Нетра — болезни глаз | Уттаракханда

Бхавапракаша · Уттаракханда · Глава 62 · 248 стихов

Нетра — болезни глаз

विद्याद्द्व्यङ्गुलबाहुल्यं स्वाङ्गुष्ठोदरसम्मितम् द्व्यङ्गुलंसर्वतः सार्द्धं भिषङ् नयनमण्डलम्

видйа̄ддвйан̇гулаба̄хулйам̣ сва̄н̇гуш̣т̣ходарасаммитам двйан̇гулам̣сарватах̣ са̄рддхам̣ бхиш̣ан̇ найанаман̣д̣алам

पक्ष्मवर्त्मश्वेतकृष्णदृष्टीनां मण्डलानि तु अनुपूर्वन्तु ते मध्याश्चत्वारोऽन्त्या यथोत्तरम्

пакш̣мавартмаш́ветакр̣ш̣н̣адр̣ш̣т̣ӣна̄м̣ ман̣д̣ала̄ни ту анупӯрванту те мадхйа̄ш́чатва̄ро'нтйа̄ йатхоттарам

द्वादश व्याधयो दृष्टौ तत्रैवान्यौ गदावुभौ कृष्णमार्गे तु चत्वारो दशैकः शुक्लभागजाः

два̄даш́а вйа̄дхайо др̣ш̣т̣ау татраива̄нйау гада̄вубхау кр̣ш̣н̣ама̄рге ту чатва̄ро даш́аиках̣ ш́уклабха̄гаджа̄х̣

वर्त्मन्येको विंशतिश्च पक्ष्मजौ द्वौ प्रकीर्त्तितौ नव सन्धिषु सर्वस्मिन्नेत्रे सप्तदशोदिताः एवं नेत्रे समस्ताः स्युरष्टसप्ततिरामयाः

вартманйеко вим̣ш́атиш́ча пакш̣маджау двау пракӣрттитау нава сандхиш̣у сарвасминнетре саптадаш́одита̄х̣ евам̣ нетре самаста̄х̣ сйураш̣т̣асаптатира̄майа̄х̣

वाताद्दश तथा पित्तात्कफाच्चैव त्रयोदश

ва̄та̄ддаш́а татха̄ питта̄ткапха̄ччаива трайодаш́а

रक्तात्षोडश विज्ञेयाः सर्वजाः पञ्चविशतिः बाह्यौ पुनर्द्वौ नयने रोगाः षट्सप्ततिः स्मृताः

ракта̄тш̣од̣аш́а виджн̃ейа̄х̣ сарваджа̄х̣ пан̃чавиш́атих̣ ба̄хйау пунардвау найане рога̄х̣ ш̣ат̣саптатих̣ смр̣та̄х̣

उष्णाभितप्तस्यजलप्रवेशाद् दूरेक्षणात्स्वप्नविपर्ययाच्च स्वेदाद्र जोधूमनिषेवणाच्च छर्देर्विघाताद्वमनातियोगात्

уш̣н̣а̄бхитаптасйаджалаправеш́а̄д дӯрекш̣ан̣а̄тсвапнавипарйайа̄чча сведа̄дра джодхӯманиш̣еван̣а̄чча чхардервигха̄та̄двамана̄тийога̄т

शुक्तारनालाम्बुकुलत्थमाषाद्विण्मूत्रवातागमनिग्रहाच्च प्रसक्तसंरोदनशोकतापाच्छिरोऽभिघातादतिशीघ्रयानात्

ш́укта̄рана̄ла̄мбукулаттхама̄ш̣а̄двин̣мӯтрава̄та̄гаманиграха̄чча прасактасам̣роданаш́оката̄па̄ччхиро'бхигха̄та̄датиш́ӣгхрайа̄на̄т

तथा ॠतूनाञ्च विपर्ययेण क्लेशाभितापादतिमैथुनाच्च बाष्पग्रहात्सूक्ष्मनिरीक्षणाच्च नेत्रे विकारं जनयति दोषाः

татха̄ р̣̄тӯна̄н̃ча випарйайен̣а клеш́а̄бхита̄па̄датимаитхуна̄чча ба̄ш̣паграха̄тсӯкш̣манирӣкш̣ан̣а̄чча нетре вика̄рам̣ джанайати дош̣а̄х̣

शिराऽनुसारिभिर्दोषैर्विगुणैरूर्ध्वमाश्रितैः जायन्ते नेत्रभागेषु रोगाः परमदारुणाः

ш́ира̄'нуса̄рибхирдош̣аирвигун̣аирӯрдхвама̄ш́ритаих̣ джа̄йанте нетрабха̄геш̣у рога̄х̣ парамада̄рун̣а̄х̣

मसूरदलमात्रां तु पञ्चभूतप्रसादजाम् खद्योतविस्फुलिङ्गाभां सिद्धां तेजोभिरव्ययैः

масӯрадалама̄тра̄м̣ ту пан̃чабхӯтапраса̄даджа̄м кхадйотависпхулин̇га̄бха̄м̣ сиддха̄м̣ теджобхиравйайаих̣

आवृतां पटलेनाक्ष्णोर्बाह्येन विवराकृतिम् शीतसात्म्यां नृणां दृष्टिमाहुर्नयनचिन्तकाः

а̄вр̣та̄м̣ пат̣алена̄кш̣н̣орба̄хйена вивара̄кр̣тим ш́ӣтаса̄тмйа̄м̣ нр̣н̣а̄м̣ др̣ш̣т̣има̄хурнайаначинтака̄х̣

तेजोजलाश्रितं बाह्यं तेष्वन्यत्पिशिताश्रितम् मेदस्तृतीयं पटलमाश्रितं त्वस्थ्नि चापरम् पञ्चमांशसमं दृष्टेस्तेषां बाहुल्यमिष्यते

теджоджала̄ш́ритам̣ ба̄хйам̣ теш̣ванйатпиш́ита̄ш́ритам медастр̣тӣйам̣ пат̣алама̄ш́ритам̣ твастхни ча̄парам пан̃чама̄м̣ш́асамам̣ др̣ш̣т̣естеш̣а̄м̣ ба̄хулйамиш̣йате

प्रथमे पटले यस्य दोषो दृष्टेर्व्यवस्थितः अव्यक्तानि स्वरूपाणि कदाचिदथ पश्यति

пратхаме пат̣але йасйа дош̣о др̣ш̣т̣ервйавастхитах̣ авйакта̄ни сварӯпа̄н̣и када̄чидатха паш́йати

दृष्टिर्भृशं विह्वलति द्वितीयं पटले गते मक्षिकामशकान् केशाञ्चालकानीव पश्यति

др̣ш̣т̣ирбхр̣ш́ам̣ вихвалати двитӣйам̣ пат̣але гате макш̣ика̄маш́ака̄н кеш́а̄н̃ча̄лака̄нӣва паш́йати

मण्डलानि पताकाश्च मरीचीन्कुण्डलानि च परिप्लवांश्च विविधान्वर्षमभ्रं तमांसि च

ман̣д̣ала̄ни пата̄ка̄ш́ча марӣчӣнкун̣д̣ала̄ни ча париплава̄м̣ш́ча вивидха̄нварш̣амабхрам̣ тама̄м̣си ча

दूरस्थानि च रूपाणि मन्यते च समीपतः समीपस्थानि दूरे च दृष्टेर्गोचरविभ्रमात्

дӯрастха̄ни ча рӯпа̄н̣и манйате ча самӣпатах̣ самӣпастха̄ни дӯре ча др̣ш̣т̣ергочаравибхрама̄т

यत्नवानपि चात्यर्थं सूचीच्छिद्रं न पश्यति

йатнава̄напи ча̄тйартхам̣ сӯчӣччхидрам̣ на паш́йати

ऊर्ध्वं पश्यति नाधस्तात्तृतीयं पटलं गते सुमहान्त्यपि रूपाणि च्छादितानीव चाम्बरैः

ӯрдхвам̣ паш́йати на̄дхаста̄ттр̣тӣйам̣ пат̣алам̣ гате сумаха̄нтйапи рӯпа̄н̣и ччха̄дита̄нӣва ча̄мбараих̣

कर्णनासाऽक्षिरूपाणि विकृतानि च पश्यति यथादोषञ्च रज्येत दृष्टिर्दोषे बलीयसि

карн̣ана̄са̄'кш̣ирӯпа̄н̣и викр̣та̄ни ча паш́йати йатха̄дош̣ан̃ча раджйета др̣ш̣т̣ирдош̣е балӣйаси

अधःस्थे तु समीपस्थं दूरस्थं चोपरिस्थिते पार्श्वस्थिते पुनर्दोषे पार्श्वस्थानि न पश्यति

адхах̣стхе ту самӣпастхам̣ дӯрастхам̣ чопаристхите па̄рш́вастхите пунардош̣е па̄рш́вастха̄ни на паш́йати

समन्ततः स्थिते दोषे संकुलानीव पश्यति दृष्टिमध्यस्थिते दोषे महद्ध्रस्वं च पश्यति

самантатах̣ стхите дош̣е сам̣кула̄нӣва паш́йати др̣ш̣т̣имадхйастхите дош̣е махаддхрасвам̣ ча паш́йати

दोषे दृष्टिस्थिते तिर्यगेकं वा मन्यते द्विधा द्विधास्थिते द्विधा पश्येद्बहुधा चानवस्थिते

дош̣е др̣ш̣т̣истхите тирйагекам̣ ва̄ манйате двидха̄ двидха̄стхите двидха̄ паш́йедбахудха̄ ча̄навастхите

तिमिराख्यः स यो दोषश्चतुर्थं पटलं गतः रुणद्धि सर्वतो दृष्टिं लिङ्गनाश इति क्वचित्

тимира̄кхйах̣ са йо дош̣аш́чатуртхам̣ пат̣алам̣ гатах̣ рун̣аддхи сарвато др̣ш̣т̣им̣ лин̇гана̄ш́а ити квачит

अस्मिन्नपि तमोभूते नातिरूढे महागदे चन्द्रा दित्यौ सनक्षत्रावन्तरिक्षे च विद्युतः

асминнапи тамобхӯте на̄тирӯд̣хе маха̄гаде чандра̄ дитйау санакш̣атра̄вантарикш̣е ча видйутах̣

निर्मलानि च तेजांसि भ्राजिष्णूनीव पश्यति स एव लिङ्गनाशस्तु नीलिकाकाचसंज्ञितः

нирмала̄ни ча теджа̄м̣си бхра̄джиш̣н̣ӯнӣва паш́йати са ева лин̇гана̄ш́асту нӣлика̄ка̄часам̣джн̃итах̣

दृष्ट्याश्रयाः षट् च षडेव रोगाः षड् लिङ्गनाशा हि भवन्ति तत्र वातेन पित्तेन कफेन सर्वे रक्तात्परिम्लाय्यभिधश्च षष्ठः

др̣ш̣т̣йа̄ш́райа̄х̣ ш̣ат̣ ча ш̣ад̣ева рога̄х̣ ш̣ад̣ лин̇гана̄ш́а̄ хи бхаванти татра ва̄тена питтена капхена сарве ракта̄тпаримла̄ййабхидхаш́ча ш̣аш̣т̣хах̣

तथा नरः पित्तविदग्धदृष्टिः कफेन वाऽन्यस्त्वथ धूमदर्शी यो ह्रस्वजात्यो नकुलान्ध्यसंज्ञो गम्भीरसंज्ञश्च तथैव दृष्टिः

