Часть II, пракарана 1

основы Аюрведы (теория)

Бхавапракаша · Пурвакханда · Глава 6 · 29 стихов

Открыть в интерактивном читателе →

Пурвакханда — Часть II, пракарана 1

1
न मानेन विना युक्तिर्द्र व्याणां जायते क्वचित् अतः प्रयोगकार्यार्थं मानमत्रोच्यते मया
на ма̄нена вина̄ йуктирдра вйа̄н̣а̄м̣ джа̄йате квачит атах̣ прайогака̄рйа̄ртхам̣ ма̄наматрочйате майа̄
Без меры сочетание веществ никогда не достигается должным образом; поэтому ради практического применения мера теперь излагается мной.

Шестая глава Пурвакханды — короткий, но важный технический раздел (29 стихов), излагающий систему аюрведических мер веса и объёма: сперва традиционную «магадха-ману» Чараки, а затем упрощённую «калинга-ману», приспособленную для людей нынешнего века (кали-юги) со слабым пищеварением.

2
चरकस्य मतं वैद्यैराद्यैर्यस्मान्मतं ततः विहाय सर्वमानानि मागधं मानमुच्यते
чаракасйа матам̣ ваидйаира̄дйаирйасма̄нматам̣ татах̣ виха̄йа сарвама̄на̄ни ма̄гадхам̣ ма̄намучйате
Поскольку таково мнение Чараки и древних врачей, поэтому, отложив все прочие меры, излагается мера Магадхи (магадха-мана).
3
त्रसरेणुर्बुधैः प्रोक्तस्त्रिशता परमाणुभिः त्रसरेणुस्तु पर्यायनाम्ना वंशी निगद्यते
трасарен̣урбудхаих̣ проктастриш́ата̄ парама̄н̣убхих̣ трасарен̣усту парйа̄йана̄мна̄ вам̣ш́ӣ нигадйате
Трасарену (пылинка в солнечном луче) провозглашена мудрыми состоящей из трёхсот атомов (параману); трасарену также называется другим именем — «ванши» (бамбуковая пылинка).
4
जालान्तरगतैः सूर्यकरैर्वंशी विलोक्यते षड्वंशीभिर्मरीचिः स्यात्ताभिः षड्भिश्च राजिका
джа̄ла̄нтарагатаих̣ сӯрйакараирвам̣ш́ӣ вилокйате ш̣ад̣вам̣ш́ӣбхирмарӣчих̣ сйа̄тта̄бхих̣ ш̣ад̣бхиш́ча ра̄джика̄
Ванши видна в солнечных лучах, проходящих сквозь решётку; шесть ванши составляют одну маричи (частицу луча), а шесть маричи — одну раджику (горчичную единицу).
5
तिसृभी राजिकाभिश्च्न सर्षपः प्रोच्यते बुधैः यवोऽष्टसर्षपैः प्रोक्तो गुञ्जा स्यात्तच्चतुष्टयम्
тиср̣бхӣ ра̄джика̄бхиш́чна сарш̣апах̣ прочйате будхаих̣ йаво'ш̣т̣асарш̣апаих̣ прокто гун̃джа̄ сйа̄ттаччатуш̣т̣айам
Три раджики мудрыми провозглашаются одним саршапой (горчичным зерном); восемь саршап провозглашаются одним явой (ячменным зерном); четыре явы составляют одну гунджу (семя гунджи, ратти).
6
षड्भिस्तु रक्तिकाभिः स्यान्माषको हेमधानकौ माषैश्चतुर्भिः शाणः स्याद्धरणः स निगद्यते
ш̣ад̣бхисту рактика̄бхих̣ сйа̄нма̄ш̣ако хемадха̄накау ма̄ш̣аиш́чатурбхих̣ ш́а̄н̣ах̣ сйа̄ддхаран̣ах̣ са нигадйате
Шесть ратти составляют одну машаку, называемую также «хемадханака»; четыре маши составляют одну шану, также называемую «дхарана».
7
टङ्कः स एव कथितस्तद्द्वयं कोल उच्यते क्षुद्र को वटकश्चैव द्र ङ्क्षणः स निगद्यते
т̣ан̇ках̣ са ева катхитастаддвайам̣ кола учйате кш̣удра ко ват̣акаш́чаива дра н̇кш̣ан̣ах̣ са нигадйате
