харет

स्पृश्यमाना त्वचा या तु शीतोष्णं मृदु कर्कशम् न जानाति बुधैस्त्वक् सा शून्येति परिकीर्त्तिता

спр̣ш́йама̄на̄ твача̄ йа̄ ту ш́ӣтош̣н̣ам̣ мр̣ду каркаш́ам на джа̄на̄ти будхаиствак са̄ ш́ӯнйети парикӣрттита̄

सुप्तवाते त्वसृङ्मोक्षं कारयेद् बहुशो भिषक् दद्याच्च लवणाङ्गारधूमैस्तैलसमन्वितैः

суптава̄те тваср̣н̇мокш̣ам̣ ка̄райед бахуш́о бхиш̣ак дадйа̄чча лаван̣а̄н̇га̄радхӯмаистаиласаманвитаих̣

उच्चैर्व्याहरतोऽत्यर्थं खादतः कठिनानि च हसतो जृम्भतो भाराद्विषमाच्छयनासनात्

уччаирвйа̄харато'тйартхам̣ кха̄датах̣ кат̣хина̄ни ча хасато джр̣мбхато бха̄ра̄двиш̣ама̄ччхайана̄сана̄т

शिरोनासौष्ठचिबुकललाटेक्षणसन्धिगः अर्दयत्यनिलो वक्त्रमर्दितं जनयेत्ततः

ш́ирона̄сауш̣т̣хачибукалала̄т̣екш̣ан̣асандхигах̣ ардайатйанило вактрамардитам̣ джанайеттатах̣

वक्रीभवति वक्त्रार्द्धं ग्रीवा चाप्यपवर्त्तते शिरश्चलति वाक्सङ्गो नेत्रादीनाञ्च वैकृतम्

вакрӣбхавати вактра̄рддхам̣ грӣва̄ ча̄пйапаварттате ш́ираш́чалати ва̄ксан̇го нетра̄дӣна̄н̃ча ваикр̣там

ग्रीवाचिबुकदन्तानां तस्मिन्पार्श्वे च वेदना तमर्दितमिति प्राहुर्व्याधिं व्याधिविशारदाः

грӣва̄чибукаданта̄на̄м̣ тасминпа̄рш́ве ча ведана̄ тамардитамити пра̄хурвйа̄дхим̣ вйа̄дхивиш́а̄рада̄х̣

वातात्पित्तात्कफाच्च स्यात्त्रिविधं तत्समासतः लालास्रावो व्यथा कम्पः स्फुरणं हनुवाग्ग्रहः

ва̄та̄тпитта̄ткапха̄чча сйа̄ттривидхам̣ татсама̄сатах̣ ла̄ла̄сра̄во вйатха̄ кампах̣ спхуран̣ам̣ ханува̄гграхах̣

ओष्ठयोः श्वयथुः शूलं चार्दिते वातजे भवेत्

ош̣т̣хайох̣ ш́вайатхух̣ ш́ӯлам̣ ча̄рдите ва̄тадже бхавет

पीतमास्यं ज्वरस्तृष्णापित्तजे मोहधूपने गण्डे गिरसि मन्यायां शोथः स्तम्भः कफात्मके

пӣтама̄сйам̣ джварастр̣ш̣н̣а̄питтадже мохадхӯпане ган̣д̣е гираси манйа̄йа̄м̣ ш́отхах̣ стамбхах̣ капха̄тмаке

क्षीणस्यानिमिषाक्षस्य प्रसक्ताव्यक्तभाषिणः न सिध्यत्यर्दितं गाढं त्रिवर्षं वेपनस्य च

кш̣ӣн̣асйа̄нимиш̣а̄кш̣асйа прасакта̄вйактабха̄ш̣ин̣ах̣ на сидхйатйардитам̣ га̄д̣хам̣ триварш̣ам̣ вепанасйа ча

स्नेहपानानि नस्यश्च भोज्यान्यनिलहन्ति च उपनाहाश्च शस्यन्ते नावनं वस्तयोऽदिते

снехапа̄на̄ни насйаш́ча бходжйа̄нйанилаханти ча упана̄ха̄ш́ча ш́асйанте на̄ванам̣ вастайо'дите

बलया पञ्चमूल्या वा क्षीरं वातात्मके हितम् दशमूलकषायेण मातुलुङ्गरसेन वा

балайа̄ пан̃чамӯлйа̄ ва̄ кш̣ӣрам̣ ва̄та̄тмаке хитам даш́амӯлакаш̣а̄йен̣а ма̄тулун̇гарасена ва̄

पिष्टं मांसघृतं जग्ध्वा नवनीतेन सोऽदिती क्षीरमांसरसैर्भुक्त्वा दशमूलीरसं पिबेत्

пиш̣т̣ам̣ ма̄м̣сагхр̣там̣ джагдхва̄ наванӣтена со'дитӣ кш̣ӣрама̄м̣сарасаирбхуктва̄ даш́амӯлӣрасам̣ пибет

अर्दिते पित्तजे शीतान्स्नेहांश्चैव विनिर्दिशेत् घृतवस्तिप्रसेकञ्च क्षीरमेकं तथैव च

ардите питтадже ш́ӣта̄нснеха̄м̣ш́чаива винирдиш́ет гхр̣тавастипрасекан̃ча кш̣ӣрамекам̣ татхаива ча

जिह्मीभूताननो मूको दाहवान्योऽदिती भवेत् कुर्यात्प्रतिक्रियां तस्य वातपित्तविनाशिनीम्

джихмӣбхӯта̄нано мӯко да̄хава̄нйо'дитӣ бхавет курйа̄тпратикрийа̄м̣ тасйа ва̄тапиттавина̄ш́инӣм

श्लेष्मभागे क्षयं नीते बृंहणैः समुपाचरेत् अर्दिते शोथसंयुक्ते वमनं च प्रशस्यते

ш́леш̣мабха̄ге кш̣айам̣ нӣте бр̣м̣хан̣аих̣ самупа̄чарет ардите ш́отхасам̣йукте ваманам̣ ча праш́асйате

रसोनकल्कं तिलतैलमिश्रं खादेन्नरो योऽदितरोगयुक्तः तस्यार्दितं नाशमुपैति शीघ्रं वृन्दं घनानामिव वायुवेगात्

расонакалкам̣ тилатаиламиш́рам̣ кха̄деннаро йо'дитарогайуктах̣ тасйа̄рдитам̣ на̄ш́амупаити ш́ӣгхрам̣ вр̣ндам̣ гхана̄на̄мива ва̄йувега̄т

दिवास्वप्नासनस्थानविकृतोर्ध्वनिरीक्षणैः मन्यास्तम्भं प्रकुरुते स एव श्लेष्मणाऽवृतः

дива̄свапна̄санастха̄навикр̣тордхванирӣкш̣ан̣аих̣ манйа̄стамбхам̣ пракуруте са ева ш́леш̣ман̣а̄'вр̣тах̣

दशमूलीकृतं क्वाथं पञ्चमूल्याऽपि कल्पितम् रुक्षं स्वेदं तथा नस्यं मन्यास्तम्भे प्रयोजयेत्

даш́амӯлӣкр̣там̣ ква̄тхам̣ пан̃чамӯлйа̄'пи калпитам рукш̣ам̣ сведам̣ татха̄ насйам̣ манйа̄стамбхе прайоджайет

तैलेनाज्येन वा ग्रीवामभ्यज्यार्कदलैरथ एरण्डपत्रैराच्छाद्य स्वेदयेद् बहुशो भिषक्

таилена̄джйена ва̄ грӣва̄мабхйаджйа̄ркадалаиратха еран̣д̣апатраира̄ччха̄дйа сведайед бахуш́о бхиш̣ак

कुक्कुटाण्डद्र वैरुष्णैः सैन्धवाज्यसमन्वितैः ग्रीवां सम्मर्दयेत्तेन मन्यास्तम्भः प्रशाम्यति

куккут̣а̄н̣д̣адра ваируш̣н̣аих̣ саиндхава̄джйасаманвитаих̣ грӣва̄м̣ саммардайеттена манйа̄стамбхах̣ праш́а̄мйати

अंसदेशे स्थितो वायुः शोषयेदंसबन्धनम् अंसबन्धनशोषात्स्याद् बाहुशोषः सवेदनः

ам̣садеш́е стхито ва̄йух̣ ш́ош̣айедам̣сабандханам ам̣сабандханаш́ош̣а̄тсйа̄д ба̄хуш́ош̣ах̣ саведанах̣

बाहुशोषे पिबेद् भुक्त्वा सर्पिः कल्याणकं महत् बलामूलशृतं तोयं सैन्धवेन समन्वितम् बाहुशोषकरे वाते मन्यास्तम्भे च शस्यते

ба̄хуш́ош̣е пибед бхуктва̄ сарпих̣ калйа̄н̣акам̣ махат бала̄мӯлаш́р̣там̣ тойам̣ саиндхавена саманвитам ба̄хуш́ош̣акаре ва̄те манйа̄стамбхе ча ш́асйате

शिराः सङ्कोच्य बाहुस्थः स कुर्यादपबाहुकम्

ш́ира̄х̣ сан̇кочйа ба̄хустхах̣ са курйа̄дапаба̄хукам

परमौषधमपबाहु कमन्यास्तम्भोर्ध्वजत्रुगतरोगे शीतलजलेन नस्यं तदुपशमं जिङ्गिनी च पुरः

парамауш̣адхамапаба̄ху каманйа̄стамбхордхваджатругатароге ш́ӣталаджалена насйам̣ тадупаш́амам̣ джин̇гинӣ ча пурах̣

मूलं बलायास्त्वथ पारिभद्र जं तथाऽत्मगुप्तास्वरसं पिबेद्वा युञ्जीत यो माषरसेन नस्यं भवेदसौ वज्रसमानबाहुः

мӯлам̣ бала̄йа̄стватха па̄рибхадра джам̣ татха̄'тмагупта̄сварасам̣ пибедва̄ йун̃джӣта йо ма̄ш̣арасена насйам̣ бхаведасау ваджрасама̄наба̄хух̣

माषातसीयवकुरण्टककण्टकारी गोकण्टटुण्टुकजटाकपिकच्छतोयैः कार्पासकास्थिशणबीजकुलत्थकोलक्वाथेन बस्तपिशितस्य रसेन चापि

ма̄ш̣а̄тасӣйавакуран̣т̣акакан̣т̣ака̄рӣ гокан̣т̣ат̣ун̣т̣укаджат̣а̄капикаччхатойаих̣ ка̄рпа̄сака̄стхиш́ан̣абӣджакулаттхаколаква̄тхена бастапиш́итасйа расена ча̄пи

शुण्ठ्या समागधिकया शतपुष्पया च सैरण्डमूलकपुनर्नवया सरण्या रास्नाबलाऽमृतलताकटुकैर्विपक्वं माषाख्यमेतदपबाहुहरं हि तैलम्

ш́ун̣т̣хйа̄ сама̄гадхикайа̄ ш́атапуш̣пайа̄ ча саиран̣д̣амӯлакапунарнавайа̄ саран̣йа̄ ра̄сна̄бала̄'мр̣талата̄кат̣укаирвипаквам̣ ма̄ш̣а̄кхйаметадапаба̄хухарам̣ хи таилам

तलं प्रत्यङ्गुलीनां याः कण्डरा बाहुपृष्ठतः बाह्वोः कर्मक्षयकरी विश्वाची सा निगद्यते

талам̣ пратйан̇гулӣна̄м̣ йа̄х̣ кан̣д̣ара̄ ба̄хупр̣ш̣т̣хатах̣ ба̄хвох̣ кармакш̣айакарӣ виш́ва̄чӣ са̄ нигадйате

दशमूलीबलामाषक्वाथं तैलाज्यमिश्रितम् सायं भुक्त्वा पिबेन्नस्यं विश्वाच्यामपबाहुके

даш́амӯлӣбала̄ма̄ш̣аква̄тхам̣ таила̄джйамиш́ритам са̄йам̣ бхуктва̄ пибеннасйам̣ виш́ва̄чйа̄мапаба̄хуке

माषसिन्धुबलारास्ना दशमूलकहिङ्गुभिः वचाशिवजटाऽख्याभिः सिद्धं तैलं सनागरम्

ма̄ш̣асиндхубала̄ра̄сна̄ даш́амӯлакахин̇губхих̣ вача̄ш́иваджат̣а̄'кхйа̄бхих̣ сиддхам̣ таилам̣ сана̄гарам

ऊर्ध्वं भक्ताशनाद्धन्याद् बाहुशोषापबाहुकौ विश्वाचीमुद्धतां चापि पक्षाघातं तथाऽदितम्

ӯрдхвам̣ бхакта̄ш́ана̄ддханйа̄д ба̄хуш́ош̣а̄паба̄хукау виш́ва̄чӣмуддхата̄м̣ ча̄пи пакш̣а̄гха̄там̣ татха̄'дитам

अधःप्रतिहतो वायुः श्लेष्मणा मारुतेन च करोत्युद्गारबाहुल्यमूर्ध्ववातः स उच्यते

адхах̣пратихато ва̄йух̣ ш́леш̣ман̣а̄ ма̄рутена ча каротйудга̄раба̄хулйамӯрдхвава̄тах̣ са учйате

भागा दश विश्वायास्तत्तुल्या वृद्धदारकस्यापि त्रय एव च पथ्यायाश्चतुरंशं हिङ्गु सम्भृष्टम्

бха̄га̄ даш́а виш́ва̄йа̄статтулйа̄ вр̣ддхада̄ракасйа̄пи трайа ева ча патхйа̄йа̄ш́чатурам̣ш́ам̣ хин̇гу самбхр̣ш̣т̣ам

एकः सैन्धवभागस्तत्तुल्यं चित्रकं चात्र संवृद्धमूर्ध्ववातं हन्त्येतच्चूर्णितं भुक्तम्

еках̣ саиндхавабха̄гастаттулйам̣ читракам̣ ча̄тра сам̣вр̣ддхамӯрдхвава̄там̣ хантйетаччӯрн̣итам̣ бхуктам

साटोपमत्युग्ररुजमाध्मातमुदरं भृशम् आध्मानमिति जानीयाद्धोरं वातनिरोधजम्

са̄т̣опаматйуграруджама̄дхма̄тамударам̣ бхр̣ш́ам а̄дхма̄намити джа̄нӣйа̄ддхорам̣ ва̄таниродхаджам

आध्माने लङ्घनं पूर्वं दीपनं पाचनं ततः फलवर्तिक्रियां कुर्याद्वस्तिकर्म च शोधनम्

а̄дхма̄не лан̇гханам̣ пӯрвам̣ дӣпанам̣ па̄чанам̣ татах̣ пхалавартикрийа̄м̣ курйа̄двастикарма ча ш́одханам

कर्षमात्रा भवेत्कृष्णा त्रिवृता स्यात्पलोन्मिता खण्डादपि पलं ग्राह्यं चूर्णमेकत्र कारयेत् मधुनाऽक्षमितं लिह्याच्चूर्णमाध्माननाशनम्

карш̣ама̄тра̄ бхаветкр̣ш̣н̣а̄ тривр̣та̄ сйа̄тпалонмита̄ кхан̣д̣а̄дапи палам̣ гра̄хйам̣ чӯрн̣амекатра ка̄райет мадхуна̄'кш̣амитам̣ лихйа̄ччӯрн̣ама̄дхма̄нана̄ш́анам