татха̄ нарах̣ питтавидагдхадр̣ш̣т̣их̣ капхена ва̄'нйастватха дхӯмадарш́ӣ йо храсваджа̄тйо накула̄ндхйасам̣джн̃о гамбхӣрасам̣джн̃аш́ча татхаива др̣ш̣т̣их̣

वातेन खलु रूपाणि भ्रमन्तीव च पश्यति आविलान्यरुणाभानि व्याविद्धानीव मानवः

ва̄тена кхалу рӯпа̄н̣и бхрамантӣва ча паш́йати а̄вила̄нйарун̣а̄бха̄ни вйа̄виддха̄нӣва ма̄навах̣

पित्तेनादित्यखद्योत शक्रचापतडिद्गुणान् नृत्यतश्चैव शिखिनः सर्वं नीलञ्च पश्यति

питтена̄дитйакхадйота ш́акрача̄патад̣идгун̣а̄н нр̣тйаташ́чаива ш́икхинах̣ сарвам̣ нӣлан̃ча паш́йати

गौरचामरगौराणि श्वेताभ्रप्रतिमानिच पश्येदसूक्ष्माण्यत्यर्थं व्यभ्रे चैवाभ्रसंप्लवम्

гаурача̄марагаура̄н̣и ш́вета̄бхрапратима̄нича паш́йедасӯкш̣ма̄н̣йатйартхам̣ вйабхре чаива̄бхрасам̣плавам

कफेन पश्येद्रू पाणि स्निग्धानि च सितानि च सलिलप्लावितानीव जालकानीव मानवः

капхена паш́йедрӯ па̄н̣и снигдха̄ни ча сита̄ни ча салилапла̄вита̄нӣва джа̄лака̄нӣва ма̄навах̣

सन्निपातेन चित्राणि विप्लुतानि च पश्यति बहुधाऽपि द्विधा वाऽपि सर्वाण्येव समन्ततः हीनाधिकाङ्गान्यथ वा ज्योतींष्यपि च पश्यति

саннипа̄тена читра̄н̣и виплута̄ни ча паш́йати бахудха̄'пи двидха̄ ва̄'пи сарва̄н̣йева самантатах̣ хӣна̄дхика̄н̇га̄нйатха ва̄ джйотӣм̣ш̣йапи ча паш́йати

पश्ये द्र क्तेनरक्तानि तमांसि विविधानि च हरितान्यथ कृष्णानि पीतान्यपि च मानवः

паш́йе дра ктенаракта̄ни тама̄м̣си вивидха̄ни ча харита̄нйатха кр̣ш̣н̣а̄ни пӣта̄нйапи ча ма̄навах̣

रक्तेन मूर्च्छितं पित्तंपरिम्लायिनमाचरेत्

рактена мӯрччхитам̣ питтам̣паримла̄йинама̄чарет

तेन पीता दिशः पश्येदुद्यन्तमिव भास्करम् विकीर्यमाणान्खद्योतैर्वृक्षांस्तेजोभिरेव हि

тена пӣта̄ диш́ах̣ паш́йедудйантамива бха̄скарам викӣрйама̄н̣а̄нкхадйотаирвр̣кш̣а̄м̣стеджобхирева хи

वातादिजनितैर्नेत्रवर्णैरपि च षड्विधः लिङ्गनाशो निगदितो वर्णो वातादिजो यथा

ва̄та̄диджанитаирнетраварн̣аирапи ча ш̣ад̣видхах̣ лин̇гана̄ш́о нигадито варн̣о ва̄та̄диджо йатха̄

रागोऽरुणो मारुतजः प्रदिष्टो म्लायी च नीलश्च तथैव पित्तात् कफात्सितः शोणितजः सरक्तः समस्तदोषप्रभवो विचित्रः

ра̄го'рун̣о ма̄рутаджах̣ прадиш̣т̣о мла̄йӣ ча нӣлаш́ча татхаива питта̄т капха̄тситах̣ ш́он̣итаджах̣ сарактах̣ самастадош̣апрабхаво вичитрах̣

अरुणं मण्डलं वाताच्चञ्चलं परुषं तथा पित्ततो मण्डलं नीलं कांस्याभं वा सपीतकम्

арун̣ам̣ ман̣д̣алам̣ ва̄та̄ччан̃чалам̣ паруш̣ам̣ татха̄ питтато ман̣д̣алам̣ нӣлам̣ ка̄м̣сйа̄бхам̣ ва̄ сапӣтакам

श्लेष्मणा बहलं स्निग्धं शङ्खकुन्देन्दुपाण्डुरम्

ш́леш̣ман̣а̄ бахалам̣ снигдхам̣ ш́ан̇кхакундендупа̄н̣д̣урам

चलत्पद्मपलाशस्थः शुक्लो बिन्दुरिवाम्भसः मृद्यमाने तु नयने मण्डलं तद्विसर्पति

чалатпадмапала̄ш́астхах̣ ш́укло биндурива̄мбхасах̣ мр̣дйама̄не ту найане ман̣д̣алам̣ тадвисарпати

मण्डलं तु भवेच्चित्रं लिङ्गनाशे त्रिदोषजे प्रवालपद्मपत्राभं मण्डलं शोणितात्मकम्

ман̣д̣алам̣ ту бхавеччитрам̣ лин̇гана̄ш́е тридош̣адже права̄лападмапатра̄бхам̣ ман̣д̣алам̣ ш́он̣ита̄тмакам

रक्तजं मण्डलं दृष्टौ स्थूलकाचारुणप्रभम् परिम्लायिनि रोगे स्यान्म्लानं नीलमथापि वा दोषक्षयात्स्वयं तत्र कदाचित्स्यात्तु दर्शनम्

рактаджам̣ ман̣д̣алам̣ др̣ш̣т̣ау стхӯлака̄ча̄рун̣апрабхам паримла̄йини роге сйа̄нмла̄нам̣ нӣламатха̄пи ва̄ дош̣акш̣айа̄тсвайам̣ татра када̄читсйа̄тту дарш́анам

यथास्वं दोषलिङ्गानि सर्वेष्वेव भवन्ति हि

йатха̄свам̣ дош̣алин̇га̄ни сарвеш̣вева бхаванти хи

पित्तेन दुष्टेन गतेन दृष्टिं पीता भवेद्यस्य नरस्य दृष्टिः पीतानि रूपाणि च तेन पश्येत्स वै नरः पित्तविदग्धदृष्टिः

питтена душ̣т̣ена гатена др̣ш̣т̣им̣ пӣта̄ бхаведйасйа нарасйа др̣ш̣т̣их̣ пӣта̄ни рӯпа̄н̣и ча тена паш́йетса ваи нарах̣ питтавидагдхадр̣ш̣т̣их̣

प्राप्ते तृतीयं पटलं तु दोषे दिवा न पश्येन्निशि वीक्षते सः रात्रौ स शीतानुगृहीतदृष्टिः पित्ताल्पभावात्सकलानि पश्येत्

пра̄пте тр̣тӣйам̣ пат̣алам̣ ту дош̣е дива̄ на паш́йенниш́и вӣкш̣ате сах̣ ра̄трау са ш́ӣта̄нугр̣хӣтадр̣ш̣т̣их̣ питта̄лпабха̄ва̄тсакала̄ни паш́йет

तथा नरः श्लेष्मविदग्धदृष्टिस्तान्येव शुक्लानि हि मन्यते तु त्रिषु स्थितोऽल्प पटलेषु दोषो नक्तान्ध्यमापादयति प्रसह्य दिवा स सूर्यानुगृहीतदृष्टिः पश्येत्तु रूपाणि कफाल्पभावात्

татха̄ нарах̣ ш́леш̣мавидагдхадр̣ш̣т̣иста̄нйева ш́укла̄ни хи манйате ту триш̣у стхито'лпа пат̣алеш̣у дош̣о накта̄ндхйама̄па̄дайати прасахйа дива̄ са сӯрйа̄нугр̣хӣтадр̣ш̣т̣их̣ паш́йетту рӯпа̄н̣и капха̄лпабха̄ва̄т

शोकज्वरायासशिरोऽभितापैरभ्याहता यस्य नरस्य दृष्टिः धूमांस्तु यःपश्यति सर्वभावात्स धूमदर्शीति नरः प्रदिष्टः

ш́окаджвара̄йа̄саш́иро'бхита̄паирабхйа̄хата̄ йасйа нарасйа др̣ш̣т̣их̣ дхӯма̄м̣сту йах̣паш́йати сарвабха̄ва̄тса дхӯмадарш́ӣти нарах̣ прадиш̣т̣ах̣

यो वासरे पश्यति कष्टतोऽथ रूपं महच्चापि निरीक्षतेऽल्पम् रात्रौ पुनर्यः प्रकृतानि पश्येत्स ह्रस्वजात्यो मुनिभिः प्रदिष्टः

йо ва̄саре паш́йати каш̣т̣ато'тха рӯпам̣ махачча̄пи нирӣкш̣ате'лпам ра̄трау пунарйах̣ пракр̣та̄ни паш́йетса храсваджа̄тйо мунибхих̣ прадиш̣т̣ах̣

विद्योतते यस्य नरस्य दृष्टिर्दोषाभिपन्ना नकुलस्य यद्वत् चित्राणि रूपाणि दिवा च पश्येत्स वै विकारो नकुलान्ध्यसंज्ञः

видйотате йасйа нарасйа др̣ш̣т̣ирдош̣а̄бхипанна̄ накуласйа йадват читра̄н̣и рӯпа̄н̣и дива̄ ча паш́йетса ваи вика̄ро накула̄ндхйасам̣джн̃ах̣

दृष्टिर्विरूपा श्वसनोपसृष्टा सङ्कोचमभ्यन्तरतः प्रयाति रुजाऽवगाढा च तमक्षिरोगे गम्भीरिकेति प्रवदन्ति धीराः

др̣ш̣т̣ирвирӯпа̄ ш́васанопаср̣ш̣т̣а̄ сан̇кочамабхйантаратах̣ прайа̄ти руджа̄'вага̄д̣ха̄ ча тамакш̣ироге гамбхӣрикети праваданти дхӣра̄х̣

बाह्यौ पुनर्द्वाविह सम्प्रदिष्टौ निमित्ततश्चाप्यनिमित्ततश्च निमित्ततस्तत्र शिरोऽभितापाज्ज्ञेयस्त्वभिष्यन्दनिदर्शनैः सः

ба̄хйау пунардва̄виха сампрадиш̣т̣ау нимиттаташ́ча̄пйанимиттаташ́ча нимиттатастатра ш́иро'бхита̄па̄джджн̃ейаствабхиш̣йанданидарш́анаих̣ сах̣

सुरर्षिगन्धर्वमहोरगाणां सन्दर्शनेनापि च भास्करस्य हन्येत दृष्टिर्मनुजस्य यस्य स लिङ्गनाशस्त्वनिमित्तसञ्ज्ञः

сурарш̣игандхарвамахорага̄н̣а̄м̣ сандарш́анена̄пи ча бха̄скарасйа ханйета др̣ш̣т̣ирмануджасйа йасйа са лин̇гана̄ш́астванимиттасан̃джн̃ах̣

तत्राक्षि विस्पष्टमिवावभाति वैदूर्यवर्णा विमला च दृष्टिः विदीर्यते सीदति हीयते वा नृणामभीघातहता तु दृष्टिः

татра̄кш̣и виспаш̣т̣амива̄вабха̄ти ваидӯрйаварн̣а̄ вимала̄ ча др̣ш̣т̣их̣ видӣрйате сӣдати хӣйате ва̄ нр̣н̣а̄мабхӣгха̄тахата̄ ту др̣ш̣т̣их̣