Та же [шана] называется «танкой»; две таковых называются «кола»; она же называется «кшудрака», «ватака» и «дракшана».
8
कोलद्वयन्तुं कर्षः स्यात्स प्रोक्तः पाणिमानिका अक्षः पिचुः पाणितलं किञ्चित्पाणिश्च तिन्दुकम्
коладвайантум̣ карш̣ах̣ сйа̄тса проктах̣ па̄н̣има̄ника̄ акш̣ах̣ пичух̣ па̄н̣италам̣ кин̃читпа̄н̣иш́ча тиндукам
Две колы составляют одну каршу, также называемую «панимасника», «акша», «пичу», «панитала», отчасти «пани» и «тиндука».
9
विडालपदकं चैव तथा षोडशिका मता करमध्यो हंसपदं सुवर्णं कवलग्रहः
вид̣а̄лападакам̣ чаива татха̄ ш̣од̣аш́ика̄ мата̄ карамадхйо хам̣сападам̣ суварн̣ам̣ кавалаграхах̣
[Карша называется] также «видалападака», а также считается «шодашикой» (шестнадцатой частью), «карамадхьей», «хамсападой», «суварной» и «кавалаграхой».
10
उदुम्बरञ्च पर्यायैः कर्षमेव निगद्यते स्यात्कर्षाभ्यामर्द्धपलं शुक्तिरष्टमिका तथा
удумбаран̃ча парйа̄йаих̣ карш̣амева нигадйате сйа̄ткарш̣а̄бхйа̄марддхапалам̣ ш́уктираш̣т̣амика̄ татха̄
И «удумбара» — этими синонимами обозначается сама карша; две карши составляют половину палы, также называемую «шукти» и «аштамика» (восьмой частью).
11
शुक्तिभ्याञ्च पलं ज्ञेयं मुष्टिराम्रं चतुर्थिका प्रकुञ्चः षोडशी बिल्वं पलमेवात्र कीत्तर्यते
ш́уктибхйа̄н̃ча палам̣ джн̃ейам̣ муш̣т̣ира̄мрам̣ чатуртхика̄ пракун̃чах̣ ш̣од̣аш́ӣ билвам̣ паламева̄тра кӣттарйате
Две шукти составляют одну палу, [называемую также] «муштхи», «амра», «чатуртхика» (четвёртой частью), «пракунча», «шодаши» и «бильва» — так здесь описывается сама пала.
12
पलाभ्यां प्रसृतिर्ज्ञेया प्रसृतञ्च निगद्यते प्रसृतिभ्यामञ्जलि स्यात्कुडवोऽद्धशरावकः
пала̄бхйа̄м̣ праср̣тирджн̃ейа̄ праср̣тан̃ча нигадйате праср̣тибхйа̄ман̃джали сйа̄ткуд̣аво'ддхаш́ара̄ваках̣
Две палы составляют одну прасрити, также так называемую; две прасрити составляют один анджали, [называемый также] «кудава» и «ардха-шаравака» (половина шаравы).
13
अष्टमानञ्च स ज्ञेयः कुडवाभ्याञ्च मानिका शरावोऽष्टपलं तद्वज्ज्ञेयमत्र विचक्षणैः
аш̣т̣ама̄нан̃ча са джн̃ейах̣ куд̣ава̄бхйа̄н̃ча ма̄ника̄ ш́ара̄во'ш̣т̣апалам̣ тадваджджн̃ейаматра вичакш̣ан̣аих̣
Тот [кудава] также известен как «аштамана» (восьмая часть); две кудавы составляют одну «манику»; шарава равна восьми палам — это также следует знать проницательным.
14
शरावाभ्यां भवेत्प्रस्थश्चतुः प्रस्थस्तथाऽढकः भाजनं कांस्यपात्रं च चतुःषष्टिपलश्च सः
ш́ара̄ва̄бхйа̄м̣ бхаветпрастхаш́чатух̣ прастхастатха̄'д̣хаках̣ бха̄джанам̣ ка̄м̣сйапа̄трам̣ ча чатух̣ш̣аш̣т̣ипалаш́ча сах̣
Две шаравы составляют одну прастху; четыре прастхи составляют одну адхаку, также называемую «бхаджана» и «камсьяпатра» (бронзовый сосуд), — и она равна шестидесяти четырём палам.
15
चतुर्भिराढकैद्रो र्णः! कलशो नल्वणोऽमणः उन्मानञ्चघटो राशिद्रो र्ण!पर्यायसंज्ञितः
чатурбхира̄д̣хакаидро рн̣ах̣! калаш́о налван̣о'ман̣ах̣ унма̄нан̃чагхат̣о ра̄ш́идро рн̣а!парйа̄йасам̣джн̃итах̣