दारुहैमवतीकुष्ठशताह्वा हिङ्गुसैन्धवैः लिम्पेदुष्णैरम्लपिष्टैः शूलाध्मानयुतोदरम्

да̄рухаимаватӣкуш̣т̣хаш́ата̄хва̄ хин̇гусаиндхаваих̣ лимпедуш̣н̣аирамлапиш̣т̣аих̣ ш́ӯла̄дхма̄найутодарам

अभयाऽरग्वधो धात्री दन्ती तिक्ता स्नुही त्रिवृत् मुस्ता प्रत्येकमेतानि ग्राह्याणि पलमात्रया

абхайа̄'рагвадхо дха̄трӣ дантӣ тикта̄ снухӣ тривр̣т муста̄ пратйекамета̄ни гра̄хйа̄н̣и палама̄трайа̄

तानि सङ्कुट्य सर्वाणि जलाढकयुगे पचेत् तत्र तोयेऽष्टमं भागं कषायमवशेषयेत्

та̄ни сан̇кут̣йа сарва̄н̣и джала̄д̣хакайуге пачет татра тойе'ш̣т̣амам̣ бха̄гам̣ каш̣а̄йамаваш́еш̣айет

निस्त्वग्जैपालबीजानि नवानि पलमात्रया तनुवस्त्रधृतान्येव तस्मिन्क्वाथे शनैः पचेत्

ниствагджаипа̄лабӣджа̄ни нава̄ни палама̄трайа̄ танувастрадхр̣та̄нйева тасминква̄тхе ш́анаих̣ пачет

100

ज्वालयेदनलं मन्दं यावत्क्वाथो घनो भवेत् तत खल्वे क्षिपेद्भागानष्टौ जैपालबीजतः

джва̄лайеданалам̣ мандам̣ йа̄ватква̄тхо гхано бхавет тата кхалве кш̣ипедбха̄га̄наш̣т̣ау джаипа̄лабӣджатах̣

101

भागांस्त्रीन्नागराद् द्वौ च मरिचाद् द्वौ च पारदात् गन्धकाद् द्वौ च तानीह यावद्यामं विमर्दयेत्

бха̄га̄м̣стрӣнна̄гара̄д двау ча марича̄д двау ча па̄рада̄т гандхака̄д двау ча та̄нӣха йа̄вадйа̄мам̣ вимардайет

102

रसो नाराचनामाऽय भक्षितो रक्तिकामितः जलेन शीतलेनैव रोगानेतान्विनाशयेत्

расо на̄ра̄чана̄ма̄'йа бхакш̣ито рактика̄митах̣ джалена ш́ӣталенаива рога̄нета̄нвина̄ш́айет

103

आध्मानं शूलमानाहं प्रत्याध्मानं तथैव च उदावर्त्तं तथा गुल्ममुदराणि हरत्यसौ

а̄дхма̄нам̣ ш́ӯлама̄на̄хам̣ пратйа̄дхма̄нам̣ татхаива ча уда̄варттам̣ татха̄ гулмамудара̄н̣и харатйасау

104

वेगे शान्ते तु भुञ्जीत शर्करासहितं दधि ततस्तत्सैन्धवेनापि ततो दध्योदनं मनाक्

веге ш́а̄нте ту бхун̃джӣта ш́аркара̄сахитам̣ дадхи татастатсаиндхавена̄пи тато дадхйоданам̣ мана̄к

105

विमुक्तपार्श्वहृदयं तदेवामाशयोत्थितम् प्रत्याध्मानं विजानीयात्कफव्याकुलितानिलम्

вимуктапа̄рш́вахр̣дайам̣ тадева̄ма̄ш́айоттхитам пратйа̄дхма̄нам̣ виджа̄нӣйа̄ткапхавйа̄кулита̄нилам

106

प्रत्याध्माने समुत्पन्ने कुर्याद्वमनलङ्घने दीपनादीनि युञ्जीत पूर्ववद्वस्तिकर्म च

пратйа̄дхма̄не самутпанне курйа̄дваманалан̇гхане дӣпана̄дӣни йун̃джӣта пӯрвавадвастикарма ча

107

नाभेरधस्तात्सञ्जातः सञ्चारी यदि वाऽचलः

на̄бхерадхаста̄тсан̃джа̄тах̣ сан̃ча̄рӣ йади ва̄'чалах̣

108

अष्ठीलावद्घनो ग्रन्थिरुर्ध्वमायत उन्नतः वाताष्ठीलां विजानीयाद् वहिर्मार्गनिरोधिनीम्

аш̣т̣хӣла̄вадгхано грантхирурдхвама̄йата уннатах̣ ва̄та̄ш̣т̣хӣла̄м̣ виджа̄нӣйа̄д вахирма̄рганиродхинӣм

109

एतामेव रुजायुक्तां वातविण्मूत्ररोधिनीम् प्रत्यष्ठीलामिति वदेज्जठरे तिर्यगुत्थिताम्

ета̄мева руджа̄йукта̄м̣ ва̄тавин̣мӯтрародхинӣм пратйаш̣т̣хӣла̄мити вадеджджат̣харе тирйагуттхита̄м

110

अष्ठीलायाः क्रिया कार्या गुल्मस्यान्तरविद्र धेः चूर्णं हिङ्ग्वादिकं चात्र पिबेदुष्णेन वारिणा

аш̣т̣хӣла̄йа̄х̣ крийа̄ ка̄рйа̄ гулмасйа̄нтаравидра дхех̣ чӯрн̣ам̣ хин̇гва̄дикам̣ ча̄тра пибедуш̣н̣ена ва̄рин̣а̄

111

हिङ्गुग्रन्थिक धान्यजीरकवचाचव्याग्निपाठाशटी वृक्षाम्लं लवणत्रयं त्रिकटुकं क्षारद्वयं दाडिमम् पथ्यापौष्करवेतसाम्लहपुषायोज्यंतदेभिः कृतं चूर्णं भावितमेतदार्द्र करसैः स्याद् बीजपूरद्र वैः

хин̇гугрантхика дха̄нйаджӣракавача̄чавйа̄гнипа̄т̣ха̄ш́ат̣ӣ вр̣кш̣а̄млам̣ лаван̣атрайам̣ трикат̣укам̣ кш̣а̄радвайам̣ да̄д̣имам патхйа̄пауш̣караветаса̄млахапуш̣а̄йоджйам̣тадебхих̣ кр̣там̣ чӯрн̣ам̣ бха̄витаметада̄рдра карасаих̣ сйа̄д бӣджапӯрадра ваих̣

112

अधो या वेदना याति वर्चोमूत्राशयोत्थिता भिन्दन्तीव गुदोपस्थं सा तूनी नामतो मता

адхо йа̄ ведана̄ йа̄ти варчомӯтра̄ш́айоттхита̄ бхиндантӣва гудопастхам̣ са̄ тӯнӣ на̄мато мата̄

113

गुदोपस्थोत्थिता सैव प्रतिलोमं विधाविता वेगैः पक्वाशयं याति प्रतितूनीति सोच्यते

гудопастхоттхита̄ саива пратиломам̣ видха̄вита̄ вегаих̣ паква̄ш́айам̣ йа̄ти пратитӯнӣти сочйате

114

तून्याञ्च प्रतितून्याञ्च प्रशस्ताः स्नेहवस्तयः पिबेद्वा स्नेहलवणं पिप्पल्यादिमथाम्बुना उष्णेन रामठं क्षारं प्रगाढमथ वा घृतम्

тӯнйа̄н̃ча пратитӯнйа̄н̃ча праш́аста̄х̣ снехавастайах̣ пибедва̄ снехалаван̣ам̣ пиппалйа̄диматха̄мбуна̄ уш̣н̣ена ра̄мат̣хам̣ кш̣а̄рам̣ прага̄д̣хаматха ва̄ гхр̣там

115

स्फिगस्थ्नोः पृष्ठवंशास्थ्नोर्यः सन्धिस्तत्त्रिकं मतम् तत्र वातेन या पीडा त्रिकशूलं तदुच्यते

спхигастхнох̣ пр̣ш̣т̣хавам̣ш́а̄стхнорйах̣ сандхистаттрикам̣ матам татра ва̄тена йа̄ пӣд̣а̄ трикаш́ӯлам̣ тадучйате

116

कारयेद्वालुकास्वेदं त्रिकशूलेप्रयत्नतः यद्वाऽधस्तात्करीषाग्निं धारयेत्सततं नरः

ка̄райедва̄лука̄сведам̣ трикаш́ӯлепрайатнатах̣ йадва̄'дхаста̄ткарӣш̣а̄гним̣ дха̄райетсататам̣ нарах̣

117

आभाऽश्वगन्धा हपुषागुडूची शतावरी गोक्षुरकश्च रास्ना श्यामा शताह्वा च शटी यवानी सनागरा चेति समं विचूर्ण्य

а̄бха̄'ш́вагандха̄ хапуш̣а̄гуд̣ӯчӣ ш́ата̄варӣ гокш̣уракаш́ча ра̄сна̄ ш́йа̄ма̄ ш́ата̄хва̄ ча ш́ат̣ӣ йава̄нӣ сана̄гара̄ чети самам̣ вичӯрн̣йа

118

सर्वैः समं गुग्गुलुमत्र दद्यात्क्षिपेदिहाज्यञ्च तदर्द्धभागम् तद्भक्षयेदर्द्धपिचुप्रमाणं प्रभातकाले पयसाऽथ यूषैः

сарваих̣ самам̣ гуггулуматра дадйа̄ткш̣ипедиха̄джйан̃ча тадарддхабха̄гам тадбхакш̣айедарддхапичупрама̄н̣ам̣ прабха̄така̄ле пайаса̄'тха йӯш̣аих̣

119

मद्येन वा कोष्णजलेन चापि क्षीरेण वा मांसरसेन वाऽपि त्रिकग्रहे जानुहनुग्रहे च वाते भुजस्थे चरणस्थिते च

мадйена ва̄ кош̣н̣аджалена ча̄пи кш̣ӣрен̣а ва̄ ма̄м̣сарасена ва̄'пи трикаграхе джа̄нухануграхе ча ва̄те бхуджастхе чаран̣астхите ча

120

सन्धिस्थिते चास्थिगते च तस्मिन्मज्जस्थिते स्नायुगते च कोष्ठे रोगान् हरेद्वातकफानुविद्धान् वातेरितान् हृद्ग्रहयोनिदोषान्

сандхистхите ча̄стхигате ча тасминмаджджастхите сна̄йугате ча кош̣т̣хе рога̄н харедва̄такапха̄нувиддха̄н ва̄терита̄н хр̣дграхайонидош̣а̄н

121

भग्नास्थिविद्धेषु च खञ्जतायां सगृध्रसीके खलु पक्षघाते महौषधं गुग्गुलुमेतमाहुस्त्रयोदशाङ्गं भिषजः पुराणाः

бхагна̄стхивиддхеш̣у ча кхан̃джата̄йа̄м̣ сагр̣дхрасӣке кхалу пакш̣агха̄те махауш̣адхам̣ гуггулуметама̄хустрайодаш́а̄н̇гам̣ бхиш̣аджах̣ пура̄н̣а̄х̣

122

मारुतेऽविगुणे वस्तौ मूत्रं सम्यक्प्रवर्त्तते विकारा विविधाश्चापि तस्मिन्दुष्टे भवन्ति हि

ма̄руте'вигун̣е вастау мӯтрам̣ самйакправарттате вика̄ра̄ вивидха̄ш́ча̄пи тасминдуш̣т̣е бхаванти хи

123

बलामूर्वात्वचश्चूर्णं ससितं कर्षसम्मितम् पिबेत्कुडवदुग्धेन मुहुर्मूत्रणशान्तये

бала̄мӯрва̄твачаш́чӯрн̣ам̣ саситам̣ карш̣асаммитам пибеткуд̣авадугдхена мухурмӯтран̣аш́а̄нтайе

124

पथ्याबिभीतधात्रीणां चूर्णं चूर्णं मृतायसः मधुना सह संलीढं मुहुर्मूत्रणशान्तिकृत्

патхйа̄бибхӣтадха̄трӣн̣а̄м̣ чӯрн̣ам̣ чӯрн̣ам̣ мр̣та̄йасах̣ мадхуна̄ саха сам̣лӣд̣хам̣ мухурмӯтран̣аш́а̄нтикр̣т

125

यवक्षारस्य चूर्णस्तु संयोज्य सितया सह भक्षयेन्नियतं तस्य प्रशाम्येन्मूत्रनिग्रहः

йавакш̣а̄расйа чӯрн̣асту сам̣йоджйа ситайа̄ саха бхакш̣айеннийатам̣ тасйа праш́а̄мйенмӯтраниграхах̣

126

कूष्माण्डस्य तु बीजानि बीजानि त्रपुषस्य च वस्तौ सन्धारयेत्तेन प्रशाम्येन्मूत्रनिग्रहः

кӯш̣ма̄н̣д̣асйа ту бӣджа̄ни бӣджа̄ни трапуш̣асйа ча вастау сандха̄райеттена праш́а̄мйенмӯтраниграхах̣

127

आमलक्याश्च कल्केन वस्तिभागं प्रलेपयेत् तेन प्रशाम्यति क्षिप्रं नियमान्मूत्रनिग्रहः

а̄малакйа̄ш́ча калкена вастибха̄гам̣ пралепайет тена праш́а̄мйати кш̣ипрам̣ нийама̄нмӯтраниграхах̣

128

मेहनस्याथ योनेर्वा मुखस्याभ्यन्तरे शनैः घनसारयुतां वर्त्तिं धारयेन्मूत्रनिग्रहे

механасйа̄тха йонерва̄ мукхасйа̄бхйантаре ш́анаих̣ гханаса̄райута̄м̣ варттим̣ дха̄райенмӯтраниграхе

129

स्फिक्पूर्वोरुकटीपृष्टजानुजङ्घापदं क्रमात् गृध्रसी स्तम्भरुक्तोदैर्गृह्णाति स्पन्दते मुहुः

спхикпӯрворукат̣ӣпр̣ш̣т̣аджа̄нуджан̇гха̄падам̣ крама̄т гр̣дхрасӣ стамбхаруктодаиргр̣хн̣а̄ти спандате мухух̣

130

वाताद्वातकफाभ्यां सा विज्ञेया द्विविधा पुनः वातजायां भवेत्तोदो देहस्यातीव वक्रता

ва̄та̄два̄такапха̄бхйа̄м̣ са̄ виджн̃ейа̄ двивидха̄ пунах̣ ва̄таджа̄йа̄м̣ бхаветтодо дехасйа̄тӣва вакрата̄

131

जानुजङ्घोरुसन्धीनां स्फुरणं स्तम्भता भृशम्

джа̄нуджан̇гхорусандхӣна̄м̣ спхуран̣ам̣ стамбхата̄ бхр̣ш́ам

132

वातश्लेष्मोद्भवायान्तु गौरवं वह्निमार्दवम् तन्द्रा मुखप्रसेकश्च भक्तद्वेषस्तथैव च

ва̄таш́леш̣модбхава̄йа̄нту гауравам̣ вахнима̄рдавам тандра̄ мукхапрасекаш́ча бхактадвеш̣астатхаива ча

133

गृध्रस्यार्त्तं नरं सम्यग् रेकेण वमनेन वा ज्ञात्वा निरामं दीप्ताग्निं वस्तिभिः समुपाचरेत्

гр̣дхрасйа̄рттам̣ нарам̣ самйаг рекен̣а ваманена ва̄ джн̃а̄тва̄ нира̄мам̣ дӣпта̄гним̣ вастибхих̣ самупа̄чарет