इति दृष्टिगत रोगाः अथ कृष्णमण्डलजा रोगाः यत्सव्रणं शुक्लमथाव्रणञ्च पाकात्ययश्चाप्यजका तथैव चत्वार एते नयनामयास्तु कृष्णप्रदेशे नियता भवन्ति

ити др̣ш̣т̣игата рога̄х̣ атха кр̣ш̣н̣аман̣д̣аладжа̄ рога̄х̣ йатсавран̣ам̣ ш́укламатха̄вран̣ан̃ча па̄ка̄тйайаш́ча̄пйаджака̄ татхаива чатва̄ра ете найана̄майа̄сту кр̣ш̣н̣апрадеш́е нийата̄ бхаванти

निमग्नरूपं तु भवेद्धि कृष्णे सूच्येव विद्धं प्रतिभाति यद्वै स्रावं स्रवेदुष्णमतीव चापि तत्सव्रणं शुक्लमुदाहरन्ति

нимагнарӯпам̣ ту бхаведдхи кр̣ш̣н̣е сӯчйева виддхам̣ пратибха̄ти йадваи сра̄вам̣ сраведуш̣н̣аматӣва ча̄пи татсавран̣ам̣ ш́укламуда̄харанти

दृष्टेः समीपे न भवेत्तु यच्च न चावगाढं न च संस्रवेद्यत् अवेदनं यन्न च युग्मशुक्लं तत्सिद्धिमायाति कदाचिदेव

др̣ш̣т̣ех̣ самӣпе на бхаветту йачча на ча̄вага̄д̣хам̣ на ча сам̣сраведйат аведанам̣ йанна ча йугмаш́уклам̣ татсиддхима̄йа̄ти када̄чидева

स्यन्दात्मकं कृष्णगतन्तु शुक्लं शङ्खेन्दुकुन्दप्रतिमावभासम् वैहायसाभ्रप्रतनुप्रकाशमथाव्रणं साध्यतमं वदन्ति

сйанда̄тмакам̣ кр̣ш̣н̣агатанту ш́уклам̣ ш́ан̇кхендукундапратима̄вабха̄сам ваиха̄йаса̄бхрапратанупрака̄ш́аматха̄вран̣ам̣ са̄дхйатамам̣ ваданти

गम्भीरजातं बहलञ्च शुक्लं चिरोत्थितञ्चापि वदन्ति कृच्छ्रम्

гамбхӣраджа̄там̣ бахалан̃ча ш́уклам̣ чироттхитан̃ча̄пи ваданти кр̣ччхрам

विच्छिन्नमध्यं पिशितावृतञ्च चलं शिरासूतमदृष्टिकृच्च द्वित्वग्गतं लोहितमन्ततश्च चिरोत्थितञ्चापि विवर्जनीयम्

виччхиннамадхйам̣ пиш́ита̄вр̣тан̃ча чалам̣ ш́ира̄сӯтамадр̣ш̣т̣икр̣чча двитваггатам̣ лохитамантаташ́ча чироттхитан̃ча̄пи виварджанӣйам

उष्णाश्रुपातः पिडका च कृष्णे यस्मिन्भवेन्मुद्गनिभञ्च शुक्लम् तदप्यसाध्यं प्रवदन्ति केचिदन्ये तु तत्तित्तिरिपक्षतुल्यम्

уш̣н̣а̄ш́рупа̄тах̣ пид̣ака̄ ча кр̣ш̣н̣е йасминбхавенмудганибхан̃ча ш́уклам тадапйаса̄дхйам̣ праваданти кечиданйе ту таттиттирипакш̣атулйам

श्वेतः समाक्रामति सर्वतो हि दोषेण यस्यासितमण्डले तु तमक्षिपाकात्ययमक्षिकोपं सर्वात्मकं वर्जयितव्यमाहुः

ш́ветах̣ сама̄кра̄мати сарвато хи дош̣ен̣а йасйа̄ситаман̣д̣але ту тамакш̣ипа̄ка̄тйайамакш̣икопам̣ сарва̄тмакам̣ варджайитавйама̄хух̣

अजापुरीषप्रतिमो रुजावान् सलोहितो लोहितपिच्छिलाश्रुः विगृह्य कृष्णं प्रचयोऽभ्युपैति तं चाजकाजातमिति व्यवस्येत्

аджа̄пурӣш̣апратимо руджа̄ва̄н салохито лохитапиччхила̄ш́рух̣ вигр̣хйа кр̣ш̣н̣ам̣ прачайо'бхйупаити там̣ ча̄джака̄джа̄тамити вйавасйет

इति कृष्णमण्डलजा रोगाः अथ नेत्रशुक्लभागजा रोगाः प्रस्तारिशुक्लक्षतजाधिमांसस्नाय्वर्मसंज्ञाः खलु पञ्च रोगाः स्याच्छुक्तिका चार्जुनपिष्टकौ च जालं शिराणां पिडकाश्च याः स्युः रोगा बलासग्रथितेन सार्द्धमेकादशाक्ष्णोः खलु शुक्लभागे

ити кр̣ш̣н̣аман̣д̣аладжа̄ рога̄х̣ атха нетраш́уклабха̄гаджа̄ рога̄х̣ праста̄риш́уклакш̣атаджа̄дхима̄м̣сасна̄йвармасам̣джн̃а̄х̣ кхалу пан̃ча рога̄х̣ сйа̄ччхуктика̄ ча̄рджунапиш̣т̣акау ча джа̄лам̣ ш́ира̄н̣а̄м̣ пид̣ака̄ш́ча йа̄х̣ сйух̣ рога̄ бала̄сагратхитена са̄рддхамека̄даш́а̄кш̣н̣ох̣ кхалу ш́уклабха̄ге

प्रस्तार्यर्म तनु स्तीर्णं श्यावं रक्तनिभं सितम्

праста̄рйарма тану стӣрн̣ам̣ ш́йа̄вам̣ рактанибхам̣ ситам

सुश्वेतं मृदु शुक्लार्म शुक्ले तद् वर्द्धते चिरात्

суш́ветам̣ мр̣ду ш́укла̄рма ш́укле тад варддхате чира̄т

पद्माभं मृदु रक्तार्म यन्मांसं चीयते सिते

падма̄бхам̣ мр̣ду ракта̄рма йанма̄м̣сам̣ чӣйате сите

पृथु मृद्वधिमांसार्म बहलञ्च यकृन्निभम्

пр̣тху мр̣двадхима̄м̣са̄рма бахалан̃ча йакр̣ннибхам

स्थिरं प्रसारि मांसाढ्यं शुष्कं स्नाय्वर्म पञ्चमम्

стхирам̣ праса̄ри ма̄м̣са̄д̣хйам̣ ш́уш̣кам̣ сна̄йварма пан̃чамам

श्यावाः स्युः पिशितनिभाश्च बिन्दवो ये शुक्लाभाः सितनिचिताः स शुक्तिसञ्ज्ञः

ш́йа̄ва̄х̣ сйух̣ пиш́итанибха̄ш́ча биндаво йе ш́укла̄бха̄х̣ ситаничита̄х̣ са ш́уктисан̃джн̃ах̣

एको यः शशरुधिरप्रभस्तु बिन्दुः शुक्लस्थो भवति तमर्जुनं वदन्ति

еко йах̣ ш́аш́арудхирапрабхасту биндух̣ ш́укластхо бхавати тамарджунам̣ ваданти

श्लेष्ममारुतकोपेन शुक्ले मांसं समुन्नतम् पिष्टवत्पिष्टकं विद्धि मलाक्तादर्शसन्निभम्

ш́леш̣мама̄рутакопена ш́укле ма̄м̣сам̣ самуннатам пиш̣т̣аватпиш̣т̣акам̣ виддхи мала̄кта̄дарш́асаннибхам

जालाभः कठिनशिरोऽरुणः शिराणां सन्तानो भवति शिराऽदिजालसञ्ज्ञः

джа̄ла̄бхах̣ кат̣хинаш́иро'рун̣ах̣ ш́ира̄н̣а̄м̣ санта̄но бхавати ш́ира̄'диджа̄ласан̃джн̃ах̣

शुक्लस्थाः सितपिडकाःशिरावृता यास्ता विद्यादसितसमीपजाः शिराजाः

ш́укластха̄х̣ ситапид̣ака̄х̣ш́ира̄вр̣та̄ йа̄ста̄ видйа̄даситасамӣпаджа̄х̣ ш́ира̄джа̄х̣

कांस्याभोऽमृदुरथ वारिबिन्दुकल्पो विज्ञेयो नयनसिते बलाससञ्ज्ञः

ка̄м̣сйа̄бхо'мр̣дуратха ва̄рибиндукалпо виджн̃ейо найанасите бала̄сасан̃джн̃ах̣

इति शुक्ल भागजा रोगा अथ वर्त्मजा रोगाः उत्सङ्गिन्यथ कुम्भीका पोथकी वर्त्मशर्करा तथाऽशोवर्त्म शुष्कार्शस्तथैवाञ्जनदूषिका

ити ш́укла бха̄гаджа̄ рога̄ атха вартмаджа̄ рога̄х̣ утсан̇гинйатха кумбхӣка̄ потхакӣ вартмаш́аркара̄ татха̄'ш́овартма ш́уш̣ка̄рш́астатхаива̄н̃джанадӯш̣ика̄

अभ्यन्तरमुखी ताम्रा बाह्यतो वर्त्मसंश्रया सोत्सङ्गोत्सङ्गपिडका सर्वजा स्थूलकण्डुरा

абхйантарамукхӣ та̄мра̄ ба̄хйато вартмасам̣ш́райа̄ сотсан̇готсан̇гапид̣ака̄ сарваджа̄ стхӯлакан̣д̣ура̄

वर्त्मान्ते पिडकाध्माता भिद्यन्ते च स्रवन्ति च कुम्भीकाबीजसदृशाः कुम्भीकाः सन्निपातजाः

вартма̄нте пид̣ака̄дхма̄та̄ бхидйанте ча сраванти ча кумбхӣка̄бӣджасадр̣ш́а̄х̣ кумбхӣка̄х̣ саннипа̄таджа̄х̣

स्राविण्यः कण्डुरा गुर्व्यो रक्तसर्षपसन्निभाः रुजावत्यश्च पिडकाः पोथक्य इति कीर्त्तिताः

сра̄вин̣йах̣ кан̣д̣ура̄ гурвйо рактасарш̣апасаннибха̄х̣ руджа̄ватйаш́ча пид̣ака̄х̣ потхакйа ити кӣрттита̄х̣

पिडकाभिः सुसूक्ष्माभिर्घनाभिरभिसंवृता पिडका या खरा स्थूला वर्त्मस्था वर्त्मशर्करा

пид̣ака̄бхих̣ сусӯкш̣ма̄бхиргхана̄бхирабхисам̣вр̣та̄ пид̣ака̄ йа̄ кхара̄ стхӯла̄ вартмастха̄ вартмаш́аркара̄

एर्वारुबीजप्रतिमाः पिडका मन्दवेदनाः श्लक्ष्णाः खराश्च वर्त्मस्थास्तदर्शोवर्त्म कीत्तर्यते

ерва̄рубӣджапратима̄х̣ пид̣ака̄ мандаведана̄х̣ ш́лакш̣н̣а̄х̣ кхара̄ш́ча вартмастха̄стадарш́овартма кӣттарйате

दीर्घाङ्कुरः खरः स्तब्धो दारुणोऽभ्यन्तरोद्भवः व्याधिरेषोऽभिविख्यातः शुष्कार्शो नाम नामतः