Четыре адхаки составляют одну дрону, также называемую «каляша», «налвана», «амана», «унмана», «гхата» и «раши» — все эти слова синонимичны дроне.
16
द्रो णाभ्यां शूर्पकुम्भौ च चतुःषष्टिशरावकः शूर्पाभ्याञ्च भवेद् द्रो णी वाहो गोणी च सा स्मृता
дро н̣а̄бхйа̄м̣ ш́ӯрпакумбхау ча чатух̣ш̣аш̣т̣иш́ара̄ваках̣ ш́ӯрпа̄бхйа̄н̃ча бхавед дро н̣ӣ ва̄хо гон̣ӣ ча са̄ смр̣та̄
Две дроны составляют одну «шурпу» и «кумбху» — равную шестидесяти четырём шаравам; две шурпы составляют одну «дрони», также называемую «ваха» и «гони».
17
द्रो णीचतुष्टयं खारी कथिता सूक्ष्मबुद्धिभिः चतुःसहस्रपलिका षण्णवत्यधिका च सा
дро н̣ӣчатуш̣т̣айам̣ кха̄рӣ катхита̄ сӯкш̣мабуддхибхих̣ чатух̣сахасрапалика̄ ш̣ан̣н̣аватйадхика̄ ча са̄
Четыре дрони, по мнению тонкомыслящих, провозглашены одной «кхари», которая равна четырём тысячам девяносто шести палам.
18
पलानां द्विसहस्रञ्च भार एकः प्रकीर्त्तितः तुलापलशतं ज्ञेयं सर्वत्रैवैष निश्चयः
пала̄на̄м̣ двисахасран̃ча бха̄ра еках̣ пракӣрттитах̣ тула̄палаш́атам̣ джн̃ейам̣ сарватраиваиш̣а ниш́чайах̣
Две тысячи пал провозглашаются одной «бхарой»; «тула» же считается равной ста палам — таково правило повсеместно.
19
माषटङ्काक्षबिल्वानि कुडवप्रस्थमाढकम् राशिर्गोणी खारिकेति यथोत्तरचतुर्गुणम्
ма̄ш̣ат̣ан̇ка̄кш̣абилва̄ни куд̣авапрастхама̄д̣хакам ра̄ш́иргон̣ӣ кха̄рикети йатхоттарачатургун̣ам
Маша, танка, акша, бильва, кудава, прастха, адхака, раши (дрона), гони, кхари — каждая последующая в четыре раза больше предыдущей.
20
गुञ्जाऽदिमानमारभ्य यावत्स्यात्कुडवस्थितिः द्र वार्द्र शुष्कद्र व्याणां तावन्मानं समं मतम्
гун̃джа̄'дима̄нама̄рабхйа йа̄ватсйа̄ткуд̣авастхитих̣ дра ва̄рдра ш́уш̣кадра вйа̄н̣а̄м̣ та̄ванма̄нам̣ самам̣ матам
Начиная от меры гунджи и вплоть до меры кудавы, одна и та же мера считается равной для жидких, влажных и сухих веществ.
21
प्रस्थादिमानमारभ्य द्विगुणं तद् द्र वार्द्र योः मानं तथा तुलायास्तु द्विगुणं न क्वचित्स्मृतम्
прастха̄дима̄нама̄рабхйа двигун̣ам̣ тад дра ва̄рдра йох̣ ма̄нам̣ татха̄ тула̄йа̄сту двигун̣ам̣ на квачитсмр̣там
Начиная от меры прастхи и далее, эта мера удваивается для жидких и влажных веществ; но для меры весов (тулы) удвоение никогда не применяется.
22
मृद्वृक्षवेणुलोहादेर्भाण्डं यच्चतुरङ्गुलम् विस्तीर्णञ्च तथोच्चञ्च तन्मानं कुडवं वदेत्
мр̣двр̣кш̣авен̣улоха̄дербха̄н̣д̣ам̣ йаччатуран̇гулам вистӣрн̣ан̃ча татхоччан̃ча танма̄нам̣ куд̣авам̣ вадет
Сосуд из мягкого дерева, бамбука, металла или подобного, в четыре пальца шириной и такой же высотой, — такую меру следует называть кудавой.
23
इति मागधमानं समाप्तम् यतो मन्दाग्नयो ह्रस्वा हीनसत्त्वा नराः कलौ अतस्तु मात्रा तद्योग्या प्रोच्यते सुज्ञसंमता
ити ма̄гадхама̄нам̣ сама̄птам йато манда̄гнайо храсва̄ хӣнасаттва̄ нара̄х̣ калау атасту ма̄тра̄ тадйогйа̄ прочйате суджн̃асам̣мата̄