134

नादौ वस्तिविधिं कुर्याद्यावदूर्ध्वं न शुध्यति स्नेहो निरर्थकः स स्याद्भस्मन्येव हुतं यथा

на̄дау вастивидхим̣ курйа̄дйа̄вадӯрдхвам̣ на ш́удхйати снехо нирартхаках̣ са сйа̄дбхасманйева хутам̣ йатха̄

135

तैलमेरण्डजं प्रातर्गोमूत्रेण पिबेन्नरः मासमेकं प्रयोगोऽय गृध्रस्यूरुग्रहापहः

таиламеран̣д̣аджам̣ пра̄таргомӯтрен̣а пибеннарах̣ ма̄самекам̣ прайого'йа гр̣дхрасйӯруграха̄пахах̣

136

तैलं घृतं चार्द्र कमातुलुङ्गरसं सचुक्रं सगुडं पिबेद्वा कट्युरुपृष्ठत्रिकशूलगुल्मगृध्रस्युदावर्त्तहरः प्रयोगः

таилам̣ гхр̣там̣ ча̄рдра кама̄тулун̇гарасам̣ сачукрам̣ сагуд̣ам̣ пибедва̄ кат̣йурупр̣ш̣т̣хатрикаш́ӯлагулмагр̣дхрасйуда̄варттахарах̣ прайогах̣

137

निष्कुष्यैरण्डबीजानि पिष्ट्वा क्षीरे विपाचयेत् तत्पानन्तु कटीशूले गृध्रस्यां परमौषधम्

ниш̣куш̣йаиран̣д̣абӣджа̄ни пиш̣т̣ва̄ кш̣ӣре випа̄чайет татпа̄нанту кат̣ӣш́ӯле гр̣дхрасйа̄м̣ парамауш̣адхам

138

एरण्डमूलं बिल्वञ्च बृहती कण्टकारिका कषायोरुचकोपेतः पीतो वङ्क्षणवस्तिजम् गृध्रसीजं हरेच्छूलं चिरकालानुबन्धि च

еран̣д̣амӯлам̣ билван̃ча бр̣хатӣ кан̣т̣ака̄рика̄ каш̣а̄йоручакопетах̣ пӣто ван̇кш̣ан̣авастиджам гр̣дхрасӣджам̣ хареччхӯлам̣ чирака̄ла̄нубандхи ча

139

गोमूत्रैरण्डतैलाभ्यां कृष्णाचूर्णं पिबेन्नरः दीर्घकालोत्थितां हन्ति गृध्रसीं कफवातजाम्

гомӯтраиран̣д̣атаила̄бхйа̄м̣ кр̣ш̣н̣а̄чӯрн̣ам̣ пибеннарах̣ дӣргхака̄лоттхита̄м̣ ханти гр̣дхрасӣм̣ капхава̄таджа̄м

140

सिंहास्यदन्तीकृतमालकानां पिबेत्कषायं रुबुतैलमिश्रम् यो गृध्रसीनष्टगतिः प्रसुप्तः स शीघ्रगः स्याद्धि किमत्र चित्रम्

сим̣ха̄сйадантӣкр̣тама̄лака̄на̄м̣ пибеткаш̣а̄йам̣ рубутаиламиш́рам йо гр̣дхрасӣнаш̣т̣агатих̣ прасуптах̣ са ш́ӣгхрагах̣ сйа̄ддхи киматра читрам

141

बृहन्निम्बतरोः सारो वारिणा परिपेषितः स पीतो नाशयेत्क्षिप्रमसाध्यामपि गृध्रसीम्

бр̣ханнимбатарох̣ са̄ро ва̄рин̣а̄ парипеш̣итах̣ са пӣто на̄ш́айеткш̣ипрамаса̄дхйа̄мапи гр̣дхрасӣм

142

शेफालिकादलैः क्वाथो मृद्वग्निपरिपाचितः दुर्वारं गृध्रसीरोगं पीतमात्रः प्रणाशयेत्

ш́епха̄лика̄далаих̣ ква̄тхо мр̣двагнипарипа̄читах̣ дурва̄рам̣ гр̣дхрасӣрогам̣ пӣтама̄трах̣ пран̣а̄ш́айет

143

रास्नायास्तु पलं चैकं पञ्चकर्षाणि गुग्गुलोः सर्पिषावटिकां कृत्वा भक्षयेद् गृध्रसीहरीम्

ра̄сна̄йа̄сту палам̣ чаикам̣ пан̃чакарш̣а̄н̣и гуггулох̣ сарпиш̣а̄ват̣ика̄м̣ кр̣тва̄ бхакш̣айед гр̣дхрасӣхарӣм

144

रास्नामृतारग्वधदेवदारुत्रिकण्टकैरण्डपुनर्नवानाम् क्वाथं पिबेन्नागरचूर्णमिश्रं जङ्घोरुपृष्ठत्रिकपार्श्वशूली

ра̄сна̄мр̣та̄рагвадхадевада̄рутрикан̣т̣акаиран̣д̣апунарнава̄на̄м ква̄тхам̣ пибенна̄гарачӯрн̣амиш́рам̣ джан̇гхорупр̣ш̣т̣хатрикапа̄рш́ваш́ӯлӣ

145

पथ्याबिभीतामलकीफलानां शतं क्रमेण द्विगुणाभिवृद्धम् प्रस्थेन युक्तञ्च पलङ्कषाणां द्रो णे जले संस्थितमेकरात्रम्

патхйа̄бибхӣта̄малакӣпхала̄на̄м̣ ш́атам̣ крамен̣а двигун̣а̄бхивр̣ддхам прастхена йуктан̃ча палан̇каш̣а̄н̣а̄м̣ дро н̣е джале сам̣стхитамекара̄трам

146

अर्धावशिष्टं क्वथितं कषायं भाण्डे पचेत्तत्पुनरेव लौहे अमूनि वह्नेरवतार्य दद्याद् द्र व्याणि सञ्चूर्ण्य पलार्द्धकानि

ардха̄ваш́иш̣т̣ам̣ кватхитам̣ каш̣а̄йам̣ бха̄н̣д̣е пачеттатпунарева лаухе амӯни вахнеравата̄рйа дадйа̄д дра вйа̄н̣и сан̃чӯрн̣йа пала̄рддхака̄ни

147

विडङ्गदन्तीत्रिफलागुडूची कृष्णात्रिवृन्नागरकोषणानि यथेष्टचेष्टस्य नरस्य शीघ्रं हिमाम्बुपानानि च भोजनानि

вид̣ан̇гадантӣтрипхала̄гуд̣ӯчӣ кр̣ш̣н̣а̄тривр̣нна̄гаракош̣ан̣а̄ни йатхеш̣т̣ачеш̣т̣асйа нарасйа ш́ӣгхрам̣ хима̄мбупа̄на̄ни ча бходжана̄ни

148

निषेव्यमाणो विनिहन्ति रोगान्सगृध्रसीं नूतनखञ्जताञ्च प्लीहानमुग्रं जठराग्निगुल्मं पाण्डुत्वकण्डूवमिवातरक्तम्

ниш̣евйама̄н̣о виниханти рога̄нсагр̣дхрасӣм̣ нӯтанакхан̃джата̄н̃ча плӣха̄намуграм̣ джат̣хара̄гнигулмам̣ па̄н̣д̣утвакан̣д̣ӯвамива̄тарактам

149

पथ्यादिको गुग्गुलुरेष नाम्ना ख्यातः क्षितावप्रमितप्रभावः बलेन नागेन समं मनुष्यं जवेन कुर्यात्तुरगेण तुल्यम्

патхйа̄дико гуггулуреш̣а на̄мна̄ кхйа̄тах̣ кш̣ита̄вапрамитапрабха̄вах̣ балена на̄гена самам̣ мануш̣йам̣ джавена курйа̄ттураген̣а тулйам

150

आयुः प्रकर्षं विदधाति चक्षुर्बलं तथा पुष्टिकरो विषघ्नः क्षतस्य सन्धानकरो विशेषाद्रो गेषु शस्तः सकलेषु तज्ज्ञैः

а̄йух̣ пракарш̣ам̣ видадха̄ти чакш̣урбалам̣ татха̄ пуш̣т̣икаро виш̣агхнах̣ кш̣атасйа сандха̄накаро виш́еш̣а̄дро геш̣у ш́астах̣ сакалеш̣у таджджн̃аих̣

151

वायुः कट्याश्रितः सक्थ्नः कण्डरामाक्षिपेद्यदा खञ्जस्तदाभवेज्जन्तुः पङ्गुः सक्थ्नोर्द्वयोर्वधात्

ва̄йух̣ кат̣йа̄ш́ритах̣ сактхнах̣ кан̣д̣ара̄ма̄кш̣ипедйада̄ кхан̃джастада̄бхаведжджантух̣ пан̇гух̣ сактхнордвайорвадха̄т

152

उपाचरेदभिनवं खञ्जं पङ्गुमथापि च विरेकास्थापनस्वेदगुग्गुलुस्नेहवस्तिभिः

упа̄чаредабхинавам̣ кхан̃джам̣ пан̇гуматха̄пи ча вирека̄стха̄панасведагуггулуснехавастибхих̣

153

कम्पते गमनारम्भे खञ्जन्निव च लक्ष्यते कलायखञ्जं तं विद्यान्मुक्तसन्धिप्रबन्धनम्

кампате гамана̄рамбхе кхан̃джаннива ча лакш̣йате кала̄йакхан̃джам̣ там̣ видйа̄нмуктасандхипрабандханам

154

क्रमः कलायखञ्जस्य खञ्जपङ्ग्वोरिव स्मृतः विशेषात्स्नेहनं कर्म कार्यमत्र विचक्षणैः

крамах̣ кала̄йакхан̃джасйа кхан̃джапан̇гворива смр̣тах̣ виш́еш̣а̄тснеханам̣ карма ка̄рйаматра вичакш̣ан̣аих̣

155

वातशोणितजः शोथो जानुमध्ये महारुजः ज्ञेयः क्रोष्टुकशीर्षस्तु स्थूलः क्रोष्टुकशीर्षवत्

ва̄таш́он̣итаджах̣ ш́отхо джа̄нумадхйе маха̄руджах̣ джн̃ейах̣ крош̣т̣укаш́ӣрш̣асту стхӯлах̣ крош̣т̣укаш́ӣрш̣ават

156

गुग्गुलुं क्रोष्टुशीर्षे तु गुडूचीत्रिफलाऽम्भसा क्षीरेणैरण्ड तैलं वा पिबेद्वा वृद्धदारकम्

гуггулум̣ крош̣т̣уш́ӣрш̣е ту гуд̣ӯчӣтрипхала̄'мбхаса̄ кш̣ӣрен̣аиран̣д̣а таилам̣ ва̄ пибедва̄ вр̣ддхада̄ракам

157

रसैस्तित्तिरमांसस्य पीतेर्गुग्गुलुसंयुतैः वातरक्तक्रियाभिश्च जयेज्जम्बूकमस्तकम्

расаиститтирама̄м̣сасйа пӣтергуггулусам̣йутаих̣ ва̄тарактакрийа̄бхиш́ча джайеджджамбӯкамастакам

158

खल्लीतु पादजङ्घोरुकरमूलावमोटिनी

кхаллӣту па̄даджан̇гхорукарамӯла̄вамот̣инӣ

159

कुष्ठसैन्धवयोः कल्कश्चुक्रतैलसमन्वितः सुखोष्णो मर्दने योज्यः खल्लीशूलनिवारणः

куш̣т̣хасаиндхавайох̣ калкаш́чукратаиласаманвитах̣ сукхош̣н̣о мардане йоджйах̣ кхаллӣш́ӯланива̄ран̣ах̣

160

रुक् पादे विषमे न्यस्ते श्रमाद्वा जायते यदा वातेन गुल्फमाश्रित्य तमाहुर्वातकण्टकम्

рук па̄де виш̣аме нйасте ш́рама̄два̄ джа̄йате йада̄ ва̄тена гулпхама̄ш́ритйа тама̄хурва̄такан̣т̣акам

161

रक्तावसेचनं कुर्यादभीक्ष्णं वातकण्टके पिबेदैरण्डतैलं वा दहेत्सूचीभिरेव च

ракта̄васечанам̣ курйа̄дабхӣкш̣н̣ам̣ ва̄такан̣т̣аке пибедаиран̣д̣атаилам̣ ва̄ дахетсӯчӣбхирева ча

162

पादयोः कुरुते दाहं पित्तासृक्सहितोऽनिलः विशेषतश्चङ्क्रमणे पाददाहं तमादिशेत्

па̄дайох̣ куруте да̄хам̣ питта̄ср̣ксахито'нилах̣ виш́еш̣аташ́чан̇краман̣е па̄дада̄хам̣ тама̄диш́ет

163

वातरक्तक्रमं कुर्यात्पाददाहे विशेषतः मसूरविदलैः पिष्टैः शृतशीतेन वारिणा चरणौ लेपयेत्सम्यग्पाददाहप्रशान्तये

ва̄тарактакрамам̣ курйа̄тпа̄дада̄хе виш́еш̣атах̣ масӯравидалаих̣ пиш̣т̣аих̣ ш́р̣таш́ӣтена ва̄рин̣а̄ чаран̣ау лепайетсамйагпа̄дада̄хапраш́а̄нтайе

164

नवनीतेन संलिप्तौ वह्निना परिता पितौ मुच्येते चरणौ क्षिप्रं परितापात्सुदारुणात्

наванӣтена сам̣липтау вахнина̄ парита̄ питау мучйете чаран̣ау кш̣ипрам̣ парита̄па̄тсуда̄рун̣а̄т

165

हृष्येते चरणौ यस्य भवतश्च प्रसुप्तकौ पादहर्षः स विज्ञेयः कफवातप्रकोपजः

хр̣ш̣йете чаран̣ау йасйа бхаваташ́ча прасуптакау па̄дахарш̣ах̣ са виджн̃ейах̣ капхава̄тапракопаджах̣

166

पादहर्षे तु कर्त्तव्यः कफवातहरो विधिः

па̄дахарш̣е ту карттавйах̣ капхава̄тахаро видхих̣

167

यदा तु धमनीः सर्वाः कुपितोऽभ्येति मारुतः तदा क्षिपत्याशु मुहुर्मुहुर्देहं मुहुश्चलः मुहुराक्षेपणाद्वायुराक्षेपक इति स्मृतः

йада̄ ту дхаманӣх̣ сарва̄х̣ купито'бхйети ма̄рутах̣ тада̄ кш̣ипатйа̄ш́у мухурмухурдехам̣ мухуш́чалах̣ мухура̄кш̣епан̣а̄два̄йура̄кш̣епака ити смр̣тах̣

168

पित्तश्लेष्मान्वितो वायुर्वायुरेव च केवलः कुर्यादाक्षेपकं चान्यं चतुर्थमभिघातजम्

питташ́леш̣ма̄нвито ва̄йурва̄йурева ча кевалах̣ курйа̄да̄кш̣епакам̣ ча̄нйам̣ чатуртхамабхигха̄таджам

169

पाणिपादशिरः पृष्ठश्रोणीः स्तभ्नाति मारुतः दण्डवत्स्तब्धगात्रस्य दण्डकः सोऽनुपक्रमः

па̄н̣ипа̄даш́ирах̣ пр̣ш̣т̣хаш́рон̣ӣх̣ стабхна̄ти ма̄рутах̣ дан̣д̣аватстабдхага̄трасйа дан̣д̣аках̣ со'нупакрамах̣