дӣргха̄н̇курах̣ кхарах̣ стабдхо да̄рун̣о'бхйантародбхавах̣ вйа̄дхиреш̣о'бхивикхйа̄тах̣ ш́уш̣ка̄рш́о на̄ма на̄матах̣

दाहतोदवती ताम्रा पिडका वर्त्मसम्भवा मृद्वी मन्दरुजा सूक्ष्मा ज्ञेया साऽञ्जनदूषिका

да̄хатодаватӣ та̄мра̄ пид̣ака̄ вартмасамбхава̄ мр̣двӣ мандаруджа̄ сӯкш̣ма̄ джн̃ейа̄ са̄'н̃джанадӯш̣ика̄

वर्त्मोपचीयते यस्य पिडकाभिः समन्ततः सवर्णाभिः स्थिराभिश्च विद्याद्वहलवर्त्म तत्

вартмопачӣйате йасйа пид̣ака̄бхих̣ самантатах̣ саварн̣а̄бхих̣ стхира̄бхиш́ча видйа̄двахалавартма тат

कण्डूरेणाल्पतोदेन वर्त्मशोफेन मानवः न समं छादयेदक्षि यत्रासौ वर्त्मबन्धकः

кан̣д̣ӯрен̣а̄лпатодена вартмаш́опхена ма̄навах̣ на самам̣ чха̄дайедакш̣и йатра̄сау вартмабандхаках̣

मृद्वल्पवेदनं ताम्रं यद्वर्त्म सममेव च अकस्माच्च भवेद्र क्तं क्लिष्टवर्त्मेति तद्विदुः

мр̣двалпаведанам̣ та̄мрам̣ йадвартма самамева ча акасма̄чча бхаведра ктам̣ клиш̣т̣авартмети тадвидух̣

क्लिष्टं पुनः पित्तयुतं शोणितं विदहेद्यदा तदा क्लिन्नत्वमापन्नमुच्यते वर्त्मकर्दमः

клиш̣т̣ам̣ пунах̣ питтайутам̣ ш́он̣итам̣ видахедйада̄ тада̄ клиннатвама̄паннамучйате вартмакардамах̣

यद्वर्त्म बाह्यतोऽन्तश्च श्यावं शूनं सवेदनम् सकण्डूकं परिक्लेदि श्याववर्त्मेति तन्मतम्

йадвартма ба̄хйато'нташ́ча ш́йа̄вам̣ ш́ӯнам̣ саведанам сакан̣д̣ӯкам̣ парикледи ш́йа̄вавартмети танматам

अरुजं बाह्यतः शूनं वर्त्म यस्य नरस्य हि प्रक्लिन्नवर्त्म तद्विद्यात्क्लिन्नमत्यर्थमन्ततः

аруджам̣ ба̄хйатах̣ ш́ӯнам̣ вартма йасйа нарасйа хи праклиннавартма тадвидйа̄тклиннаматйартхамантатах̣

यस्य धौतान्यधौतानि सम्बध्यन्ते पुनः पुनः वर्त्मान्यपरिपक्वानि विद्यादक्लिन्नवर्त्म तत्

йасйа дхаута̄нйадхаута̄ни самбадхйанте пунах̣ пунах̣ вартма̄нйапарипаква̄ни видйа̄даклиннавартма тат

विमुक्तसन्धि निश्चेष्टं वर्त्म यस्य न मील्यते एतद्वातहतं विद्यात्सरुजं यदि वारुजम्

вимуктасандхи ниш́чеш̣т̣ам̣ вартма йасйа на мӣлйате етадва̄тахатам̣ видйа̄тсаруджам̣ йади ва̄руджам

वर्त्मान्तरस्थं विषमं ग्रन्थिभूतमवेदनम् आचक्षीतार्बुदमिति सरक्तमवलम्बि च

вартма̄нтарастхам̣ виш̣амам̣ грантхибхӯтамаведанам а̄чакш̣ӣта̄рбудамити сарактамаваламби ча

निमेषिणीः शिरा वायुः प्रविष्टो वर्त्मसंश्रयाः सञ्चालयति वर्त्मानि निमेषः स न सिध्यति

нимеш̣ин̣ӣх̣ ш́ира̄ ва̄йух̣ правиш̣т̣о вартмасам̣ш́райа̄х̣ сан̃ча̄лайати вартма̄ни нимеш̣ах̣ са на сидхйати

वर्त्मस्थो यो विवर्द्धेत लोहितो मृदुरङ्कुरः तद्र क्तजं शोणितार्शश्छिन्नं वाऽपि विवर्द्धते

вартмастхо йо виварддхета лохито мр̣дуран̇курах̣ тадра ктаджам̣ ш́он̣ита̄рш́аш́чхиннам̣ ва̄'пи виварддхате

अपाकी कठिनः स्थूलो ग्रन्थिवर्त्मभवोऽरुजः सकण्डूः पिच्छिलः कोलप्रमाणो लगणः स्मृतः

апа̄кӣ кат̣хинах̣ стхӯло грантхивартмабхаво'руджах̣ сакан̣д̣ӯх̣ пиччхилах̣ колапрама̄н̣о лаган̣ах̣ смр̣тах̣

त्रयो दोषा बहिः शोथं कुर्युश्छिद्रा णि वर्त्मनोः प्रस्रवन्त्यन्तरुदकं बिसवद्बिसवर्त्म तत्

трайо дош̣а̄ бахих̣ ш́отхам̣ курйуш́чхидра̄ н̣и вартманох̣ прасравантйантарудакам̣ бисавадбисавартма тат

वाताद्या वर्त्मसंकोचं जनयन्ति मला यदा तदा द्र ष्टुं न शक्नोति कुञ्चनं नाम तद्विदुः

ва̄та̄дйа̄ вартмасам̣кочам̣ джанайанти мала̄ йада̄ тада̄ дра ш̣т̣ум̣ на ш́акноти кун̃чанам̣ на̄ма тадвидух̣

इति वर्त्मजा रोगाः अथ पक्ष्मरोगाः पक्ष्मकोपः पक्ष्मशातो रोगौ द्वौ पक्ष्मसंश्रयौ

ити вартмаджа̄ рога̄х̣ атха пакш̣марога̄х̣ пакш̣макопах̣ пакш̣маш́а̄то рогау двау пакш̣масам̣ш́райау

प्रचालितानि वातेन पक्ष्माण्यक्षि विशन्ति हि घृष्यन्त्यक्षि मुहुस्तानि संरम्भं जनयन्ति च असिते सितभागे च मूलकोशात्पतन्त्यपि पक्ष्मकोपः स विज्ञेयो व्याधिः परमदारुणः

прача̄лита̄ни ва̄тена пакш̣ма̄н̣йакш̣и виш́анти хи гхр̣ш̣йантйакш̣и мухуста̄ни сам̣рамбхам̣ джанайанти ча асите ситабха̄ге ча мӯлакош́а̄тпатантйапи пакш̣макопах̣ са виджн̃ейо вйа̄дхих̣ парамада̄рун̣ах̣

100

यत्पक्ष्मदेहलद्यं मुक्त्वा वर्त्मनोऽन्त प्रजायते घर्षेत्पक्ष्मासिते श्वेते पक्ष्मकोपः च उच्यते

йатпакш̣мадехаладйам̣ муктва̄ вартмано'нта праджа̄йате гхарш̣етпакш̣ма̄сите ш́вете пакш̣макопах̣ ча учйате

101

वर्त्मपक्ष्माशयगतं पित्तं लोमानि शातयेत् कण्डूं दाहं च कुरुते पक्ष्मशातं तमादिशेत्

вартмапакш̣ма̄ш́айагатам̣ питтам̣ лома̄ни ш́а̄тайет кан̣д̣ӯм̣ да̄хам̣ ча куруте пакш̣маш́а̄там̣ тама̄диш́ет

102

इति पक्ष्म रोगौ अथ सन्धिजा रोगाः पक्ष्मवर्त्मगतः सन्धिर्वर्त्मशुक्ल गतोऽपरः शुक्लकृष्ण गतश्चान्यः कृष्ण दृष्टिगतोऽपि च मतः कनीनक गतः षष्ठश्चापाङ्ग संश्रितः

ити пакш̣ма рогау атха сандхиджа̄ рога̄х̣ пакш̣мавартмагатах̣ сандхирвартмаш́укла гато'парах̣ ш́уклакр̣ш̣н̣а гаташ́ча̄нйах̣ кр̣ш̣н̣а др̣ш̣т̣игато'пи ча матах̣ канӣнака гатах̣ ш̣аш̣т̣хаш́ча̄па̄н̇га сам̣ш́ритах̣

103

पूयालसः सोपनाहः स्रावाश्चत्वार एव च पर्वणिकाऽलजी जन्तुग्रन्थिः सन्धौ नवामयाः

пӯйа̄ласах̣ сопана̄хах̣ сра̄ва̄ш́чатва̄ра ева ча парван̣ика̄'ладжӣ джантугрантхих̣ сандхау нава̄майа̄х̣

104

पक्वः शोथः सन्धिजः संस्रवेद्यः सान्द्रं पूयं पूति पूयालसाख्यः

паквах̣ ш́отхах̣ сандхиджах̣ сам̣сраведйах̣ са̄ндрам̣ пӯйам̣ пӯти пӯйа̄ласа̄кхйах̣

105

ग्रन्थिर्नाल्पो दृष्टिसन्धावपाकी कण्डूप्रायो नीरुजश्चोपनाहः

грантхирна̄лпо др̣ш̣т̣исандха̄вапа̄кӣ кан̣д̣ӯпра̄йо нӣруджаш́чопана̄хах̣

106

गत्वा सन्धीनश्रुमार्गेण दोषाः कुर्युः स्रावांल्लक्षणैः स्वैरुपेतान् तं हि स्रावं नेत्रनाडीति चैके लिङ्गं तस्या कीर्त्तयिष्ये चतुर्द्धा

гатва̄ сандхӣнаш́рума̄рген̣а дош̣а̄х̣ курйух̣ сра̄ва̄м̣ллакш̣ан̣аих̣ сваирупета̄н там̣ хи сра̄вам̣ нетрана̄д̣ӣти чаике лин̇гам̣ тасйа̄ кӣрттайиш̣йе чатурддха̄

107

हारिद्रा भं पीतमुष्णं जलं वा पित्तस्रावः संस्रवेत्सन्धिमध्यात्

ха̄ридра̄ бхам̣ пӣтамуш̣н̣ам̣ джалам̣ ва̄ питтасра̄вах̣ сам̣сраветсандхимадхйа̄т

108

श्वेतं सान्द्रं पिच्छिलं यः स्रवेत्तु श्लेष्मस्रावोऽसौ विकारः प्रदिष्टः

ш́ветам̣ са̄ндрам̣ пиччхилам̣ йах̣ сраветту ш́леш̣масра̄во'сау вика̄рах̣ прадиш̣т̣ах̣

109

शोथः सन्धौ संस्रवेद्यस्तु पक्वः पूयं स्रावः सर्वजः सम्मतः स्यात्

ш́отхах̣ сандхау сам̣сраведйасту паквах̣ пӯйам̣ сра̄вах̣ сарваджах̣ самматах̣ сйа̄т

110

रक्तास्रावः शोणिताद्यो विकारो गच्छेदुष्णं तत्र रक्तं प्रभूतम्

ракта̄сра̄вах̣ ш́он̣ита̄дйо вика̄ро гаччхедуш̣н̣ам̣ татра рактам̣ прабхӯтам

111

ताम्रा तन्वी दाहपाकोपपन्ना रक्ताज्ज्ञेया पर्वणी वृत्तशोका जाता सन्धौ कृष्णशुक्लेऽलजी स्यात्तस्मिन्नेव व्याहृता पूर्वलिङ्गैः