Так завершена мера Магадхи. Поскольку в век Кали люди обладают слабым пищеварительным огнём, короткой жизнью и умалённой жизненной силой, поэтому теперь излагается подходящая для них мера, одобренная знающими.
24
यवो द्वादशभिर्गौरसर्षपैः प्रोच्यते बुधैः यवद्वयेन गुञ्जा स्यात्त्रिगुञ्जो वल्ल उच्यते
йаво два̄даш́абхиргаурасарш̣апаих̣ прочйате будхаих̣ йавадвайена гун̃джа̄ сйа̄ттригун̃джо валла учйате
Ява мудрыми провозглашается состоящей из двенадцати белых горчичных зёрен; две явы составляют одну гунджу; три гунджи называются «валлой».
25
माषो गुञ्जाभिरष्टाभिः सप्तभिर्वा भवेत्क्वचित् चतुर्भिर्माषकैः शाणः स निष्कष्टङ्क एव च
ма̄ш̣о гун̃джа̄бхираш̣т̣а̄бхих̣ саптабхирва̄ бхаветквачит чатурбхирма̄ш̣акаих̣ ш́а̄н̣ах̣ са ниш̣каш̣т̣ан̇ка ева ча
Маша равна восьми гунджам, а иногда — семи; четыре маши составляют одну шану, также называемую «нишка» и «танка».
26
गद्याणो माषकैः षड्भिः कर्षः स्याद्दशमाषकैः चतुष्कर्षैः पलं प्रोक्तं दशशाणमितं बुधैः
гадйа̄н̣о ма̄ш̣акаих̣ ш̣ад̣бхих̣ карш̣ах̣ сйа̄ддаш́ама̄ш̣акаих̣ чатуш̣карш̣аих̣ палам̣ проктам̣ даш́аш́а̄н̣амитам̣ будхаих̣
«Гадьяна» равна шести машам; карша равна десяти машам; четыре карши составляют одну палу, провозглашённую мудрыми равной десяти шанам.
27
चतुष्पलैश्च कुडवः प्रस्थाद्याः पूर्ववन्मताः स्थितिर्नास्त्येव मात्रायाः कालमग्निं वयो बलम्
чатуш̣палаиш́ча куд̣авах̣ прастха̄дйа̄х̣ пӯрваванмата̄х̣ стхитирна̄стйева ма̄тра̄йа̄х̣ ка̄ламагним̣ вайо балам
Четыре палы составляют одну кудаву; прастха и последующие меры считаются такими же, как прежде. Не существует единого твёрдого правила для дозы [лекарства] — [напротив], время, пищеварительный огонь, возраст, силу,
28
प्रकृतिं दोषदेशौ च दृष्ट्वा मात्रां प्रकल्पयेत् नाल्पं हन्त्यौषधं व्याधिं यथाऽम्भोऽल्प महानलः अतिमात्रं च दोषाय यथा शस्ये बहूदकम्
пракр̣тим̣ дош̣адеш́ау ча др̣ш̣т̣ва̄ ма̄тра̄м̣ пракалпайет на̄лпам̣ хантйауш̣адхам̣ вйа̄дхим̣ йатха̄'мбхо'лпа маха̄налах̣ атима̄трам̣ ча дош̣а̄йа йатха̄ ш́асйе бахӯдакам
природный тип, дошу и местность следует принять во внимание при определении дозы; малое [количество] лекарства не устраняет болезнь, подобно тому как малое количество воды [не тушит] большого пожара; а чрезмерная доза вредна, подобно тому как избыток воды [губит] посев.
29
इति कालिङ्गमानं समाप्तम् इति श्रीमिश्रलटकन तनय श्रीमिश्रभाव विरचिते भावप्रकाशे परिभाषादिप्रकरणे प्रथमं मानपरिभाषाख्यं प्रकरणं समाप्तम्
ити ка̄лин̇гама̄нам̣ сама̄птам ити ш́рӣмиш́ралат̣акана танайа ш́рӣмиш́рабха̄ва вирачите бха̄вапрака̄ш́е парибха̄ш̣а̄дипракаран̣е пратхамам̣ ма̄напарибха̄ш̣а̄кхйам̣ пракаран̣ам̣ сама̄птам
Так завершена мера Калинги. Так в «Бхавапракаше», составленной досточтимым Бхавой, сыном досточтимого Мишры Латаки, в разделе о терминологии и прочем завершается первый раздел, называемый «Терминология мер» (мана-парибхаша).