170

कफावृतो यदा वायुर्धमनीष्वेव तिष्ठति स दण्डवत्स्तम्भयति कृच्छ्रो दण्डापतानकः

капха̄вр̣то йада̄ ва̄йурдхаманӣш̣вева тиш̣т̣хати са дан̣д̣аватстамбхайати кр̣ччхро дан̣д̣а̄пата̄наках̣

171

बलामूलकषायस्य दशमूलीशृतस्य च यवकोलकुलत्थानां क्वाथस्य पयसस्तथा

бала̄мӯлакаш̣а̄йасйа даш́амӯлӣш́р̣тасйа ча йаваколакулаттха̄на̄м̣ ква̄тхасйа пайасастатха̄

172

अष्टावष्टौ स्मृता भागास्तैलादेकस्तदेकतः पचेदवाप्य मधुरं गणं सैन्धवसंयुतम्

аш̣т̣а̄ваш̣т̣ау смр̣та̄ бха̄га̄стаила̄декастадекатах̣ пачедава̄пйа мадхурам̣ ган̣ам̣ саиндхавасам̣йутам

173

तथाऽगुरुं सर्जरसं सरलं देवदारु च मञ्जिष्ठां पद्मकं कुष्ठमेलां कालानुसारिवाम्

татха̄'гурум̣ сарджарасам̣ саралам̣ девада̄ру ча ман̃джиш̣т̣ха̄м̣ падмакам̣ куш̣т̣хамела̄м̣ ка̄ла̄нуса̄рива̄м

174

मांसीं शैलेयकं पत्रं तगरं सारिवां वचाम् शतावरीमश्वगन्धां शतपुष्पां पुनर्नवाम्

ма̄м̣сӣм̣ ш́аилейакам̣ патрам̣ тагарам̣ са̄рива̄м̣ вача̄м ш́ата̄варӣмаш́вагандха̄м̣ ш́атапуш̣па̄м̣ пунарнава̄м

175

तत्साधुसिद्धं सौवर्णे राजते मृण्मयेऽपि वा प्रक्षिप्य कलशे सम्यक्स्वनुगुप्तं निधापयेत्

татса̄дхусиддхам̣ сауварн̣е ра̄джате мр̣н̣майе'пи ва̄ пракш̣ипйа калаш́е самйаксванугуптам̣ нидха̄пайет

176

एतन्महाबलातैलं प्रयुक्तमविलम्बितम् सर्वानाक्षेपकादींस्तु वातव्याधीन्व्यपोहति

етанмаха̄бала̄таилам̣ прайуктамавиламбитам сарва̄на̄кш̣епака̄дӣм̣сту ва̄тавйа̄дхӣнвйапохати

177

हिक्कां श्वासमधीमन्थं गुल्मं कासं सुदुस्तरम् षण्मासादुपयुक्तं तदन्त्रवृद्धिञ्च नाशयेत्

хикка̄м̣ ш́ва̄самадхӣмантхам̣ гулмам̣ ка̄сам̣ судустарам ш̣ан̣ма̄са̄дупайуктам̣ тадантравр̣ддхин̃ча на̄ш́айет

178

यथाबलमतो मात्रां सूतिकायै च दापयेत् या च गर्भार्थिनी नारी क्षीणशुक्रश्च यः पुमान्

йатха̄баламато ма̄тра̄м̣ сӯтика̄йаи ча да̄пайет йа̄ ча гарбха̄ртхинӣ на̄рӣ кш̣ӣн̣аш́украш́ча йах̣ пума̄н

179

क्षीणवाते मर्महते ह्यभिघातहते तथा भग्ने श्रमाभिपन्ने च सर्वथैतत्प्रयुज्यते

кш̣ӣн̣ава̄те мармахате хйабхигха̄тахате татха̄ бхагне ш́рама̄бхипанне ча сарватхаитатпрайуджйате

180

एतद्धि राज्ञा कर्त्तव्यं कर्त्तव्यं राजपूजितैः सुखिभिः सुकुमारैश्च धनिभिर्मानवैः सदा

етаддхи ра̄джн̃а̄ карттавйам̣ карттавйам̣ ра̄джапӯджитаих̣ сукхибхих̣ сукума̄раиш́ча дханибхирма̄наваих̣ сада̄

181

अङ्गुलीगुल्फजठरहृद्व क्षोगलसंश्रितः स्नायुप्रतानमनिलस्तदाऽक्षिपतिवेगवान्

ан̇гулӣгулпхаджат̣харахр̣два кш̣огаласам̣ш́ритах̣ сна̄йупрата̄наманиластада̄'кш̣ипативегава̄н

182

विष्टब्धाक्षः स्तब्धहनुर्भग्नपार्श्वः कफं वमन्

виш̣т̣абдха̄кш̣ах̣ стабдхаханурбхагнапа̄рш́вах̣ капхам̣ ваман

183

अभ्यन्तरे धनुरिव यदा नमति मानवः तदा सोऽभ्यन्तरायामं कुरुते मारुतो बली

абхйантаре дханурива йада̄ намати ма̄навах̣ тада̄ со'бхйантара̄йа̄мам̣ куруте ма̄руто балӣ

184

महाहेतुर्बली वायुःसशिराः स्नायुकण्डराः मन्यापृष्ठाश्रिता बाह्यः संशोष्यानामयेद् बहिः

маха̄хетурбалӣ ва̄йух̣саш́ира̄х̣ сна̄йукан̣д̣ара̄х̣ манйа̄пр̣ш̣т̣ха̄ш́рита̄ ба̄хйах̣ сам̣ш́ош̣йа̄на̄майед бахих̣

185

यत्र तं बहिरायामं प्रवदन्ति भिषग्वराः तमसाध्यं बुधाः प्राहुर्वक्षः कट्यूरुभञ्जनम्

йатра там̣ бахира̄йа̄мам̣ праваданти бхиш̣агвара̄х̣ тамаса̄дхйам̣ будха̄х̣ пра̄хурвакш̣ах̣ кат̣йӯрубхан̃джанам

186

बाह्यायामेऽन्तरायामे विधेयाऽदितवत्क्रिया

ба̄хйа̄йа̄ме'нтара̄йа̄ме видхейа̄'дитаваткрийа̄

187

धनुस्तुल्यो नमेद्यस्तु स धनुः स्तम्भसञ्ज्ञितः विवर्णो बद्धवदनः स्रस्ताङ्गो नष्टचेतनः प्रस्विद्यंश्च धनुःस्तम्भी दशरात्रं न जीवति

дханустулйо намедйасту са дханух̣ стамбхасан̃джн̃итах̣ виварн̣о баддхаваданах̣ сраста̄н̇го наш̣т̣ачетанах̣ прасвидйам̣ш́ча дханух̣стамбхӣ даш́ара̄трам̣ на джӣвати

188

हृदयं यदि वा पृष्ठमुन्नतं क्रमतः सरुक् क्रुद्धो वायुर्यदा कुर्यात्तदा तं कुब्जमादिशेत्

хр̣дайам̣ йади ва̄ пр̣ш̣т̣хамуннатам̣ краматах̣ сарук круддхо ва̄йурйада̄ курйа̄ттада̄ там̣ кубджама̄диш́ет

189

बाह्यायामेऽन्तरायामे धनुःस्तंभे च कुब्जके योज्यं प्रसारणीतैलं तेन तेषां शमो भवेत्

ба̄хйа̄йа̄ме'нтара̄йа̄ме дханух̣стам̣бхе ча кубджаке йоджйам̣ праса̄ран̣ӣтаилам̣ тена теш̣а̄м̣ ш́амо бхавет

190

वातव्याधिषु सामान्या याः क्रियाः कथिताः पुरा कर्त्तव्या एव ताः सर्वास्तैलमेतद्विशेषतः

ва̄тавйа̄дхиш̣у са̄ма̄нйа̄ йа̄х̣ крийа̄х̣ катхита̄х̣ пура̄ карттавйа̄ ева та̄х̣ сарва̄стаиламетадвиш́еш̣атах̣

191

क्रुद्धः स्वैः कोपनैर्वायुः स्थानादूर्ध्वं प्रपद्यते पीडयन्हृदयं गत्वा शिरः शङ्खौ च पीडयन्

круддхах̣ сваих̣ копанаирва̄йух̣ стха̄на̄дӯрдхвам̣ прападйате пӣд̣айанхр̣дайам̣ гатва̄ ш́ирах̣ ш́ан̇кхау ча пӣд̣айан

192

धनुर्वन्नमयेद्गात्राण्या क्षिपेन्मोहयेत्तथा स कृच्छ्रादुच्छ्वसेदुच्चैः स्तब्धाक्षोऽथ निमीलकः कपोत इव कूजेच्च निः संज्ञः सोऽपतन्त्रकः

дханурваннамайедга̄тра̄н̣йа̄ кш̣ипенмохайеттатха̄ са кр̣ччхра̄дуччхваседуччаих̣ стабдха̄кш̣о'тха нимӣлаках̣ капота ива кӯджечча них̣ сам̣джн̃ах̣ со'патантраках̣

193

अथापतन्त्रकेणार्त्तमातुरं नापतर्पयेत् निरूहवस्तिं वमनं सेवयेन्न कदाचन

атха̄патантракен̣а̄рттама̄турам̣ на̄патарпайет нирӯхавастим̣ ваманам̣ севайенна када̄чана

194

श्वसनाः कफवाताभ्यां रुद्धास्तस्य विमोक्षयेत् तीक्ष्णैः प्रधमनैः संज्ञां तासु मुक्तासु विन्दति

ш́васана̄х̣ капхава̄та̄бхйа̄м̣ руддха̄стасйа вимокш̣айет тӣкш̣н̣аих̣ прадхаманаих̣ сам̣джн̃а̄м̣ та̄су мукта̄су виндати

195

मरिचं शिग्रुबीजानि विडङ्गश्च फणिज्जकम् एतानिसूक्ष्मचूर्णानि दद्याच्छीर्षविरेचने

маричам̣ ш́игрубӣджа̄ни вид̣ан̇гаш́ча пхан̣иджджакам ета̄нисӯкш̣мачӯрн̣а̄ни дадйа̄ччхӣрш̣авиречане

196

हरीतकी वचा रास्ना सैन्धवं साम्लवेतसम्

харӣтакӣ вача̄ ра̄сна̄ саиндхавам̣ са̄млаветасам

197

घृतमार्द्र कसंयुक्तमपतन्त्रकनाशनम् अम्लवेतसकाभावे चुक्रं दातव्यमीरितम्

гхр̣тама̄рдра касам̣йуктамапатантракана̄ш́анам амлаветасака̄бха̄ве чукрам̣ да̄тавйамӣритам

198

दृष्टिं संस्तभ्य संज्ञाश्च हत्वा कण्ठेन कूजति हृदि मुक्ते नरः स्वास्थ्यं याति मोहं वृते पुनः वायुना दारुणं प्राहुरेके तमपतानकम्

др̣ш̣т̣им̣ сам̣стабхйа сам̣джн̃а̄ш́ча хатва̄ кан̣т̣хена кӯджати хр̣ди мукте нарах̣ сва̄стхйам̣ йа̄ти мохам̣ вр̣те пунах̣ ва̄йуна̄ да̄рун̣ам̣ пра̄хуреке тамапата̄накам

199

गर्भजातनिमित्तश्च शोणितातिस्रवाच्च यः अभिघातनिमितश्च न सिध्यत्यपतानकः

гарбхаджа̄танимитташ́ча ш́он̣ита̄тисрава̄чча йах̣ абхигха̄танимиташ́ча на сидхйатйапата̄наках̣

200

अथापतानकेनार्त्तमस्रुता क्षमवेपनम् अखट्वापातिनं चैव त्वरया समुपाचरेत्

атха̄пата̄накена̄рттамасрута̄ кш̣амавепанам акхат̣ва̄па̄тинам̣ чаива тварайа̄ самупа̄чарет

201

अपतानकिने शस्तं दशमूलीशृतं जलम् पिप्पलीचूर्णसंयुक्तं जीर्णं मांसरसौदनम्

апата̄накине ш́астам̣ даш́амӯлӣш́р̣там̣ джалам пиппалӣчӯрн̣асам̣йуктам̣ джӣрн̣ам̣ ма̄м̣сарасауданам

202

तैलेन मर्दनं चैव तथा तीक्ष्णं विरेचनम् स्रोतोविशोधनं पश्चात् सर्पिष्पानं हितं स्मृतम्

таилена марданам̣ чаива татха̄ тӣкш̣н̣ам̣ виречанам сротовиш́одханам̣ паш́ча̄т сарпиш̣па̄нам̣ хитам̣ смр̣там

203

हन्त्यभुक्तवता पीतमम्लं दध्यपतानकम् मरिचेन समायुक्तं स्नेहवस्तिरथापि वा

хантйабхуктавата̄ пӣтамамлам̣ дадхйапата̄накам маричена сама̄йуктам̣ снехавастиратха̄пи ва̄

204

गृहीत्वाऽद्ध तनोर्वायुः शिरा स्नायूर्विशोष्य च पक्षमन्यतरं हन्ति सन्धिबन्धान्विमोक्षयन्

гр̣хӣтва̄'ддха танорва̄йух̣ ш́ира̄ сна̄йӯрвиш́ош̣йа ча пакш̣аманйатарам̣ ханти сандхибандха̄нвимокш̣айан

205

कृत्स्नोऽद्धकायस्तस्य स्यादकर्मण्यो विचेतनः एकाङ्गवातं तं केचिदन्ये पक्षवधं विदुः

кр̣тсно'ддхака̄йастасйа сйа̄дакарман̣йо вичетанах̣ ека̄н̇гава̄там̣ там̣ кечиданйе пакш̣авадхам̣ видух̣

206

दाहसन्तापमूर्च्छाः स्युर्वायौ पित्तसमन्विते शैत्यशोथगुरुत्वानि तस्मिन्नेव कफावृते

да̄хасанта̄памӯрччха̄х̣ сйурва̄йау питтасаманвите ш́аитйаш́отхагурутва̄ни тасминнева капха̄вр̣те

207

शुद्धवातहतं पक्षं कृच्छ्रसाध्यतमं विदुः साध्यमन्येन संयुक्तमसाध्यं क्षयहेतुकम्

ш́уддхава̄тахатам̣ пакш̣ам̣ кр̣ччхраса̄дхйатамам̣ видух̣ са̄дхйаманйена сам̣йуктамаса̄дхйам̣ кш̣айахетукам

208

गर्भिणीसूतिकाबालवृद्धक्षीणेष्वसृक्क्षये पक्षाघातं परिहरेद्वेदनारहितो यदि

гарбхин̣ӣсӯтика̄ба̄лавр̣ддхакш̣ӣн̣еш̣васр̣ккш̣айе пакш̣а̄гха̄там̣ парихаредведана̄рахито йади

209

अथ पक्षाघातचिकित्सा माषात्मगुप्तावातारिवाट्यालकजटाशृतम्

атха пакш̣а̄гха̄тачикитса̄ ма̄ш̣а̄тмагупта̄ва̄та̄рива̄т̣йа̄лакаджат̣а̄ш́р̣там

210

हिङ्गुसैन्धवसंयुक्तं पक्षाघातं विनाशयेत् माषिके हिङ्गुसिन्धूत्थे जरणाद्यास्तु शाणिकाः