та̄мра̄ танвӣ да̄хапа̄копапанна̄ ракта̄джджн̃ейа̄ парван̣ӣ вр̣тташ́ока̄ джа̄та̄ сандхау кр̣ш̣н̣аш́укле'ладжӣ сйа̄ттасминнева вйа̄хр̣та̄ пӯрвалин̇гаих̣

112

जन्तुग्रन्थिर्वर्त्मनः पक्ष्मणश्च कण्डूं कुर्युर्जन्तवः सन्धिजाताः नानारूपा वर्त्मशुक्लान्तसन्धौ गच्छन्त्यन्तर्लोचनं दूषयन्तः

джантугрантхирвартманах̣ пакш̣ман̣аш́ча кан̣д̣ӯм̣ курйурджантавах̣ сандхиджа̄та̄х̣ на̄на̄рӯпа̄ вартмаш́укла̄нтасандхау гаччхантйантарлочанам̣ дӯш̣айантах̣

113

इति सन्धिजा रोगाः अथ समस्तनेत्रजा रोगाः स्यन्दाश्चतुष्का इह सम्प्रदिष्टाश्चत्वार एवेह तथाऽधिमन्थाः पाकः सशोथः स च शोथहीनो हताधिमन्थोऽनिलपर्ययश्च

ити сандхиджа̄ рога̄х̣ атха самастанетраджа̄ рога̄х̣ сйанда̄ш́чатуш̣ка̄ иха сампрадиш̣т̣а̄ш́чатва̄ра евеха татха̄'дхимантха̄х̣ па̄ках̣ саш́отхах̣ са ча ш́отхахӣно хата̄дхимантхо'нилапарйайаш́ча

114

शुष्काक्षिपाकस्त्विह कीर्त्तितश्च तथाऽन्यतो वात उदीरितश्च दृष्टिस्तथाऽम्लाध्युषिता शिराणामुत्पातहर्षौ च समस्तनेत्रे

ш́уш̣ка̄кш̣ипа̄каствиха кӣрттиташ́ча татха̄'нйато ва̄та удӣриташ́ча др̣ш̣т̣истатха̄'мла̄дхйуш̣ита̄ ш́ира̄н̣а̄мутпа̄тахарш̣ау ча самастанетре

115

एवं समस्तनेत्रे स्युरामया दश सप्त च तेषामिह पृथग्वक्ष्ये यथावल्लक्षणान्यपि

евам̣ самастанетре сйура̄майа̄ даш́а сапта ча теш̣а̄миха пр̣тхагвакш̣йе йатха̄валлакш̣ан̣а̄нйапи

116

वातात्पित्तात्कफाद्र क्ता दभिष्यन्दश्चतुर्विधः प्रायेण जायते घोरःसर्वनेत्रामयाकरः

ва̄та̄тпитта̄ткапха̄дра кта̄ дабхиш̣йандаш́чатурвидхах̣ пра̄йен̣а джа̄йате гхорах̣сарванетра̄майа̄карах̣

117

निस्तोदनस्तम्भनरोमहर्षसंघर्षपारुष्यशिरोऽभितापाः विशुष्कभावः शिशिराश्रुता च वाताभिपन्ने नयने भवन्ति

нистоданастамбханаромахарш̣асам̣гхарш̣апа̄руш̣йаш́иро'бхита̄па̄х̣ виш́уш̣кабха̄вах̣ ш́иш́ира̄ш́рута̄ ча ва̄та̄бхипанне найане бхаванти

118

दाहः प्रपाकः शिशिराभिनन्दा धूमायनं वाष्पसमुद्भवश्च उष्णाश्रुता पीतकनेत्रता च पित्ताभिपन्ने नयने भवन्ति

да̄хах̣ прапа̄ках̣ ш́иш́ира̄бхинанда̄ дхӯма̄йанам̣ ва̄ш̣пасамудбхаваш́ча уш̣н̣а̄ш́рута̄ пӣтаканетрата̄ ча питта̄бхипанне найане бхаванти

119

उष्णाभिनन्दा गुरुताऽक्षिशोथः कण्डूपदेहावतिशीतता च स्रावो मुहुः पिच्छिल एव चापि कफाभिपन्ने नयने भवन्ति

уш̣н̣а̄бхинанда̄ гурута̄'кш̣иш́отхах̣ кан̣д̣ӯпадеха̄ватиш́ӣтата̄ ча сра̄во мухух̣ пиччхила ева ча̄пи капха̄бхипанне найане бхаванти

120

ताम्राश्रुता लोहितनेत्रता च राज्यः समन्तादतिलोहिताश्च पित्तस्य लिङ्गानि च यानि तानि रक्ताभिपन्ने नयने भवन्ति

та̄мра̄ш́рута̄ лохитанетрата̄ ча ра̄джйах̣ саманта̄датилохита̄ш́ча питтасйа лин̇га̄ни ча йа̄ни та̄ни ракта̄бхипанне найане бхаванти

121

वृद्धैरेतैरभिष्यन्दैर्नराणाम क्रियावताम् तावन्तस्त्वधिमन्थाः स्युर्नयने तीव्रवेदनाः

вр̣ддхаиретаирабхиш̣йандаирнара̄н̣а̄ма крийа̄вата̄м та̄вантаствадхимантха̄х̣ сйурнайане тӣвраведана̄х̣

122

उत्पाट्यत इवात्यर्थं तथा निर्मथ्यतेऽपि च शिरसोऽद्ध तु तं विद्यादधिमन्थं स्वलक्षणैः

утпа̄т̣йата ива̄тйартхам̣ татха̄ нирматхйате'пи ча ш́ирасо'ддха ту там̣ видйа̄дадхимантхам̣ свалакш̣ан̣аих̣

123

हन्याद् दृष्टिं श्लैष्मिकः सप्तरात्राद्योऽधीमन्थो रक्तजः पञ्चरात्रात् षड्रात्राद्वा वातिको वै निहन्यान्मिथ्याऽचारात्पैत्तिकः सद्य एव

ханйа̄д др̣ш̣т̣им̣ ш́лаиш̣миках̣ саптара̄тра̄дйо'дхӣмантхо рактаджах̣ пан̃чара̄тра̄т ш̣ад̣ра̄тра̄два̄ ва̄тико ваи ниханйа̄нмитхйа̄'ча̄ра̄тпаиттиках̣ садйа ева

124

कण्डूपदेहाश्रुयुतः पक्वोदुम्बरसन्निभः संरम्भी पच्यते यस्तु नेत्रपाकः सशोथकः शोथहीनानि लिङ्गानि नेत्रपाके त्वशोथजे

кан̣д̣ӯпадеха̄ш́руйутах̣ пакводумбарасаннибхах̣ сам̣рамбхӣ пачйате йасту нетрапа̄ках̣ саш́отхаках̣ ш́отхахӣна̄ни лин̇га̄ни нетрапа̄ке тваш́отхадже

125

उपेक्षणादक्षि यदाऽधिमन्थो वाताधिकः शोषयति प्रसह्य रुजाभिरुग्राभिरसाध्य एष हताधिमन्थः खलु नाम रोगः

упекш̣ан̣а̄дакш̣и йада̄'дхимантхо ва̄та̄дхиках̣ ш́ош̣айати прасахйа руджа̄бхиругра̄бхираса̄дхйа еш̣а хата̄дхимантхах̣ кхалу на̄ма рогах̣

126

वारंवारञ्च पर्येति भ्रुवौ नेत्रे च मारुतः रुजाश्च विविधास्तीव्राः स ज्ञेयो वातपर्ययः

ва̄рам̣ва̄ран̃ча парйети бхрувау нетре ча ма̄рутах̣ руджа̄ш́ча вивидха̄стӣвра̄х̣ са джн̃ейо ва̄тапарйайах̣

127

यत्कूणितं दारुणरूक्षवर्त्म सन्दह्यते चाविलदर्शनं यत् सुदारुणं यत्प्रतिबोधने च शुष्काक्षिपाकोपहतं तदक्षि

йаткӯн̣итам̣ да̄рун̣арӯкш̣авартма сандахйате ча̄виладарш́анам̣ йат суда̄рун̣ам̣ йатпратибодхане ча ш́уш̣ка̄кш̣ипа̄копахатам̣ тадакш̣и

128

यस्यावटूकर्णशिरोहनुस्थो मन्यागतो वाऽप्यनिलोऽन्यतो वा कुर्याद्रुजोऽति भ्रुवि लोचने च तमन्यतोवातमुदाहरन्ति

йасйа̄ват̣ӯкарн̣аш́ироханустхо манйа̄гато ва̄'пйанило'нйато ва̄ курйа̄друджо'ти бхруви лочане ча таманйатова̄тамуда̄харанти

129

श्यावं लोहितपर्यन्तं सर्वमक्षि प्रपच्यते सदाहशोथं सास्रावमम्लाध्युषितमम्लतः

ш́йа̄вам̣ лохитапарйантам̣ сарвамакш̣и прапачйате сада̄хаш́отхам̣ са̄сра̄вамамла̄дхйуш̣итамамлатах̣

130

अवेदना वाऽपि सवेदना वा यस्याक्षिराज्यो हि भवन्ति ताम्राः मुहुर्विरज्यन्ति च याः समन्ताद् व्याधिः शिरोत्पात इति प्रदिष्टः

аведана̄ ва̄'пи саведана̄ ва̄ йасйа̄кш̣ира̄джйо хи бхаванти та̄мра̄х̣ мухурвираджйанти ча йа̄х̣ саманта̄д вйа̄дхих̣ ш́иротпа̄та ити прадиш̣т̣ах̣

131

मोहाच्छिरोत्पात उपेक्षितस्तु जायेत रोगः स शिराप्रहर्षः ताम्राक्षिता स्रावयति प्रगाढं तथा न शक्नोत्यभिवीक्षितुञ्च

моха̄ччхиротпа̄та упекш̣итасту джа̄йета рогах̣ са ш́ира̄прахарш̣ах̣ та̄мра̄кш̣ита̄ сра̄вайати прага̄д̣хам̣ татха̄ на ш́акнотйабхивӣкш̣итун̃ча

132

उदीर्णवेदनं नेत्रं रागशोथसमन्वितम् घर्षनिस्तोदशूलाश्रुयुक्तमामान्वितं विदुः

удӣрн̣аведанам̣ нетрам̣ ра̄гаш́отхасаманвитам гхарш̣анистодаш́ӯла̄ш́руйуктама̄ма̄нвитам̣ видух̣

133

मन्दवेदनताकण्डू संरम्भाश्रुप्रशान्तताः प्रसन्नवर्णता चाक्ष्णोर्निरामेक्षणलक्षणम्

мандаведаната̄кан̣д̣ӯ сам̣рамбха̄ш́рупраш́а̄нтата̄х̣ прасаннаварн̣ата̄ ча̄кш̣н̣орнира̄мекш̣ан̣алакш̣ан̣ам

134

इति समस्तनेत्रजा रोगाः द्वे पादमध्ये पृथुसन्निवेशे शिरोगते ते बहुधा हि नेत्रे ताः प्रोक्षणोत्सादनलेपनादीन्पादप्रयुक्तान्नयनं नयन्ति

ити самастанетраджа̄ рога̄х̣ две па̄дамадхйе пр̣тхусаннивеш́е ш́ирогате те бахудха̄ хи нетре та̄х̣ прокш̣ан̣отса̄даналепана̄дӣнпа̄дапрайукта̄ннайанам̣ найанти