хин̇гусаиндхавасам̣йуктам̣ пакш̣а̄гха̄там̣ вина̄ш́айет ма̄ш̣ике хин̇гусиндхӯттхе джаран̣а̄дйа̄сту ш́а̄н̣ика̄х̣

211

ग्रन्थिकाग्निकणाशुण्ठीरास्नासैन्धवकल्कितम् माषाक्वाथशृतं तैलं पक्षाघातं व्यपोहति

грантхика̄гникан̣а̄ш́ун̣т̣хӣра̄сна̄саиндхавакалкитам ма̄ш̣а̄ква̄тхаш́р̣там̣ таилам̣ пакш̣а̄гха̄там̣ вйапохати

212

माषात्मगुप्ताऽतिविषोरुबूकरास्नाशताह्वालवणैः सुपिष्टैः चतुर्गुणे माषबलाकषाये तैलं शृतं हन्ति हि पक्षघातम्

ма̄ш̣а̄тмагупта̄'тивиш̣орубӯкара̄сна̄ш́ата̄хва̄лаван̣аих̣ супиш̣т̣аих̣ чатургун̣е ма̄ш̣абала̄каш̣а̄йе таилам̣ ш́р̣там̣ ханти хи пакш̣агха̄там

213

सर्वाङ्गपवने क्रुद्धे गात्रस्फुरणभञ्जने वेदनाभिः परीताश्च स्फुटन्तीवास्य सन्धयः

сарва̄н̇гапаване круддхе га̄траспхуран̣абхан̃джане ведана̄бхих̣ парӣта̄ш́ча спхут̣антӣва̄сйа сандхайах̣

214

सर्वाङ्गगतमेकाङ्गगतञ्चापि समीरणम् तैलावगाहनं हन्ति तोयवेगमिवाचलः

сарва̄н̇гагатамека̄н̇гагатан̃ча̄пи самӣран̣ам таила̄вага̄ханам̣ ханти тойавегамива̄чалах̣

215

स्थाननामानुरूपैश्च लिङ्गैः शेषान्विनिर्दिशेत् सर्वेष्वेतेषु संसर्गं पित्ताद्यैरुपलक्षयेत्

стха̄нана̄ма̄нурӯпаиш́ча лин̇гаих̣ ш́еш̣а̄нвинирдиш́ет сарвеш̣ветеш̣у сам̣саргам̣ питта̄дйаирупалакш̣айет

216

प्रथमं ह्रस्वकेशत्वं ततो वाचालताऽपि च आटोपः पार्श्वशूलञ्च पुरीषस्यातिगाढता

пратхамам̣ храсвакеш́атвам̣ тато ва̄ча̄лата̄'пи ча а̄т̣опах̣ па̄рш́ваш́ӯлан̃ча пурӣш̣асйа̄тига̄д̣хата̄

217

तथा मलाप्रवृत्तिश्च कम्पः स्तम्भश्च रूक्षता कार्श्यं कार्ष्ण्यञ्च शैत्यञ्च लोमहर्षो व्यथा तथा

татха̄ мала̄правр̣ттиш́ча кампах̣ стамбхаш́ча рӯкш̣ата̄ ка̄рш́йам̣ ка̄рш̣н̣йан̃ча ш́аитйан̃ча ломахарш̣о вйатха̄ татха̄

218

तोदो भेदः शिरास्फूर्त्तिरङ्गमर्दोऽङ्गशुष्कता संकोचश्चाङ्गविभ्रंशो मोहश्चञ्चलचित्तता

тодо бхедах̣ ш́ира̄спхӯрттиран̇гамардо'н̇гаш́уш̣ката̄ сам̣кочаш́ча̄н̇гавибхрам̣ш́о мохаш́чан̃чалачиттата̄

219

निद्रा नाशः स्वेदनाशो बलहानिश्च भीरुता शुक्रक्षयो रजोनाशो गर्भनाशः परिश्रमः

нидра̄ на̄ш́ах̣ сведана̄ш́о балаха̄ниш́ча бхӣрута̄ ш́укракш̣айо раджона̄ш́о гарбхана̄ш́ах̣ париш́рамах̣

220

सामान्यवातरोगाणां या चिकित्सा प्रवक्ष्यते एषां सातु विधातव्या तयैते यान्ति संक्षयम्

са̄ма̄нйава̄тарога̄н̣а̄м̣ йа̄ чикитса̄ правакш̣йате еш̣а̄м̣ са̄ту видха̄тавйа̄ тайаите йа̄нти сам̣кш̣айам

221

एवंविधानि रूपाणि करोति कुपितोऽनिलः हेतुस्थानविशेषेण भवेद्रो गविशेषकृत्

евам̣видха̄ни рӯпа̄н̣и кароти купито'нилах̣ хетустха̄навиш́еш̣ен̣а бхаведро гавиш́еш̣акр̣т

222

उदाने पित्तसंयुक्ते दाहो मूर्च्छा भ्रमः क्लमः अस्वेदहर्षौ मन्दाग्निः शीतता च कफावृते

уда̄не питтасам̣йукте да̄хо мӯрччха̄ бхрамах̣ кламах̣ асведахарш̣ау манда̄гних̣ ш́ӣтата̄ ча капха̄вр̣те

223

प्राणे पित्तावृते छर्दिर्दाहश्चैवोपजायते दौर्बल्यं सदनं तन्द्रा वैरस्यञ्च कफावृते

пра̄н̣е питта̄вр̣те чхардирда̄хаш́чаивопаджа̄йате даурбалйам̣ саданам̣ тандра̄ ваирасйан̃ча капха̄вр̣те

224

स्वेदो दाहस्तृषा मूर्च्छा समाने पित्तसंयुते कफेन सक्ते विण्मूत्रे गात्रहर्षश्च जायते

сведо да̄хастр̣ш̣а̄ мӯрччха̄ сама̄не питтасам̣йуте капхена сакте вин̣мӯтре га̄трахарш̣аш́ча джа̄йате

225

अपाने पित्तसंयुक्ते दाहौष्ण्यं रक्तमूत्रता अधःकाये गुरुत्वञ्च शीतता च कफावृते

апа̄не питтасам̣йукте да̄хауш̣н̣йам̣ рактамӯтрата̄ адхах̣ка̄йе гурутван̃ча ш́ӣтата̄ ча капха̄вр̣те

226

व्याने पित्तावृते दाहो गात्रविक्षेपणं क्लमः स्तम्भोऽथ दण्डकश्चापि शूलशोथौ कफावृते

вйа̄не питта̄вр̣те да̄хо га̄травикш̣епан̣ам̣ кламах̣ стамбхо'тха дан̣д̣акаш́ча̄пи ш́ӯлаш́отхау капха̄вр̣те

227

वाते सपित्ते कुर्वीत वातपित्तहरीः क्रियाः सकफे तत्र कुर्वीत वातश्लेष्महरीं क्रियाम्

ва̄те сапитте курвӣта ва̄тапиттахарӣх̣ крийа̄х̣ сакапхе татра курвӣта ва̄таш́леш̣махарӣм̣ крийа̄м

228

त्वग्रूक्षा स्फुटिता सुप्ता कृशा कृष्णा च तुद्यते आतन्यते सरागा च सर्वरुक्त्वग्गतेऽनिले

твагрӯкш̣а̄ спхут̣ита̄ супта̄ кр̣ш́а̄ кр̣ш̣н̣а̄ ча тудйате а̄танйате сара̄га̄ ча сарваруктваггате'ниле

229

रुजस्तीव्राः ससन्तापा वैवर्ण्यं कृशताऽरुचिः गात्रे चारूंषि भुक्तस्यस्तम्भश्चासृग्गतेऽनिले

руджастӣвра̄х̣ сасанта̄па̄ ваиварн̣йам̣ кр̣ш́ата̄'ручих̣ га̄тре ча̄рӯм̣ш̣и бхуктасйастамбхаш́ча̄ср̣ггате'ниле

230

गुर्वङ्गं तुद्यते स्तब्धं दण्डमुष्टिहतं यथा सरुक्स्तिमितमत्यर्थं वाते मांससमाश्रिते

гурван̇гам̣ тудйате стабдхам̣ дан̣д̣амуш̣т̣ихатам̣ йатха̄ сарукстимитаматйартхам̣ ва̄те ма̄м̣сасама̄ш́рите

231

तथा मेदःश्रितः कुर्याद् ग्रन्थीन्मन्दरुजो व्रणान्

татха̄ медах̣ш́ритах̣ курйа̄д грантхӣнмандаруджо вран̣а̄н

232

भेदोऽस्थिपर्वणां सन्धिशूलं मांसबलक्षयः अस्वप्नः सतता रुक् च वाते दुष्टेऽस्थिसंस्थिते वाते मज्जगते पीडा न कदाचित्प्रशाम्यति

бхедо'стхипарван̣а̄м̣ сандхиш́ӯлам̣ ма̄м̣сабалакш̣айах̣ асвапнах̣ сатата̄ рук ча ва̄те душ̣т̣е'стхисам̣стхите ва̄те маджджагате пӣд̣а̄ на када̄читпраш́а̄мйати

233

क्षिप्रं मुञ्चति बध्नाति शुक्रं गर्भमथापि वा विकृतिं जनयेच्चापि शुक्रस्थः कुपितोऽनिलः

кш̣ипрам̣ мун̃чати бадхна̄ти ш́украм̣ гарбхаматха̄пи ва̄ викр̣тим̣ джанайечча̄пи ш́украстхах̣ купито'нилах̣

234

वायौ त्वगाश्रिते स्नेहाभ्यङ्गं स्वेदञ्च कारयेत् रक्तस्थे शीतलांल्लेपान्विरेकं रक्तमोक्षणम्

ва̄йау твага̄ш́рите снеха̄бхйан̇гам̣ сведан̃ча ка̄райет рактастхе ш́ӣтала̄м̣ллепа̄нвирекам̣ рактамокш̣ан̣ам

235

मांसमेदोगते वाते सविरेकं निरूहणम् अस्थिमज्जगते स्नेहं बहिरन्तश्च योजयेत्

ма̄м̣самедогате ва̄те савирекам̣ нирӯхан̣ам астхимаджджагате снехам̣ бахиранташ́ча йоджайет

236

केतकनागबलाऽतिबलानां यद्बहुलेन रसेन विपक्वम् तैलमनल्पतुषोदकसिद्धं मारुतमस्थिगतं विनिहन्ति

кетакана̄габала̄'тибала̄на̄м̣ йадбахулена расена випаквам таиламаналпатуш̣одакасиддхам̣ ма̄рутамастхигатам̣ виниханти

237

हर्षोऽन्नपानं शुक्रस्थे बलशुक्रकरं हितम्

харш̣о'ннапа̄нам̣ ш́украстхе балаш́укракарам̣ хитам

238

अथ स्थानविशेषेण वातव्याधिविशेषाः वाते कोष्ठाश्रिते दुष्टे निग्रहो मूत्रवर्चसोः ब्रध्नहृद्रो गगुल्मार्शः पार्श्वशूलञ्च जायते

атха стха̄навиш́еш̣ен̣а ва̄тавйа̄дхивиш́еш̣а̄х̣ ва̄те кош̣т̣ха̄ш́рите душ̣т̣е ниграхо мӯтраварчасох̣ брадхнахр̣дро гагулма̄рш́ах̣ па̄рш́ваш́ӯлан̃ча джа̄йате

239

पाचनीयै रसेर्युक्तैरन्यैर्वा पाचयेन्मलान् विशेषतः पिबेत्क्षीरं नरः कोष्ठगतेऽनिले

па̄чанӣйаи расерйуктаиранйаирва̄ па̄чайенмала̄н виш́еш̣атах̣ пибеткш̣ӣрам̣ нарах̣ кош̣т̣хагате'ниле

240

हृत्पार्श्वोदरनाभीरुक्तृष्णोद्गारविसूचिकाः कासः कण्ठास्यशोषश्च श्वासश्चामाशयेऽनिले

хр̣тпа̄рш́водарана̄бхӣруктр̣ш̣н̣одга̄рависӯчика̄х̣ ка̄сах̣ кан̣т̣ха̄сйаш́ош̣аш́ча ш́ва̄саш́ча̄ма̄ш́айе'ниле

241

आमाशयस्थे त्वनिले प्रशस्तं प्राग् लङ्घनं दीपनपाचनञ्च प्रच्छर्दनं तीक्ष्णविरेचनं वा मुद्गा यवाः शालियुताः पुराणाः

а̄ма̄ш́айастхе тваниле праш́астам̣ пра̄г лан̇гханам̣ дӣпанапа̄чанан̃ча праччхарданам̣ тӣкш̣н̣авиречанам̣ ва̄ мудга̄ йава̄х̣ ш́а̄лийута̄х̣ пура̄н̣а̄х̣

242

भूतीकपथ्याशटिपुष्कराणि बिल्वामृतादारुकनागराणि उग्राविषामागधिकाविडानिक्वाथास्त्रयः सामसमीरणघ्नाः

бхӯтӣкапатхйа̄ш́ат̣ипуш̣кара̄н̣и билва̄мр̣та̄да̄рукана̄гара̄н̣и угра̄виш̣а̄ма̄гадхика̄вид̣а̄никва̄тха̄страйах̣ са̄масамӣран̣агхна̄х̣

243

चित्रकेन्द्र यवौ पाठा कटुकातिविषाऽभया आमाशयोत्थवातघ्नं चूर्णं पेयं सुखाम्बुना

читракендра йавау па̄т̣ха̄ кат̣ука̄тивиш̣а̄'бхайа̄ а̄ма̄ш́айоттхава̄тагхнам̣ чӯрн̣ам̣ пейам̣ сукха̄мбуна̄

244

योगेऽस्मिन्भिषजा ग्राह्याः षण्णां षड्धरणाः पृथक् दिनेषु षट्सु दातव्यास्तेन षड् धरणः स्मृतः

йоге'сминбхиш̣аджа̄ гра̄хйа̄х̣ ш̣ан̣н̣а̄м̣ ш̣ад̣дхаран̣а̄х̣ пр̣тхак динеш̣у ш̣ат̣су да̄тавйа̄стена ш̣ад̣ дхаран̣ах̣ смр̣тах̣

245

आमाशयगते वाते छर्दिताय यथाक्रमम् देयः षड्धरणो योगः सप्तरात्रं सुखाम्बुना

а̄ма̄ш́айагате ва̄те чхардита̄йа йатха̄крамам дейах̣ ш̣ад̣дхаран̣о йогах̣ саптара̄трам̣ сукха̄мбуна̄

246

पक्वाशयस्थोऽन्त्रकूजं शूलाटोपौ करोति च कृच्छ्रमूत्रपुरीषत्वमानाहं त्रिकवेदनाम्

паква̄ш́айастхо'нтракӯджам̣ ш́ӯла̄т̣опау кароти ча кр̣ччхрамӯтрапурӣш̣атвама̄на̄хам̣ трикаведана̄м

247

वह्नेः सम्वर्द्धनं कार्यं कर्मौदावर्त्तकं तथा देयः स्नेहविरेकश्च पक्वाशयगतेऽनिले

вахнех̣ самварддханам̣ ка̄рйам̣ кармауда̄варттакам̣ татха̄ дейах̣ снехавирекаш́ча паква̄ш́айагате'ниле