135

मलोष्मसंघट्टनपीडनाद्यैस्ता दूषयन्ते नयनानि दुष्टाः भजेत्सदा दृष्टिहितानि तस्मादुपानदभ्यञ्जनधावनानि

малош̣масам̣гхат̣т̣анапӣд̣ана̄дйаиста̄ дӯш̣айанте найана̄ни душ̣т̣а̄х̣ бхаджетсада̄ др̣ш̣т̣ихита̄ни тасма̄дупа̄надабхйан̃джанадха̄вана̄ни

136

चक्षुष्याः शालयो मुद्गा यवा मांसन्तु जाङ्गलम् पक्षिमांसं विशेषेण वास्तूकं तण्डूलीयकम् पटोलकर्कोटककारवेल्लफलानि सर्पिः परिपाचितानि तथैव वार्त्ताकफलं नवीनमक्ष्णोर्हितः स्वादुरथापि तिक्तः कट्वम्लगुरु तीक्ष्णोष्णमाषनिष्पावमैथुनम् मद्यवल्लूरपिण्याकमत्स्य शाकविरूढजम् विदाहीन्यन्नपानानि नहितान्यक्षिरोगिणे सेक आश्च्योतनं पिण्डी विडालस्तर्पणं तथा पुटपाकोऽञ्जनं चैभिः कल्कैर्नेत्रमुपाचरेत्

чакш̣уш̣йа̄х̣ ш́а̄лайо мудга̄ йава̄ ма̄м̣санту джа̄н̇галам пакш̣има̄м̣сам̣ виш́еш̣ен̣а ва̄стӯкам̣ тан̣д̣ӯлӣйакам пат̣олакаркот̣акака̄равеллапхала̄ни сарпих̣ парипа̄чита̄ни татхаива ва̄ртта̄капхалам̣ навӣнамакш̣н̣орхитах̣ сва̄дуратха̄пи тиктах̣ кат̣вамлагуру тӣкш̣н̣ош̣н̣ама̄ш̣аниш̣па̄вамаитхунам мадйаваллӯрапин̣йа̄каматсйа ш́а̄кавирӯд̣хаджам вида̄хӣнйаннапа̄на̄ни нахита̄нйакш̣ирогин̣е сека а̄ш́чйотанам̣ пин̣д̣ӣ вид̣а̄ластарпан̣ам̣ татха̄ пут̣апа̄ко'н̃джанам̣ чаибхих̣ калкаирнетрамупа̄чарет

137

सेकस्तु सूक्ष्मधाराभिः सर्वस्मिन्नयने हितः मीलिताक्षस्य मर्त्यस्य प्रदेयश्चतुरङ्गुलः

секасту сӯкш̣мадха̄ра̄бхих̣ сарвасминнайане хитах̣ мӣлита̄кш̣асйа мартйасйа прадейаш́чатуран̇гулах̣

138

स चापि स्नेहनो वाते पित्ते रक्ते च रोपणः लेखनस्तु कफे कार्यस्तस्य मात्राऽभिधीयते

са ча̄пи снехано ва̄те питте ракте ча ропан̣ах̣ лекханасту капхе ка̄рйастасйа ма̄тра̄'бхидхӣйате

139

षड्भिर्वाचां शतैः स्नेहे चतुर्भिस्तैस्तु रोपणे तैस्त्रिभिर्लोचने कार्यः सेको नेत्रप्रसादने

ш̣ад̣бхирва̄ча̄м̣ ш́атаих̣ снехе чатурбхистаисту ропан̣е таистрибхирлочане ка̄рйах̣ секо нетрапраса̄дане

140

निमेषोन्मेषणं पुंसामङ्गुल्या च्छोटिकाऽथवा गुर्वक्षरोच्चारणं वा वाङ्मात्रेयं स्मृता बुधैः

нимеш̣онмеш̣ан̣ам̣ пум̣са̄ман̇гулйа̄ ччхот̣ика̄'тхава̄ гурвакш̣арочча̄ран̣ам̣ ва̄ ва̄н̇ма̄трейам̣ смр̣та̄ будхаих̣

141

सेकस्तु दिवसे कार्यो रात्रावत्यन्तिके गदे एरण्डदलमूलत्वक्छृतमाजं पयो हितम् सुखोष्णं नेत्रयोः सिक्तं वाताभिष्यन्दनाशनम्

секасту дивасе ка̄рйо ра̄тра̄ватйантике гаде еран̣д̣адаламӯлатвакчхр̣тама̄джам̣ пайо хитам сукхош̣н̣ам̣ нетрайох̣ сиктам̣ ва̄та̄бхиш̣йандана̄ш́анам

142

पथ्याऽक्षामलखाखसवल्कलकल्केन सूक्ष्मवस्त्रेण कृत्वा पोटलिकां तामहिफेनोत्थद्र वेण संयुक्ताम्

патхйа̄'кш̣а̄малакха̄кхасавалкалакалкена сӯкш̣мавастрен̣а кр̣тва̄ пот̣алика̄м̣ та̄махипхеноттхадра вен̣а сам̣йукта̄м

143

निदधीत लोचने स्यात्सर्वाभिष्यन्दसंक्षयः शीघ्रम् योगोऽयमृषिभिरुक्तो जगदुपकाराय कारुणिकैः

нидадхӣта лочане сйа̄тсарва̄бхиш̣йандасам̣кш̣айах̣ ш́ӣгхрам його'йамр̣ш̣ибхирукто джагадупака̄ра̄йа ка̄рун̣икаих̣

144

भुक्त्वा पाणितलं घृष्ट्वा चक्षुषोर्यदि दीयते अचिरेणैव तद्वारि तिमिराणि व्यपोहति

бхуктва̄ па̄н̣италам̣ гхр̣ш̣т̣ва̄ чакш̣уш̣орйади дӣйате ачирен̣аива тадва̄ри тимира̄н̣и вйапохати

145

स्नानं कृष्णतिलैश्चापि चक्षुष्यमनिलापहम् आमलैः सततं स्नानं परं दृष्टिबलावहम्

сна̄нам̣ кр̣ш̣н̣атилаиш́ча̄пи чакш̣уш̣йаманила̄пахам а̄малаих̣ сататам̣ сна̄нам̣ парам̣ др̣ш̣т̣ибала̄вахам

146

त्रिफलायाः कषायस्तु धावनान्नेत्ररोगजित् कवलान्मुखरोगघ्नः पानतः कामलाऽपहः

трипхала̄йа̄х̣ каш̣а̄йасту дха̄вана̄ннетрарогаджит кавала̄нмукхарогагхнах̣ па̄натах̣ ка̄мала̄'пахах̣

147

क्वाथक्षीरद्र्रवस्नेहबिन्दूनां यत्तु पातनम् द्व्यङ्गुलोन्मीलिते नेत्रे प्रोक्तमाश्च्योतनं हि तत्

ква̄тхакш̣ӣрадрраваснехабиндӯна̄м̣ йатту па̄танам двйан̇гулонмӣлите нетре проктама̄ш́чйотанам̣ хи тат

148

विन्दवोऽष्टौ लेखनेषु रोपणे दश विन्दवः स्नेहने द्वादश प्रोक्तास्ते शीते कोष्णरूपिणः

виндаво'ш̣т̣ау лекханеш̣у ропан̣е даш́а виндавах̣ снехане два̄даш́а прокта̄сте ш́ӣте кош̣н̣арӯпин̣ах̣

149

उष्णे तु शीतरूपाः स्यु सर्वत्रैवैष निश्चयः वाते तिक्तं तथा स्निग्धं पित्ते मधुरशीतलम्

уш̣н̣е ту ш́ӣтарӯпа̄х̣ сйу сарватраиваиш̣а ниш́чайах̣ ва̄те тиктам̣ татха̄ снигдхам̣ питте мадхураш́ӣталам

150

कफे तिक्तोष्णरूक्षं स्यात्क्रमादाश्च्योतनं हितम् आश्च्योतनानां सर्वेषां मात्रा स्याद्वाक्छतोन्मिता

капхе тиктош̣н̣арӯкш̣ам̣ сйа̄ткрама̄да̄ш́чйотанам̣ хитам а̄ш́чйотана̄на̄м̣ сарвеш̣а̄м̣ ма̄тра̄ сйа̄два̄кчхатонмита̄

151

बिल्वादिपञ्चमूलेन बृहत्येरण्डशिग्रुभिः क्वाथ आश्च्योतने कोष्णो वाताभिष्यन्दनाशनः

билва̄дипан̃чамӯлена бр̣хатйеран̣д̣аш́игрубхих̣ ква̄тха а̄ш́чйотане кош̣н̣о ва̄та̄бхиш̣йандана̄ш́анах̣

152

त्रिफलाऽश्च्योतनं नेत्रे सर्वाभिष्यन्दनाशनम्

трипхала̄'ш́чйотанам̣ нетре сарва̄бхиш̣йандана̄ш́анам

153

उक्तभेषजकल्कस्य पिण्डी च कोलमात्रया वस्त्रखण्डेन सम्बद्धाऽभिष्यन्दव्रणनाशिनी

уктабхеш̣аджакалкасйа пин̣д̣ӣ ча колама̄трайа̄ вастракхан̣д̣ена самбаддха̄'бхиш̣йандавран̣ана̄ш́инӣ

154

स्निग्धोष्णा पिण्डिका वाते पित्ते सा शीतला मता रूक्षोष्णा श्लेष्मणि प्रोक्ता विधिरुक्तो बुधैरयम्

снигдхош̣н̣а̄ пин̣д̣ика̄ ва̄те питте са̄ ш́ӣтала̄ мата̄ рӯкш̣ош̣н̣а̄ ш́леш̣ман̣и прокта̄ видхирукто будхаирайам

155

एरण्डपत्रमूलत्वङ्निर्मिता वातनाशिनी धात्रीविरचिता पित्ते शिग्रुपत्रकृता कफे

еран̣д̣апатрамӯлатван̇нирмита̄ ва̄тана̄ш́инӣ дха̄трӣвирачита̄ питте ш́игрупатракр̣та̄ капхе

156

निम्बपत्रकृतापिण्डी पित्तश्लेष्महरी भवेत् शुण्ठीनिम्बदलैः पिण्डी सुखोष्णा स्वल्पसैन्धवा

нимбапатракр̣та̄пин̣д̣ӣ питташ́леш̣махарӣ бхавет ш́ун̣т̣хӣнимбадалаих̣ пин̣д̣ӣ сукхош̣н̣а̄ свалпасаиндхава̄

157

धार्या नेत्रेऽनिलकफे शोथकण्डूव्यथाहरी त्रिफलापिण्डिका नेत्रे वातपित्तकफापहा

дха̄рйа̄ нетре'нилакапхе ш́отхакан̣д̣ӯвйатха̄харӣ трипхала̄пин̣д̣ика̄ нетре ва̄тапиттакапха̄паха̄

158

पथ्याऽक्षामलखाखसवल्कलकल्कोऽहिफेनजलयुक्तः तेन विरचिता पिण्डी शमयति सकलानभिष्यन्दान्

патхйа̄'кш̣а̄малакха̄кхасавалкалакалко'хипхенаджалайуктах̣ тена вирачита̄ пин̣д̣ӣ ш́амайати сакала̄набхиш̣йанда̄н

159

विडालको बहिर्लेपो नेत्रे पक्ष्मविवर्जिते तस्य मात्रा परिज्ञेया मुखालेपविधानवत्

вид̣а̄лако бахирлепо нетре пакш̣мавиварджите тасйа ма̄тра̄ париджн̃ейа̄ мукха̄лепавидха̄нават