248

वाते जठरगे दद्यात्क्षारचूर्णादि दीपनम्

ва̄те джат̣хараге дадйа̄ткш̣а̄рачӯрн̣а̄ди дӣпанам

249

शुण्ठीकुटजबीजाग्निचूर्ण कोष्णाम्बु कुक्षिगे

ш́ун̣т̣хӣкут̣аджабӣджа̄гничӯрн̣а кош̣н̣а̄мбу кукш̣иге

250

ग्रहो विण्मूत्रवातानां शूलाध्मानाश्मशर्कराः जङ्घोरुत्रिकपार्श्वांसपृष्ठरोगी गुदेऽनिले

грахо вин̣мӯтрава̄та̄на̄м̣ ш́ӯла̄дхма̄на̄ш́маш́аркара̄х̣ джан̇гхорутрикапа̄рш́ва̄м̣сапр̣ш̣т̣харогӣ гуде'ниле

251

वाते गुदगते दुष्टे कर्मोदावर्त्तकं हितम्

ва̄те гудагате душ̣т̣е кармода̄варттакам̣ хитам

252

हृदयानिलनाशाय गुडूचीं मरिचान्विताम् पिबेत्प्रातः प्रयत्नेन सुखं तप्ताम्भसा सह पिबेदुष्णाम्भसा पिष्टमाश्वगन्धं बिभीतकम् गुडयुक्तं प्रयत्नेन हृदयानिलनाशनम् देवदारुसमायुक्तं नागरं परिपेषितम् हृद्वातवेदनायुक्तः पीत्वा सुखमवाप्नुयात्

хр̣дайа̄нилана̄ш́а̄йа гуд̣ӯчӣм̣ марича̄нвита̄м пибетпра̄тах̣ прайатнена сукхам̣ тапта̄мбхаса̄ саха пибедуш̣н̣а̄мбхаса̄ пиш̣т̣ама̄ш́вагандхам̣ бибхӣтакам гуд̣айуктам̣ прайатнена хр̣дайа̄нилана̄ш́анам девада̄русама̄йуктам̣ на̄гарам̣ парипеш̣итам хр̣два̄таведана̄йуктах̣ пӣтва̄ сукхамава̄пнуйа̄т

253

श्रोत्रादिष्विन्द्रि यवधं कुर्यात्क्रुद्धः समीरणः

ш́ротра̄диш̣виндри йавадхам̣ курйа̄ткруддхах̣ самӣран̣ах̣

254

श्रोत्रादिष्वनिले दुष्टे कार्यो वातहरः क्रमः स्नेहाभ्यङ्गावगाहाश्च मर्दनालेपनानि च

ш́ротра̄диш̣ваниле душ̣т̣е ка̄рйо ва̄тахарах̣ крамах̣ снеха̄бхйан̇га̄вага̄ха̄ш́ча мардана̄лепана̄ни ча

255

कुर्याच्छिरागतः शूलं शिराकुञ्चनपूरणम् स बाह्याभ्यन्तरायामं खल्लीं कुब्जत्वमेव च

курйа̄ччхира̄гатах̣ ш́ӯлам̣ ш́ира̄кун̃чанапӯран̣ам са ба̄хйа̄бхйантара̄йа̄мам̣ кхаллӣм̣ кубджатвамева ча

256

स्नेहाभ्यङ्गोपनाहाश्च मर्दनालेपनानि च वाते शिरोगते कुर्यात्तथा चासृग्विमोक्षणम्

снеха̄бхйан̇гопана̄ха̄ш́ча мардана̄лепана̄ни ча ва̄те ш́ирогате курйа̄ттатха̄ ча̄ср̣гвимокш̣ан̣ам

257

शूलमाक्षेपकः कम्पः स्तम्भः स्नाय्वनिलाद्भवेत् स्वेदोपनाहाग्निकर्मबन्धनोन्मर्दनानि च क्रुद्धे स्नायुगते वाते कारयेत्कुशलो भिषक्

ш́ӯлама̄кш̣епаках̣ кампах̣ стамбхах̣ сна̄йванила̄дбхавет сведопана̄ха̄гникармабандханонмардана̄ни ча круддхе сна̄йугате ва̄те ка̄райеткуш́ало бхиш̣ак

258

हन्ति सन्धिगतः सन्धीञ्छूलशोथौ करोति च

ханти сандхигатах̣ сандхӣн̃чхӯлаш́отхау кароти ча

259

कुर्यात्सन्धिगते वाते दाहस्नेहोपनाहनम् इन्द्र वारुणिकामूलं मागधीगुडसंयुतम् भक्षयेत्कर्षमात्रं तत्सन्धिवातं व्यपोहति

курйа̄тсандхигате ва̄те да̄хаснехопана̄ханам индра ва̄рун̣ика̄мӯлам̣ ма̄гадхӣгуд̣асам̣йутам бхакш̣айеткарш̣ама̄трам̣ татсандхива̄там̣ вйапохати

260

हनुस्तम्भार्दिताक्षेपपक्षाघातापतानकाः कालेन महता यत्नात्सिध्यन्ति न च वा न वा

ханустамбха̄рдита̄кш̣епапакш̣а̄гха̄та̄пата̄нака̄х̣ ка̄лена махата̄ йатна̄тсидхйанти на ча ва̄ на ва̄

261

नवान् बलवतां त्वेतान् साधयेन्निरुपद्र वान्

нава̄н балавата̄м̣ твета̄н са̄дхайеннирупадра ва̄н

262

विसर्पदाहरुग्भङ्गमूर्च्छाऽरुच्यग्निमार्दवैः क्षीणमांसबलं वाता घ्नन्ति पक्षवधादतः

висарпада̄харугбхан̇гамӯрччха̄'ручйагнима̄рдаваих̣ кш̣ӣн̣ама̄м̣сабалам̣ ва̄та̄ гхнанти пакш̣авадха̄датах̣

263

शूनं सुप्तत्वचं म्लानं कम्पाध्माननिपीडितम् रुजाऽत्तिमन्तञ्च नरं वातव्याधिर्विनाशयेत्

ш́ӯнам̣ суптатвачам̣ мла̄нам̣ кампа̄дхма̄нанипӣд̣итам руджа̄'ттимантан̃ча нарам̣ ва̄тавйа̄дхирвина̄ш́айет

264

अव्याहतगतिर्यस्य स्थानस्थः प्रकृतौ स्थितः वायुः स्यात्सोऽधिकं जीवेद्वीतरोगः समाः शतम्

авйа̄хатагатирйасйа стха̄настхах̣ пракр̣тау стхитах̣ ва̄йух̣ сйа̄тсо'дхикам̣ джӣведвӣтарогах̣ сама̄х̣ ш́атам

265

अथ वातव्याधीनां सामान्यानि भेषजानि माषस्यार्द्धाढकं देयं तुलार्द्धं दशमूलतः पलानि च्छागमांसस्य त्रिंशद्द्रो णेऽम्भसः पचेत्

атха ва̄тавйа̄дхӣна̄м̣ са̄ма̄нйа̄ни бхеш̣аджа̄ни ма̄ш̣асйа̄рддха̄д̣хакам̣ дейам̣ тула̄рддхам̣ даш́амӯлатах̣ пала̄ни ччха̄гама̄м̣сасйа трим̣ш́аддро н̣е'мбхасах̣ пачет

266

चतुर्भागावशेषं तं कषायमवतारयेत् प्रस्थञ्च तिलतैलस्य पयो दद्याच्चतुगुर्णम्

чатурбха̄га̄ваш́еш̣ам̣ там̣ каш̣а̄йамавата̄райет прастхан̃ча тилатаиласйа пайо дадйа̄ччатугурн̣ам

267

जीवनीयानि मञ्जिष्ठा चव्यं चित्रककट्फलम् सव्योषं पिप्पलीमूलं रास्नामलकगोक्षुरम्

джӣванӣйа̄ни ман̃джиш̣т̣ха̄ чавйам̣ читракакат̣пхалам савйош̣ам̣ пиппалӣмӯлам̣ ра̄сна̄малакагокш̣урам

268

आत्मगुप्ता तथैरण्डः शताह्वा लवणत्रयम् देवदार्वमृताकुष्ठमश्वगन्धा वचा शटी

а̄тмагупта̄ татхаиран̣д̣ах̣ ш́ата̄хва̄ лаван̣атрайам девада̄рвамр̣та̄куш̣т̣хамаш́вагандха̄ вача̄ ш́ат̣ӣ

269

एतैरक्षमितैः कल्कैः पाचयेन्मृदुनाग्निना पक्षाघातार्दिते पुंसि हनुस्तम्भार्दिते तथा

етаиракш̣амитаих̣ калкаих̣ па̄чайенмр̣дуна̄гнина̄ пакш̣а̄гха̄та̄рдите пум̣си ханустамбха̄рдите татха̄

270

कर्णशूले शिरः शूले तिमिरे च त्रिदोषजे पाणिपादशिरोग्रीवाभ्रमणे मन्दचङ्क्रमे

карн̣аш́ӯле ш́ирах̣ ш́ӯле тимире ча тридош̣адже па̄н̣ипа̄даш́ирогрӣва̄бхраман̣е мандачан̇краме

271

कलायखञ्जे पङ्गौ च गृध्रस्यामपबाहुके पाने वस्तौ तथाऽभ्यङ्गे नस्ये कर्णादिपूरणे

кала̄йакхан̃дже пан̇гау ча гр̣дхрасйа̄мапаба̄хуке па̄не вастау татха̄'бхйан̇ге насйе карн̣а̄дипӯран̣е

272

तैलमेतत्प्रशंसन्ति सर्ववातविकारनुत् महामाषादिनामेदं भाषितं मुनिभिः पुरा

таиламетатпраш́ам̣санти сарвава̄тавика̄ранут маха̄ма̄ш̣а̄дина̄медам̣ бха̄ш̣итам̣ мунибхих̣ пура̄

273

माषा यवातसीक्षुद्रा मर्कटी च कुरण्टकः

ма̄ш̣а̄ йава̄тасӣкш̣удра̄ маркат̣ӣ ча куран̣т̣аках̣

274

गोकण्टष्टुण्टुकश्चैषां प्रत्येकं पलसप्तकम् चतुर्गुणाम्बुना पक्त्वा पादशेषं शृतं नयेत्

гокан̣т̣аш̣т̣ун̣т̣укаш́чаиш̣а̄м̣ пратйекам̣ паласаптакам чатургун̣а̄мбуна̄ пактва̄ па̄даш́еш̣ам̣ ш́р̣там̣ найет

275

कार्पासकास्थि बदरं शणबीजं कुलत्थकम् पृथक्चतुर्दशपलं चतुर्गुणजले पचेत्

ка̄рпа̄сака̄стхи бадарам̣ ш́ан̣абӣджам̣ кулаттхакам пр̣тхакчатурдаш́апалам̣ чатургун̣аджале пачет

276

कषायं तत्र गृह्णीयाच्चतुर्थांशावशेषितम् प्रस्थञ्च च्छागमांसस्य चतुःषष्टिपले जले

каш̣а̄йам̣ татра гр̣хн̣ӣйа̄ччатуртха̄м̣ш́а̄ваш́еш̣итам прастхан̃ча ччха̄гама̄м̣сасйа чатух̣ш̣аш̣т̣ипале джале

277

प्रक्षिप्य पाचयेद्धीमान्पादशेषं रसं नयेत् तैलप्रस्थे ततः क्वाथान्सर्वास्तान्क्रमतः पचेत्

пракш̣ипйа па̄чайеддхӣма̄нпа̄даш́еш̣ам̣ расам̣ найет таилапрастхе татах̣ ква̄тха̄нсарва̄ста̄нкраматах̣ пачет

278

कल्कद्र व्यैः पचेदेभिरमृताकुष्ठसैन्धवैः रास्नापुनर्नवैरण्डैः पिप्पल्या शतपुष्पया

калкадра вйаих̣ пачедебхирамр̣та̄куш̣т̣хасаиндхаваих̣ ра̄сна̄пунарнаваиран̣д̣аих̣ пиппалйа̄ ш́атапуш̣пайа̄

279

बलाप्रसारणीभ्याञ्च मांस्या कटुकया तथा पृथक्कर्षमितैरेतैः साधयेन्मृदुनाग्निना

бала̄праса̄ран̣ӣбхйа̄н̃ча ма̄м̣сйа̄ кат̣укайа̄ татха̄ пр̣тхаккарш̣амитаиретаих̣ са̄дхайенмр̣дуна̄гнина̄

280

हन्यात्तैलमिदं शीघ्रं वातव्याधीनशेषतः आक्षेपकं पक्षघातमूरुस्तम्भापबाहुकौ हस्तकम्पं शिरः कम्पं विश्वाचीमर्दितं तथा

ханйа̄ттаиламидам̣ ш́ӣгхрам̣ ва̄тавйа̄дхӣнаш́еш̣атах̣ а̄кш̣епакам̣ пакш̣агха̄тамӯрустамбха̄паба̄хукау хастакампам̣ ш́ирах̣ кампам̣ виш́ва̄чӣмардитам̣ татха̄

281

अश्वगन्धाबलाबिल्वं पाटलाबृहतीद्वयम् श्वदंष्ट्रातिवलानिम्बश्योनाकञ्च पुनर्नवाम्

аш́вагандха̄бала̄билвам̣ па̄т̣ала̄бр̣хатӣдвайам ш́вадам̣ш̣т̣ра̄тивала̄нимбаш́йона̄кан̃ча пунарнава̄м

282

प्रसारणीमग्निमन्थं कुर्याद्दशपलं पृथक् चतुर्द्रोणे जले पक्त्वा पादशेषं शृतं नयेत्

праса̄ран̣ӣмагнимантхам̣ курйа̄ддаш́апалам̣ пр̣тхак чатурдрон̣е джале пактва̄ па̄даш́еш̣ам̣ ш́р̣там̣ найет

283

तैलाढकेन संयोज्य शतावर्या रसाढकम् प्रक्षिपेत्तत्र गोक्षीरं ततस्तैलाच्चतुर्गुणम्

таила̄д̣хакена сам̣йоджйа ш́ата̄варйа̄ раса̄д̣хакам пракш̣ипеттатра гокш̣ӣрам̣ татастаила̄ччатургун̣ам

284

पृथक्पलमितैः कल्कैर्द्र व्यैरेभिः पचेद्भिषक् वचाचन्दनकुष्ठैलामांसीशैलेयसैन्धवैः

пр̣тхакпаламитаих̣ калкаирдра вйаиребхих̣ пачедбхиш̣ак вача̄чанданакуш̣т̣хаила̄ма̄м̣сӣш́аилейасаиндхаваих̣

285

अश्वगन्धाबलारास्नाशतपुष्पेन्द्र दारुभिः पर्णीचतुष्टयेनैव तगरेण प्रसाधयेत्

аш́вагандха̄бала̄ра̄сна̄ш́атапуш̣пендра да̄рубхих̣ парн̣ӣчатуш̣т̣айенаива тагарен̣а праса̄дхайет

286

तत्तैलं भोजनेऽभ्यङ्गे पाने वस्तौ च योजयेत् पक्षाघातं हनुस्तम्भं मन्यास्तम्भं गलग्रहम्

таттаилам̣ бходжане'бхйан̇ге па̄не вастау ча йоджайет пакш̣а̄гха̄там̣ ханустамбхам̣ манйа̄стамбхам̣ галаграхам

287

कुब्जत्वं बधिरत्वञ्च गतिभङ्गं कटीग्रहम् गात्रशोषेन्द्रि यध्वंसं शुक्रनाशं ज्वरक्षयान्

кубджатвам̣ бадхиратван̃ча гатибхан̇гам̣ кат̣ӣграхам га̄траш́ош̣ендри йадхвам̣сам̣ ш́украна̄ш́ам̣ джваракш̣айа̄н

288

अन्त्रवृद्धिं कुरण्डञ्च दन्तरोगं शिरोग्रहम् पार्श्वशूलञ्च पङ्गुत्वं बुद्धिनाशञ्च गृध्रसीम्

антравр̣ддхим̣ куран̣д̣ан̃ча дантарогам̣ ш́ирограхам па̄рш́ваш́ӯлан̃ча пан̇гутвам̣ буддхина̄ш́ан̃ча гр̣дхрасӣм

289

अन्यांश्च विविधान्वातान्हरेत्सर्वाङ्गसंश्रयान् अस्याः प्रभावाद्वन्ध्याऽपि नारी पुत्रं प्रसूयते

анйа̄м̣ш́ча вивидха̄нва̄та̄нхаретсарва̄н̇гасам̣ш́райа̄н асйа̄х̣ прабха̄ва̄двандхйа̄'пи на̄рӣ путрам̣ прасӯйате

290

यथा नारायणो देवो दुष्टदैत्यविनाशनः तथेदं वातरोगाणां नाशनं तैलमुत्तमम्

йатха̄ на̄ра̄йан̣о дево душ̣т̣адаитйавина̄ш́анах̣ татхедам̣ ва̄тарога̄н̣а̄м̣ на̄ш́анам̣ таиламуттамам

291

तिलतैलं समादाय चतुराढकसम्मितम् पञ्चपल्लवकल्केन शोधयेद्दोषशान्तये

тилатаилам̣ сама̄да̄йа чатура̄д̣хакасаммитам пан̃чапаллавакалкена ш́одхайеддош̣аш́а̄нтайе

292

तत्राजं दुग्धमथवा गव्यं तैलसमं पचेत् शतावरीरसञ्चापि तैलतुल्यं पचेद्भिषक्

татра̄джам̣ дугдхаматхава̄ гавйам̣ таиласамам̣ пачет ш́ата̄варӣрасан̃ча̄пи таилатулйам̣ пачедбхиш̣ак

293

दशमूली बला रास्ना शिग्रूत्पलपुनर्नवाः शेफालिका नागबला बला चैव प्रसारणी

даш́амӯлӣ бала̄ ра̄сна̄ ш́игрӯтпалапунарнава̄х̣ ш́епха̄лика̄ на̄габала̄ бала̄ чаива праса̄ран̣ӣ

294

अश्वगन्धा सहचरो दशमूलं करञ्जकः खदिरं चन्दनं लोध्रं वचाऽसनपलाशकम्

аш́вагандха̄ сахачаро даш́амӯлам̣ каран̃джаках̣ кхадирам̣ чанданам̣ лодхрам̣ вача̄'санапала̄ш́акам

295

वकुलैरण्डवरुणशालयुग्मकटम्भराः शिरीष शिखरी वासाहिंस्राजम्बूबिभीतकम्

вакулаиран̣д̣аварун̣аш́а̄лайугмакат̣амбхара̄х̣ ш́ирӣш̣а ш́икхарӣ ва̄са̄хим̣сра̄джамбӯбибхӣтакам

296

काञ्चनारः कपित्थश्च पारिभद्रः प्रियालकम् पाषाणभेदः शम्पाको दुग्धिका दाडिमीफलम्

ка̄н̃чана̄рах̣ капиттхаш́ча па̄рибхадрах̣ прийа̄лакам па̄ш̣а̄н̣абхедах̣ ш́ампа̄ко дугдхика̄ да̄д̣имӣпхалам

297

उदुम्बरः सप्तला च कन्यका मालतीत्वचम् मागधी नलमूलञ्च यवकोलकुलत्थकम्

удумбарах̣ саптала̄ ча канйака̄ ма̄латӣтвачам ма̄гадхӣ наламӯлан̃ча йаваколакулаттхакам

298

आत्मगुप्ताऽककार्पासबीजं वत्सादनी स्नुही केतकीमूलधत्तूरलाङ्गलीगर्दभाण्डकम्

а̄тмагупта̄'кака̄рпа̄сабӣджам̣ ватса̄данӣ снухӣ кетакӣмӯладхаттӯрала̄н̇галӣгардабха̄н̣д̣акам

299

चित्रकञ्च महानिम्बं पञ्चवल्कलमेव च मुण्डी टङ्कारी मुशली हंसपादी विशल्यकम्

читракан̃ча маха̄нимбам̣ пан̃чавалкаламева ча мун̣д̣ӣ т̣ан̇ка̄рӣ муш́алӣ хам̣сапа̄дӣ виш́алйакам

300

एषां दशपलान्भागान्वारिण्यष्टगुणे पचेत् पादशेषं परिस्राव्य तत्र तैलं पुनः पचेत्

еш̣а̄м̣ даш́апала̄нбха̄га̄нва̄рин̣йаш̣т̣агун̣е пачет па̄даш́еш̣ам̣ парисра̄вйа татра таилам̣ пунах̣ пачет

301

छागो मेषश्च हरिण एणश्च बहुशृङ्गकः शशः शल्यः शिवा गोधा सिंहो व्याघ्रश्च भल्लुकः

чха̄го меш̣аш́ча харин̣а ен̣аш́ча бахуш́р̣н̇гаках̣ ш́аш́ах̣ ш́алйах̣ ш́ива̄ годха̄ сим̣хо вйа̄гхраш́ча бхаллуках̣

302

वन्यो वराहः खड्गी च महिषो घोटकस्तथा कपिर्बभ्रुर्विडालश्च मूषकश्चोरुदर्दुरः

ванйо вара̄хах̣ кхад̣гӣ ча махиш̣о гхот̣акастатха̄ капирбабхрурвид̣а̄лаш́ча мӯш̣акаш́чорудардурах̣

303

वर्त्तिकस्तित्तिरिर्लावः खञ्जरीटश्चकोरकः उलूको नीलकण्ठश्च वन्यकुक्कुट एव च

варттикаститтирирла̄вах̣ кхан̃джарӣт̣аш́чакораках̣ улӯко нӣлакан̣т̣хаш́ча ванйакуккут̣а ева ча

304

गृध्रश्च गरुडो हंसश्चक्रः कारण्डवोऽपि च कपोतः सारसः क्रौञ्चो वन्यः पारावतस्तथा

гр̣дхраш́ча гаруд̣о хам̣саш́чакрах̣ ка̄ран̣д̣аво'пи ча капотах̣ са̄расах̣ краун̃чо ванйах̣ па̄ра̄ватастатха̄

305

रोहितो मद्गुरश्चापि शिलीन्ध्रः शृङ्गकस्तथा इल्लिसो गर्गरो वर्मिरथ काकः पिकोऽपि च

рохито мадгураш́ча̄пи ш́илӣндхрах̣ ш́р̣н̇гакастатха̄ иллисо гаргаро вармиратха ка̄ках̣ пико'пи ча

306

महामत्स्यः कच्छपश्च शिशुमारश्च साङ्कुचिः मकरो घण्टिकाऽकारस्तदलाभे तु गोधिका

маха̄матсйах̣ каччхапаш́ча ш́иш́ума̄раш́ча са̄н̇кучих̣ макаро гхан̣т̣ика̄'ка̄растадала̄бхе ту годхика̄

307

यथालाभममीषाञ्च क्वाथं तैलसमं पचेत्

йатха̄ла̄бхамамӣш̣а̄н̃ча ква̄тхам̣ таиласамам̣ пачет

308

रास्नाऽश्वगन्धामिसिदारुकुष्ठपर्णीचतुष्कागुरुकेशराणि सिन्धूत्थमांसीरजनीद्वयञ्च शैलेयकं चन्दन पुष्करञ्च

ра̄сна̄'ш́вагандха̄мисида̄рукуш̣т̣хапарн̣ӣчатуш̣ка̄гурукеш́ара̄н̣и синдхӯттхама̄м̣сӣраджанӣдвайан̃ча ш́аилейакам̣ чандана пуш̣каран̃ча

309

एला सयष्टी तगराब्दपत्रं भृङ्गोऽष्टवर्गस्तुवचा पलाशी स्थौणेयवृश्चीरकचोरकाख्यं मूर्वात्वचं कट्फलपद्मकं च

ела̄ сайаш̣т̣ӣ тагара̄бдапатрам̣ бхр̣н̇го'ш̣т̣аваргастувача̄ пала̄ш́ӣ стхаун̣ейавр̣ш́чӣракачорака̄кхйам̣ мӯрва̄твачам̣ кат̣пхалападмакам̣ ча

310

मृणालजातीफलकेतकाख्यं सनागपुष्पं सरलं मुरा च जीवन्तिकोशीरवरास्तथैव दुरालभा वानरिका नखश्च

мр̣н̣а̄ладжа̄тӣпхалакетака̄кхйам̣ сана̄гапуш̣пам̣ саралам̣ мура̄ ча джӣвантикош́ӣравара̄статхаива дура̄лабха̄ ва̄нарика̄ накхаш́ча

311

कैवर्त्तमुस्तार्जुनतिक्तकञ्च वातामखर्जूरकतुम्बुराश्च सधातकीग्रन्थिकपर्पटाश्च पटोलहेमाह्वजयन्तिकाश्च

каиварттамуста̄рджунатиктакан̃ча ва̄та̄макхарджӯракатумбура̄ш́ча садха̄такӣгрантхикапарпат̣а̄ш́ча пат̣олахема̄хваджайантика̄ш́ча

312

त्रायन्तिकाऽलम्बुषशक्रबीजं रसाञ्जनाभात्रिवृतारुणाश्च द्रा क्षाकणाद्रो णपुनर्नवाश्च कौन्ती कृमिघ्नो हयमारकश्च

тра̄йантика̄'ламбуш̣аш́акрабӣджам̣ раса̄н̃джана̄бха̄тривр̣та̄рун̣а̄ш́ча дра̄ кш̣а̄кан̣а̄дро н̣апунарнава̄ш́ча каунтӣ кр̣мигхно хайама̄ракаш́ча

313

नीलोत्पलं पद्मककारवीभ्यां रम्भाऽनलो गोक्षुरकः क्षुरश्च कङ्कोलकालेयकुसुम्भपुष्पं तुरुष्ककाश्मीरकसिक्थकञ्च लवङ्गकर्पूररसालकाण्डकस्तूरिकाबालकमम्बरञ्च

нӣлотпалам̣ падмакака̄равӣбхйа̄м̣ рамбха̄'нало гокш̣ураках̣ кш̣ураш́ча кан̇колака̄лейакусумбхапуш̣пам̣ туруш̣кака̄ш́мӣракасиктхакан̃ча лаван̇гакарпӯрараса̄лака̄н̣д̣акастӯрика̄ба̄лакамамбаран̃ча

314

कल्कानमीषां विपचेत्सुवैद्यः पृथक् पृथक् कर्षयुगोन्मितानाम् शुभे च नक्षत्रमुहूर्त्तलग्ने सन्तोष्य विप्रांश्च भिषग्वरांश्च

калка̄намӣш̣а̄м̣ випачетсуваидйах̣ пр̣тхак пр̣тхак карш̣айугонмита̄на̄м ш́убхе ча накш̣атрамухӯртталагне сантош̣йа випра̄м̣ш́ча бхиш̣агвара̄м̣ш́ча

315

सम्पूज्य नारायणनामधेयं देवं त्रिनेत्रं जगतामधीशम् पात्रे तु हेम्नः खलु राजते वा ताम्रेऽथ वा लोहमयेऽपि रक्षेत्

сампӯджйа на̄ра̄йан̣ана̄мадхейам̣ девам̣ тринетрам̣ джагата̄мадхӣш́ам па̄тре ту хемнах̣ кхалу ра̄джате ва̄ та̄мре'тха ва̄ лохамайе'пи ракш̣ет

316

अभ्यञ्जनेऽञ्जने नस्ये निरूहेचावगाहने पाने चैतद्यथाव्याधि प्रयुञ्जीत चिकित्सकः

абхйан̃джане'н̃джане насйе нирӯхеча̄вага̄хане па̄не чаитадйатха̄вйа̄дхи прайун̃джӣта чикитсаках̣

317

बहुनाऽत्र किमुक्तेन तैलमेतत्प्रयोजितम् अवश्यं वातजान्व्याधीनशीतिमति नाशयेत्

бахуна̄'тра кимуктена таиламетатпрайоджитам аваш́йам̣ ва̄таджа̄нвйа̄дхӣнаш́ӣтимати на̄ш́айет

318

एतस्याभ्यासतो जन्तोर्जरा जातु न जायते पतन्ति वलयो नाङ्गे पलितञ्च न जायते

етасйа̄бхйа̄сато джанторджара̄ джа̄ту на джа̄йате патанти валайо на̄н̇ге палитан̃ча на джа̄йате

319

नेत्रं तेजस्वि नितरां गरुडस्येव जायते नोच्चैःश्रुतिर्न बाधिर्यं कर्णनादो न जायते

нетрам̣ теджасви нитара̄м̣ гаруд̣асйева джа̄йате ноччаих̣ш́рутирна ба̄дхирйам̣ карн̣ана̄до на джа̄йате

320

पाणिकम्पः शिरः कम्पः प्रलापश्च न जायते बुद्धिभ्रंशो न जायेत तस्मात्कर्मसु पाटवम्

па̄н̣икампах̣ ш́ирах̣ кампах̣ прала̄паш́ча на джа̄йате буддхибхрам̣ш́о на джа̄йета тасма̄ткармасу па̄т̣авам

321

यथा जलेन सिक्तस्य शाखिनः पल्लवादयः वर्द्धन्ते धातवस्तद्वद् देहिनोऽनेन नित्यशः

йатха̄ джалена сиктасйа ш́а̄кхинах̣ паллава̄дайах̣ варддханте дха̄тавастадвад дехино'нена нитйаш́ах̣

322

आमं गर्भं त्यजेज्जातु सूतिका रुग्युता च या याश्च दुष्प्रसवक्षीणास्ताभ्य एतद्धितं परम्

а̄мам̣ гарбхам̣ тйаджеджджа̄ту сӯтика̄ ругйута̄ ча йа̄ йа̄ш́ча душ̣прасавакш̣ӣн̣а̄ста̄бхйа етаддхитам̣ парам

323

वन्ध्या च लभते पुत्रं गर्भपातो न जायते योनिरोगाः प्रणश्यन्ति प्रदरश्च प्रशाम्यति

вандхйа̄ ча лабхате путрам̣ гарбхапа̄то на джа̄йате йонирога̄х̣ пран̣аш́йанти прадараш́ча праш́а̄мйати

324

अस्मात्तैलवरादन्यत्कुत्रचिन्नास्ति भेषजम् बल्यं वृष्यं बृहंणञ्च रसायनमिदं महत्

асма̄ттаилавара̄данйаткутрачинна̄сти бхеш̣аджам балйам̣ вр̣ш̣йам̣ бр̣хам̣н̣ан̃ча раса̄йанамидам̣ махат

325

पुरा देवासुरे युद्धे दैत्यैरभिहतान्सुरान् भिन्नान्भग्नास्थिकान्विद्धान्पिच्चितान्व्यथयाऽदितान्

пура̄ дева̄суре йуддхе даитйаирабхихата̄нсура̄н бхинна̄нбхагна̄стхика̄нвиддха̄нпиччита̄нвйатхайа̄'дита̄н