160

अङ्गुलस्य चतुर्थांशो मुखलेपः कनिष्ठकः मध्यमस्तु त्रिभागः स्यादुत्तमोऽद्धाङ्गुलो भवेत्

ан̇гуласйа чатуртха̄м̣ш́о мукхалепах̣ каниш̣т̣хаках̣ мадхйамасту трибха̄гах̣ сйа̄дуттамо'ддха̄н̇гуло бхавет

161

स्थितिकालेऽपि तस्योक्तो यावत्कल्को न शुष्यति शुष्कस्तु गुणहीनः स्यात्तथा दूषयति त्वचम्

стхитика̄ле'пи тасйокто йа̄ваткалко на ш́уш̣йати ш́уш̣касту гун̣ахӣнах̣ сйа̄ттатха̄ дӯш̣айати твачам

162

यष्टिगैरिकसिन्धूत्थदार्वीतार्क्ष्यैः समांशकैः जलपिष्टैर्बहिर्लेपः सर्वनेत्रामयापहः

йаш̣т̣игаирикасиндхӯттхада̄рвӣта̄ркш̣йаих̣ сама̄м̣ш́акаих̣ джалапиш̣т̣аирбахирлепах̣ сарванетра̄майа̄пахах̣

163

रसाञ्जनेन वा लेपः पथ्याबिल्वदलैरपि वचाहरिद्रा विश्वैर्वा तथा नागरगैरिकैः

раса̄н̃джанена ва̄ лепах̣ патхйа̄билвадалаирапи вача̄харидра̄ виш́ваирва̄ татха̄ на̄гарагаирикаих̣

164

वातातपरजोहीने वेश्मन्युत्तानशायिनः आधारौ माषचूर्णेन क्लिन्नेन परिमण्डलौ

ва̄та̄тапараджохӣне веш́манйутта̄наш́а̄йинах̣ а̄дха̄рау ма̄ш̣ачӯрн̣ена клиннена париман̣д̣алау

165

समौ दृढावसन्धानौ कर्त्तव्यौ नेत्रकोशयोः पूरयेद् घृतमण्डेन विलीनेन सुखोदकैः

самау др̣д̣ха̄васандха̄нау карттавйау нетракош́айох̣ пӯрайед гхр̣таман̣д̣ена вилӣнена сукходакаих̣

166

सर्पिषा शतधौतेन क्षीरजेन घृतेन वा निमग्नान्यक्षिपक्ष्माणि यावत्स्युस्तावदेव हि

сарпиш̣а̄ ш́атадхаутена кш̣ӣраджена гхр̣тена ва̄ нимагна̄нйакш̣ипакш̣ма̄н̣и йа̄ватсйуста̄вадева хи

167

पूरयेन्मीलिते नेत्रे तत उन्मीलयेच्छनैः भिषग्भिरेष कथितः पुराणैस्तर्पणो विधिः

пӯрайенмӣлите нетре тата унмӣлайеччханаих̣ бхиш̣агбхиреш̣а катхитах̣ пура̄н̣аистарпан̣о видхих̣

168

यद्रू क्षं परिशुष्कञ्च नेत्रं कुटिलमाविलम् शीर्णपक्ष्मशिरोत्पातकृच्छ्रोन्मीलनसंयुतम्

йадрӯ кш̣ам̣ париш́уш̣кан̃ча нетрам̣ кут̣илама̄вилам ш́ӣрн̣апакш̣маш́иротпа̄такр̣ччхронмӣланасам̣йутам

169

तिमिरार्जुन शुक्राद्यैरभिष्यन्दाधिमन्थकैः शुष्काक्षिपाकशोथाभ्यां युक्तं पवनपर्ययैः तन्नेत्रं तर्पयेत्सम्यङ् नेत्ररोगविशारदः

тимира̄рджуна ш́укра̄дйаирабхиш̣йанда̄дхимантхакаих̣ ш́уш̣ка̄кш̣ипа̄каш́отха̄бхйа̄м̣ йуктам̣ паванапарйайаих̣ таннетрам̣ тарпайетсамйан̇ нетрарогавиш́а̄радах̣

170

तर्पणं धारयेद्वर्त्मरोगे वाचां शतं बुधः

тарпан̣ам̣ дха̄райедвартмароге ва̄ча̄м̣ ш́атам̣ будхах̣

171

स्वस्थे कफे सन्धिरोगे वाचां पञ्चशतानि च षट्शतानि कफे कृष्णरोगे सप्तशतानि हि

свастхе капхе сандхироге ва̄ча̄м̣ пан̃чаш́ата̄ни ча ш̣ат̣ш́ата̄ни капхе кр̣ш̣н̣ароге сапташ́ата̄ни хи

172

दृष्टिगे च शतान्यष्टावधिमन्थे सहस्रकम् सहस्रं वातरोगेषु धार्यमेवं हि तर्पणम्

др̣ш̣т̣иге ча ш́ата̄нйаш̣т̣а̄вадхимантхе сахасракам сахасрам̣ ва̄тарогеш̣у дха̄рйамевам̣ хи тарпан̣ам

173

ततश्चापाङ्गतः स्नेहं स्रावयित्वाऽक्षिशोधयेत् स्विन्नेन यवपिष्टेन स्नेहवीर्येरितं ततः

таташ́ча̄па̄н̇гатах̣ снехам̣ сра̄вайитва̄'кш̣иш́одхайет свиннена йавапиш̣т̣ена снехавӣрйеритам̣ татах̣

174

यथास्वं धूमपानेन कफमस्य विरेचयेत् एकाहं वा त्र्यहं वाऽपि पञ्चाहं वाऽपि तर्पयेत्

йатха̄свам̣ дхӯмапа̄нена капхамасйа виречайет ека̄хам̣ ва̄ трйахам̣ ва̄'пи пан̃ча̄хам̣ ва̄'пи тарпайет

175

तर्पणे तृप्तिलिङ्गानि नेत्रस्यैतानि लक्षयेत्

тарпан̣е тр̣птилин̇га̄ни нетрасйаита̄ни лакш̣айет

176

सुखसुप्तावबोधत्वं वैशद्यं दृष्टिपाटवम् निर्वृतिर्व्याधिशान्तिश्च क्रियालाघवमेव च

сукхасупта̄вабодхатвам̣ ваиш́адйам̣ др̣ш̣т̣ипа̄т̣авам нирвр̣тирвйа̄дхиш́а̄нтиш́ча крийа̄ла̄гхавамева ча

177

गुर्वाविलमतिस्निग्धमश्रु कण्डूपदेहवत् घर्षतोदयुतं नेत्रमतितर्पितमादिशेत्

гурва̄виламатиснигдхамаш́ру кан̣д̣ӯпадехават гхарш̣атодайутам̣ нетраматитарпитама̄диш́ет

178

आस्रावशोफरोगाढ्यमसहं रूपदर्शने आविलं परुषं रूक्षं नेत्रं स्याद्धीनतर्पितम्

а̄сра̄ваш́опхарога̄д̣хйамасахам̣ рӯпадарш́ане а̄вилам̣ паруш̣ам̣ рӯкш̣ам̣ нетрам̣ сйа̄ддхӣнатарпитам

179

अनयोर्दोषबाहुल्यात् प्रयत्नेन चिकित्सिते रुक्षस्निग्धोपचाराभ्यामनयोःस्यात्प्रतिक्रिया

анайордош̣аба̄хулйа̄т прайатнена чикитсите рукш̣аснигдхопача̄ра̄бхйа̄манайох̣сйа̄тпратикрийа̄

180

दुर्दिनात्युष्णशीतेषु चिन्तायां सम्भ्रमेषु च अशान्तोपद्र वे वाऽक्ष्णि तर्पणं न प्रशस्यते

дурдина̄тйуш̣н̣аш́ӣтеш̣у чинта̄йа̄м̣ самбхрамеш̣у ча аш́а̄нтопадра ве ва̄'кш̣н̣и тарпан̣ам̣ на праш́асйате

181

द्वे बिल्वे स्निग्धमांसस्य परं द्र व्यपलं मतम् द्र व्यस्य कुडवोन्मानं सर्वमेकत्र पेषयेत्

две билве снигдхама̄м̣сасйа парам̣ дра вйапалам̣ матам дра вйасйа куд̣авонма̄нам̣ сарвамекатра пеш̣айет

182

तदेकत्र समालोड्य पत्रैः सुपरिवेष्टितम् पुटपाकविधानेन तत्पक्त्वा तद्र सं बुधः

тадекатра сама̄лод̣йа патраих̣ супаривеш̣т̣итам пут̣апа̄кавидха̄нена татпактва̄ тадра сам̣ будхах̣

183

तर्पणोक्तेन विधिना यथावद्विनियोजयेत् दृष्टिमध्ये निषेक्तव्यो नित्यमुत्तानशायिनः

тарпан̣октена видхина̄ йатха̄вадвинийоджайет др̣ш̣т̣имадхйе ниш̣ектавйо нитйамутта̄наш́а̄йинах̣

184

तेजांस्यनिलमाकाशमातपं भास्करस्य च नेक्षेत तर्पिते नेत्रे यश्च वा पुटपाकवान्

теджа̄м̣сйанилама̄ка̄ш́ама̄тапам̣ бха̄скарасйа ча некш̣ета тарпите нетре йаш́ча ва̄ пут̣апа̄кава̄н

185

अथ सम्पक्वदोषस्य प्राप्तमञ्जनमाचरेत् अञ्जनं क्रियते येन तद् द्र व्यं चाञ्जनं मतम्

атха сампаквадош̣асйа пра̄птаман̃джанама̄чарет ан̃джанам̣ крийате йена тад дра вйам̣ ча̄н̃джанам̣ матам

186

वटिकारसचूर्णानि त्रिविधान्यञ्जनानि हि कुर्याच्छलाकयाऽङगुल्या हीनानि स्युर्यथोत्तरम्

ват̣ика̄расачӯрн̣а̄ни тривидха̄нйан̃джана̄ни хи курйа̄ччхала̄кайа̄'н̇агулйа̄ хӣна̄ни сйурйатхоттарам

187

स्नेहनं रोपणं चापि लेखनं तत्त्रिधा पृथक् मधुरं स्नेहसम्पन्नमञ्जनं स्नेहनं मतम्

снеханам̣ ропан̣ам̣ ча̄пи лекханам̣ таттридха̄ пр̣тхак мадхурам̣ снехасампаннаман̃джанам̣ снеханам̣ матам

188

कषायतिक्तरसयुक्सस्नेहं रोपणं स्मृतम् अञ्जनं क्षारतिक्ताम्लरसैर्लेखनमुच्यते

каш̣а̄йатиктарасайуксаснехам̣ ропан̣ам̣ смр̣там ан̃джанам̣ кш̣а̄ратикта̄мларасаирлекханамучйате

189

हरेणुमात्रां कुर्वीत वटीं तीक्ष्णाञ्जने भिषक् प्रमाणं मध्यमे सार्द्धद्विगुणं तु मृदौ भवेत्

харен̣ума̄тра̄м̣ курвӣта ват̣ӣм̣ тӣкш̣н̣а̄н̃джане бхиш̣ак прама̄н̣ам̣ мадхйаме са̄рддхадвигун̣ам̣ ту мр̣дау бхавет

190

रसक्रिया तूत्तमा स्यात् त्रिविडङ्गमिता मता मध्यमा द्विविडङ्गा सा हीना त्वेकविडङ्गिका

расакрийа̄ тӯттама̄ сйа̄т тривид̣ан̇гамита̄ мата̄ мадхйама̄ двивид̣ан̇га̄ са̄ хӣна̄ твекавид̣ан̇гика̄