326

दृष्ट्वा हिताय देवानां नराणां चाब्रवीदिदम् तैलं नारायणो देवो महानारायणाभिधम्

др̣ш̣т̣ва̄ хита̄йа дева̄на̄м̣ нара̄н̣а̄м̣ ча̄бравӣдидам таилам̣ на̄ра̄йан̣о дево маха̄на̄ра̄йан̣а̄бхидхам

327

नागरं पिप्पलीमूलंचव्यमूषणचित्रकम् भृष्टं हिङ्ग्वजमोदा च सर्षपो जीरकद्वयम्

на̄гарам̣ пиппалӣмӯлам̣чавйамӯш̣ан̣ачитракам бхр̣ш̣т̣ам̣ хин̇гваджамода̄ ча сарш̣апо джӣракадвайам

328

रेणुकेन्द्र यवौ पाठा बिडङ्गं गजपिप्पली कटुकाऽतिविषा भार्गी वचा मूर्वा च पत्रकम्

рен̣укендра йавау па̄т̣ха̄ бид̣ан̇гам̣ гаджапиппалӣ кат̣ука̄'тивиш̣а̄ бха̄ргӣ вача̄ мӯрва̄ ча патракам

329

देवदारु कणा कुष्ठं रास्ना मुस्ता च सैन्धवम् एला त्रिकण्टकं पथ्या धान्यकञ्च बिभीतकम्

девада̄ру кан̣а̄ куш̣т̣хам̣ ра̄сна̄ муста̄ ча саиндхавам ела̄ трикан̣т̣акам̣ патхйа̄ дха̄нйакан̃ча бибхӣтакам

330

धात्री च त्वगुशीरञ्च यवक्षारोऽखिलान्यपि एतानि समभागानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत्

дха̄трӣ ча твагуш́ӣран̃ча йавакш̣а̄ро'кхила̄нйапи ета̄ни самабха̄га̄ни сӯкш̣мачӯрн̣а̄ни ка̄райет

331

यावन्त्येतानि चूर्णानि तावानेवात्र गुग्गुलुः संमर्द्य सर्पिषा पश्चात्सर्वं संमिश्रयेच्च तत्

йа̄вантйета̄ни чӯрн̣а̄ни та̄ва̄нева̄тра гуггулух̣ сам̣мардйа сарпиш̣а̄ паш́ча̄тсарвам̣ сам̣миш́райечча тат

332

एवं पिण्डच्च तत्कृत्वा धारयेद् घृतभाजने गुटिकाष्टङ्कमात्रास्तु खादेत्तास्तु यथोचिताः

евам̣ пин̣д̣ачча таткр̣тва̄ дха̄райед гхр̣табха̄джане гут̣ика̄ш̣т̣ан̇кама̄тра̄сту кха̄детта̄сту йатхочита̄х̣

333

आदौ शाणोन्मितं खादेत्सार्द्धशाणं ततः परम् तदग्रे कर्षमर्द्धन्तु पूर्णं कर्षं ततः परम्

а̄дау ш́а̄н̣онмитам̣ кха̄детса̄рддхаш́а̄н̣ам̣ татах̣ парам тадагре карш̣амарддханту пӯрн̣ам̣ карш̣ам̣ татах̣ парам

334

गुग्गुलुर्योगराजोऽय महामुख्यो रसायनः मैथुनाहारपानानां नियमो नात्र विद्यते

гуггулурйогара̄джо'йа маха̄мукхйо раса̄йанах̣ маитхуна̄ха̄рапа̄на̄на̄м̣ нийамо на̄тра видйате

335

अर्शांसि ग्रहणीरोगं प्लीहगुल्मोदरानपि आनाहं मन्दमग्निञ्च श्वासं कासमरोचकम्

арш́а̄м̣си грахан̣ӣрогам̣ плӣхагулмодара̄напи а̄на̄хам̣ мандамагнин̃ча ш́ва̄сам̣ ка̄самарочакам

336

प्रमेहं नाभिशूलञ्च कृमिक्षयमुरोग्रहम् सर्वान्वातामयान्हन्यादामवातमपस्मृतिम्

прамехам̣ на̄бхиш́ӯлан̃ча кр̣микш̣айамурограхам сарва̄нва̄та̄майа̄нханйа̄да̄мава̄тамапасмр̣тим

337

वातरक्तं तथा कुष्ठं तथा दुष्टव्रणानपि शुक्रदोषं रजोदोषमुदावर्त्तं भगन्दरम्

ва̄тарактам̣ татха̄ куш̣т̣хам̣ татха̄ душ̣т̣авран̣а̄напи ш́украдош̣ам̣ раджодош̣амуда̄варттам̣ бхагандарам

338

रास्नाऽदिक्वाथसंयुक्तः सर्ववातामयान्हरेत् काकोल्यादिशृतात्पित्तं कफमारग्वधादिना

ра̄сна̄'диква̄тхасам̣йуктах̣ сарвава̄та̄майа̄нхарет ка̄колйа̄диш́р̣та̄тпиттам̣ капхама̄рагвадха̄дина̄

339

दार्वीशृतेन मेहांश्च गोमूत्रेण च पाण्डुताम् मधुना मेदसो वृद्धिं कुष्ठं निम्बशृतेन च

да̄рвӣш́р̣тена меха̄м̣ш́ча гомӯтрен̣а ча па̄н̣д̣ута̄м мадхуна̄ медасо вр̣ддхим̣ куш̣т̣хам̣ нимбаш́р̣тена ча

340

छिन्नाक्वाथेन वातास्रं शोथं मूलकजाच्छृतात् पाटलाक्वाथसहितो विषं मूषकसम्भवम्

чхинна̄ква̄тхена ва̄та̄срам̣ ш́отхам̣ мӯлакаджа̄ччхр̣та̄т па̄т̣ала̄ква̄тхасахито виш̣ам̣ мӯш̣акасамбхавам

341

त्रिफलाक्वाथसंयुक्तो दारुणां नेत्रवेदनाम् पुनर्नवाऽदिक्वाथेन हन्ति सर्वोदराण्यपि

трипхала̄ква̄тхасам̣йукто да̄рун̣а̄м̣ нетраведана̄м пунарнава̄'диква̄тхена ханти сарводара̄н̣йапи

342

रास्ना पुनर्नवा शुण्ठी गुडूच्येरण्डजं शृतम् सप्तधातुगते वाते सामे सर्वाङ्गगेऽपि चेत्

ра̄сна̄ пунарнава̄ ш́ун̣т̣хӣ гуд̣ӯчйеран̣д̣аджам̣ ш́р̣там саптадха̄тугате ва̄те са̄ме сарва̄н̇гаге'пи чет

343

युक्तः कल्को रसोनस्य तिलतैलेन सिन्धुना वातरोगान्हरेत्सर्वाञ्ज्वरांश्च विषमानपि

йуктах̣ калко расонасйа тилатаилена синдхуна̄ ва̄тарога̄нхаретсарва̄н̃джвара̄м̣ш́ча виш̣ама̄напи

344

क्षीरेण तैलेन घृतेन वाऽपि मांसेन सार्द्धं लशुनानि खादेत् शाल्योदनेनापि च षष्टिकेन पलार्द्धवृद्ध्या दिवसानि सप्त

кш̣ӣрен̣а таилена гхр̣тена ва̄'пи ма̄м̣сена са̄рддхам̣ лаш́уна̄ни кха̄дет ш́а̄лйоданена̄пи ча ш̣аш̣т̣икена пала̄рддхавр̣ддхйа̄ диваса̄ни сапта

345

वातोत्थरोगान्विषमज्वरांश्च शूलान्सगुल्मान्दहनस्य मान्द्यम् प्लीहानमुग्रं भुजपार्श्वशूलं शिरोव्यथां कृन्तति शुक्रदोषान्

ва̄тоттхарога̄нвиш̣амаджвара̄м̣ш́ча ш́ӯла̄нсагулма̄ндаханасйа ма̄ндйам плӣха̄намуграм̣ бхуджапа̄рш́ваш́ӯлам̣ ш́ировйатха̄м̣ кр̣нтати ш́украдош̣а̄н

346

अन्नप्रकारैः पललप्रकारैर्गोधूमकैर्वा यवशक्तुभिर्वा दुग्धेन तैलेन घृतेन वाऽपि युक्तानि शीते लशुनानि खादेत्

аннапрака̄раих̣ палалапрака̄раиргодхӯмакаирва̄ йаваш́актубхирва̄ дугдхена таилена гхр̣тена ва̄'пи йукта̄ни ш́ӣте лаш́уна̄ни кха̄дет

347

संवर्त्तकैर्लावकपिञ्जलैर्वा मृग्याः पलैर्वाऽप्यथ कौक्कुटैर्वा वाराहवर्त्तीरकहारिणैर्वा सुसंस्कृतैरग्निबलं समीक्ष्य

сам̣варттакаирла̄вакапин̃джалаирва̄ мр̣гйа̄х̣ палаирва̄'пйатха кауккут̣аирва̄ ва̄ра̄хаварттӣракаха̄рин̣аирва̄ сусам̣скр̣таирагнибалам̣ самӣкш̣йа

348

रसोनपक्वकन्दस्य गुलिका निस्तुषीकृताः पाटयित्वा च मध्यस्थं दूरीकुर्यात्तदङ्कुरम्

расонапаквакандасйа гулика̄ нистуш̣ӣкр̣та̄х̣ па̄т̣айитва̄ ча мадхйастхам̣ дӯрӣкурйа̄ттадан̇курам

349

निश्युग्रगन्धनाशाय दध्ना सन्नीय रक्षयेत् ततः प्रक्षाल्य संशोष्य शिलायां परिपेषयेत्

ниш́йуграгандхана̄ш́а̄йа дадхна̄ саннӣйа ракш̣айет татах̣ пракш̣а̄лйа сам̣ш́ош̣йа ш́ила̄йа̄м̣ парипеш̣айет

350

कल्कस्य पञ्चमं भागं चूर्णमेषां विनिक्षिपेत् सौवर्चलं यवानीञ्च भर्जितं हिङ्गु सैन्धवम्

калкасйа пан̃чамам̣ бха̄гам̣ чӯрн̣амеш̣а̄м̣ виникш̣ипет сауварчалам̣ йава̄нӣн̃ча бхарджитам̣ хин̇гу саиндхавам

351

कटुत्रिकं जीरकञ्च समभागानि चूर्णयेत् तिलतैलञ्च कल्कस्य तुर्याशं तत्र मिश्रयेत्

кат̣утрикам̣ джӣракан̃ча самабха̄га̄ни чӯрн̣айет тилатаилан̃ча калкасйа турйа̄ш́ам̣ татра миш́райет

352

खादेत्कर्षमितं प्रातः किं वा दोषाद्यपेक्षया अनुपानं प्रकुर्वीत वातारिशृतमन्वहम्

кха̄деткарш̣амитам̣ пра̄тах̣ ким̣ ва̄ дош̣а̄дйапекш̣айа̄ анупа̄нам̣ пракурвӣта ва̄та̄риш́р̣таманвахам

353

सर्वाङ्गैकाङ्गजं वातमर्दितञ्चापतन्त्रकम् अपस्मारं तथोन्मादमूरुस्तम्भञ्च गृध्रसीम्

сарва̄н̇гаика̄н̇гаджам̣ ва̄тамардитан̃ча̄патантракам апасма̄рам̣ татхонма̄дамӯрустамбхан̃ча гр̣дхрасӣм

354

उरः पृष्ठकटीपार्श्वकुक्षिपीडां कृमीन्हरेत् मद्यं मांसं तथाऽम्लञ्च रसं सेवेत नित्यशः

урах̣ пр̣ш̣т̣хакат̣ӣпа̄рш́вакукш̣ипӣд̣а̄м̣ кр̣мӣнхарет мадйам̣ ма̄м̣сам̣ татха̄'млан̃ча расам̣ севета нитйаш́ах̣

355

आयासमातपं रोषमतिनीरं गुडं स्त्रियम् रसोनमश्नन्पुरुषस्त्यजेदेतन्निरन्तरम्

а̄йа̄сама̄тапам̣ рош̣аматинӣрам̣ гуд̣ам̣ стрийам расонамаш́нанпуруш̣астйаджедетаннирантарам

356

वर्जयेत्तदतीसारी प्रमेही पाण्डुरोगवान् अरोचकी गर्भिणी च मूर्च्छाऽशोरोगसंयुतः

варджайеттадатӣса̄рӣ прамехӣ па̄н̣д̣урогава̄н арочакӣ гарбхин̣ӣ ча мӯрччха̄'ш́орогасам̣йутах̣

357

रक्तपित्ती च शोषी च यक्ष्मी छर्द्यर्दितो नरः पित्ते तु पथ्यभुक्कुर्यात्प्रयोगान्ते विरेचनम्

рактапиттӣ ча ш́ош̣ӣ ча йакш̣мӣ чхардйардито нарах̣ питте ту патхйабхуккурйа̄тпрайога̄нте виречанам

358

अन्यथा तस्य जायन्ते कुष्ठपाण्ड्वामयादयः स्त्रीस्तन्यं त्वरितं दद्याद्वालानामप्यनिच्छताम्

анйатха̄ тасйа джа̄йанте куш̣т̣хапа̄н̣д̣ва̄майа̄дайах̣ стрӣстанйам̣ тваритам̣ дадйа̄два̄ла̄на̄мапйаниччхата̄м

359

तथा च लभते सिद्धिं महावीर्याद्र सोनतः

татха̄ ча лабхате сиддхим̣ маха̄вӣрйа̄дра сонатах̣

360

रसो गन्धो वरा वह्निर्गुग्गुलुः क्रमवर्द्धितः तत्रैकभागः सूतः स्याद्गन्धको द्विगुणः स्मृतः

расо гандхо вара̄ вахниргуггулух̣ крамаварддхитах̣ татраикабха̄гах̣ сӯтах̣ сйа̄дгандхако двигун̣ах̣ смр̣тах̣

361

त्रिभागा त्रिफला योज्या चतुर्भागस्तु चित्रकः गुग्गुलुः पञ्चभागः स्याद्रुबुतैलेन मर्दयेत्

трибха̄га̄ трипхала̄ йоджйа̄ чатурбха̄гасту читраках̣ гуггулух̣ пан̃чабха̄гах̣ сйа̄друбутаилена мардайет

362

क्षित्वा तत्रोदितं चूर्णं तेन तैलेन मर्दयेत् गुटिकां कर्षमात्रान्तु भक्षयेत्प्रातरेव हि

кш̣итва̄ татродитам̣ чӯрн̣ам̣ тена таилена мардайет гут̣ика̄м̣ карш̣ама̄тра̄нту бхакш̣айетпра̄тарева хи

363

नागरैरण्डमूलानां कषायं प्रपिबेदनु अभ्यज्यैरण्डतैलेन स्वेदयेत्पृष्ठदेशकम्

на̄гараиран̣д̣амӯла̄на̄м̣ каш̣а̄йам̣ прапибедану абхйаджйаиран̣д̣атаилена сведайетпр̣ш̣т̣хадеш́акам

364

विरेकपरिणामे तु स्निग्धमुष्णञ्च भोजयेत् वातारिसंज्ञको ह्येष रसो नियतसेवितः मासेन मरुतो रोगान्हरेत्सुरतवर्जिनः

вирекапарин̣а̄ме ту снигдхамуш̣н̣ан̃ча бходжайет ва̄та̄рисам̣джн̃ако хйеш̣а расо нийатасевитах̣ ма̄сена маруто рога̄нхаретсуратаварджинах̣