191

शलाकाः स्नेहने चूर्णे चतस्रः प्राहुरञ्जने रोपणे तासु तिस्रः स्युस्ते उभे लेखने स्मृते

ш́ала̄ка̄х̣ снехане чӯрн̣е чатасрах̣ пра̄хуран̃джане ропан̣е та̄су тисрах̣ сйусте убхе лекхане смр̣те

192

मुखयोः कुञ्चिता श्लक्ष्णां शलाकाऽष्टाङ्गुलोन्मिता अश्मजा धातुजा वा स्यात्कलायपरिमण्डला

мукхайох̣ кун̃чита̄ ш́лакш̣н̣а̄м̣ ш́ала̄ка̄'ш̣т̣а̄н̇гулонмита̄ аш́маджа̄ дха̄туджа̄ ва̄ сйа̄ткала̄йапариман̣д̣ала̄

193

सुवर्णरजतोद्भूता शलाका स्नेहने स्मृता तीव्रलोहाश्मसञ्जाता शलाका लेखने मता अङ्गुली तु मृदुत्वेन रोपणे कथिता बुधैः

суварн̣араджатодбхӯта̄ ш́ала̄ка̄ снехане смр̣та̄ тӣвралоха̄ш́масан̃джа̄та̄ ш́ала̄ка̄ лекхане мата̄ ан̇гулӣ ту мр̣дутвена ропан̣е катхита̄ будхаих̣

194

त्रिफालाभृङ्गशुण्ठीनां रसैः शुद्धश्च सर्पिषा

трипха̄ла̄бхр̣н̇гаш́ун̣т̣хӣна̄м̣ расаих̣ ш́уддхаш́ча сарпиш̣а̄

195

गोमूत्रमध्वजाक्षीरैः सिक्तो नागः प्रतापितः तच्छलाका हरत्येव सकलान्नेत्रजान्गदान्

гомӯтрамадхваджа̄кш̣ӣраих̣ сикто на̄гах̣ прата̄питах̣ таччхала̄ка̄ харатйева сакала̄ннетраджа̄нгада̄н

196

कृष्णभागादधः कुर्याद्यावन्नयनमञ्जनम् हेमन्ते शिशिरे चापि मध्याह्नेऽञ्जनमिष्यते

кр̣ш̣н̣абха̄га̄дадхах̣ курйа̄дйа̄ваннайанаман̃джанам хеманте ш́иш́ире ча̄пи мадхйа̄хне'н̃джанамиш̣йате

197

पूर्वाह्णे वाऽपराह्णे वा ग्रीष्मे शरदि चेष्यते वर्षास्वदभ्रे नात्युष्णे वसन्ते तु सदैव हि

пӯрва̄хн̣е ва̄'пара̄хн̣е ва̄ грӣш̣ме ш́аради чеш̣йате варш̣а̄свадабхре на̄тйуш̣н̣е васанте ту садаива хи

198

प्रातः सायन्तु तत्कुर्यान्न च कुर्यात्सदैव हि

пра̄тах̣ са̄йанту таткурйа̄нна ча курйа̄тсадаива хи

199

श्रान्ते प्ररुदिते भीते पीतमद्ये नवज्वरे अजीर्णे वेगघाते च नाञ्जनं सम्प्रशस्यते

ш́ра̄нте прарудите бхӣте пӣтамадйе наваджваре аджӣрн̣е вегагха̄те ча на̄н̃джанам̣ сампраш́асйате

200

पथ्याऽक्षधात्रीबीजानि एकद्वित्रिगुणानि च पिष्ट्वाऽम्बुना वटीं कुर्यादञ्जनं द्विहरेणुकम् नेत्रस्रावं हरत्याशु वातरक्तरुजं तथा

патхйа̄'кш̣адха̄трӣбӣджа̄ни екадвитригун̣а̄ни ча пиш̣т̣ва̄'мбуна̄ ват̣ӣм̣ курйа̄дан̃джанам̣ двихарен̣укам нетрасра̄вам̣ харатйа̄ш́у ва̄тарактаруджам̣ татха̄

201

रसाञ्जनं हरिद्रे द्वे मालतीनिम्बपल्लवाः गोशकृद्र ससंयुक्ता वटी नक्तान्ध्यनाशिनी एतस्याश्चाञ्जने मात्रा प्रोक्ता सार्द्धं हरेणुका

раса̄н̃джанам̣ харидре две ма̄латӣнимбапаллава̄х̣ гош́акр̣дра сасам̣йукта̄ ват̣ӣ накта̄ндхйана̄ш́инӣ етасйа̄ш́ча̄н̃джане ма̄тра̄ прокта̄ са̄рддхам̣ харен̣ука̄

202

शङ्खनाभिर्बिभीतस्य मज्जा पथ्या मनः शिला पिप्पली मरिचं कुष्ठं वचा चेति समांशकम्

ш́ан̇кхана̄бхирбибхӣтасйа маджджа̄ патхйа̄ манах̣ ш́ила̄ пиппалӣ маричам̣ куш̣т̣хам̣ вача̄ чети сама̄м̣ш́акам

203

छागीक्षीरेण संपिष्य वटीं कुर्याद्यवोन्मिताम् हरेणुमात्रं संघृष्य जलेनाञ्जनमाचरेत्

чха̄гӣкш̣ӣрен̣а сам̣пиш̣йа ват̣ӣм̣ курйа̄дйавонмита̄м харен̣ума̄трам̣ сам̣гхр̣ш̣йа джалена̄н̃джанама̄чарет

204

तिमिरं मांसवृद्धिञ्च काचं पटलमर्बुदम् रात्र्यन्ध्यं वार्षिकं पुष्पं वटी चन्द्रो दया जयेत्

тимирам̣ ма̄м̣савр̣ддхин̃ча ка̄чам̣ пат̣аламарбудам ра̄трйандхйам̣ ва̄рш̣икам̣ пуш̣пам̣ ват̣ӣ чандро дайа̄ джайет

205

पलाशपुष्पस्वरसैर्बहुशः परिभावितम् करञ्जबीजं तद्वर्त्तिर्दृष्टेः पुष्पं विनाशयेत्

пала̄ш́апуш̣пасварасаирбахуш́ах̣ парибха̄витам каран̃джабӣджам̣ тадварттирдр̣ш̣т̣ех̣ пуш̣пам̣ вина̄ш́айет

206

कतकस्य फलं पिष्ट्वा मधुना नेत्रमञ्जयेत् ईषत्कर्पूरसहितं तत्स्यान्नेत्रप्रसादनम्

катакасйа пхалам̣ пиш̣т̣ва̄ мадхуна̄ нетраман̃джайет ӣш̣аткарпӯрасахитам̣ татсйа̄ннетрапраса̄данам

207

रसाञ्जनं सर्जरसो जातीपुष्पं मनःशिला समुद्र फेनं लवणं गैरिकं मरिचं तथा

раса̄н̃джанам̣ сарджарасо джа̄тӣпуш̣пам̣ манах̣ш́ила̄ самудра пхенам̣ лаван̣ам̣ гаирикам̣ маричам̣ татха̄

208

एतत्समांशं मधुना पिष्टं प्रक्लिन्नवर्त्मनि अञ्जनं क्लेदकण्डूघ्नं पक्ष्मणाञ्च प्ररोहणम्

етатсама̄м̣ш́ам̣ мадхуна̄ пиш̣т̣ам̣ праклиннавартмани ан̃джанам̣ кледакан̣д̣ӯгхнам̣ пакш̣ман̣а̄н̃ча прарохан̣ам

209

दुग्धेन कण्डूं क्षौद्रे ण नेत्रस्रावञ्च सर्पिषा पुष्प तैलेन तिमिरं काञ्जिकेन निशाऽन्धताम्

дугдхена кан̣д̣ӯм̣ кш̣аудре н̣а нетрасра̄ван̃ча сарпиш̣а̄ пуш̣па таилена тимирам̣ ка̄н̃джикена ниш́а̄'ндхата̄м

210

पुनर्नवा हरत्याशु भास्करस्तिमिरं यथा

пунарнава̄ харатйа̄ш́у бха̄скарастимирам̣ йатха̄

211

बब्बूलदलनिक्वाथो लेहीभूतस्तदञ्जनात् नेत्रस्रावो व्रजेच्छोषं मधुयुक्तान्न संशयः

баббӯладаланиква̄тхо лехӣбхӯтастадан̃джана̄т нетрасра̄во враджеччхош̣ам̣ мадхуйукта̄нна сам̣ш́айах̣

212

वटक्षीरेण संयुक्तं मुख्यकर्पूरजं रजः क्षिप्रमञ्जनतो हन्ति कुसुमं तु द्विमासिकम्

ват̣акш̣ӣрен̣а сам̣йуктам̣ мукхйакарпӯраджам̣ раджах̣ кш̣ипраман̃джанато ханти кусумам̣ ту двима̄сикам

213

क्षौद्रा श्वलालासंघृष्टैर्मरिचैर्नेत्रमञ्जयेत् अतिनिद्रा शमं याति तमः सूर्योदयादिव

кш̣аудра̄ ш́вала̄ла̄сам̣гхр̣ш̣т̣аирмаричаирнетраман̃джайет атинидра̄ ш́амам̣ йа̄ти тамах̣ сӯрйодайа̄дива

214

अग्नितप्तं हि सौवीरं निषिञ्चेत्त्रिफलारसैः सप्तवेलं तथा स्तन्यैः स्त्रीणां सिक्तं विचूर्णितम्

агнитаптам̣ хи саувӣрам̣ ниш̣ин̃четтрипхала̄расаих̣ саптавелам̣ татха̄ станйаих̣ стрӣн̣а̄м̣ сиктам̣ вичӯрн̣итам

215

अञ्जयेत्तेन नयने प्रत्यहं चक्षुषो हितम् सर्वानक्षिविकारांस्तु हन्यादेतन्न संशयः

ан̃джайеттена найане пратйахам̣ чакш̣уш̣о хитам сарва̄накш̣ивика̄ра̄м̣сту ханйа̄детанна сам̣ш́айах̣

216

शिलायां रसकं पिष्ट्वा सम्यगाप्लाव्य वारिणा गृह्णीयात्तज्जलं सर्वं त्यजेच्चूर्णमधोगतम्

ш́ила̄йа̄м̣ расакам̣ пиш̣т̣ва̄ самйага̄пла̄вйа ва̄рин̣а̄ гр̣хн̣ӣйа̄ттаджджалам̣ сарвам̣ тйаджеччӯрн̣амадхогатам

217

शुष्कञ्च तज्जलं सर्व पर्पटीसन्निभं भवेत् विचूर्ण्य भावयेत्सम्यक्त्रिवेलं त्रिफलारसैः

ш́уш̣кан̃ча таджджалам̣ сарва парпат̣ӣсаннибхам̣ бхавет вичӯрн̣йа бха̄вайетсамйактривелам̣ трипхала̄расаих̣

218

कर्पूरस्य रजस्तत्र दशमांशेन निक्षिपेत् अञ्जयन्नेयने तेन नेत्राखिलगदच्छिदा

карпӯрасйа раджастатра даш́ама̄м̣ш́ена никш̣ипет ан̃джайаннейане тена нетра̄кхилагадаччхида̄

219

दक्षाण्डत्वक्छिलाकाचशङ्खचन्दनसैन्धवैः चूर्णितैरञ्जनं प्रोक्तं पुष्पादीनां निकृन्तनम्

дакш̣а̄н̣д̣атвакчхила̄ка̄чаш́ан̇кхачанданасаиндхаваих̣ чӯрн̣итаиран̃джанам̣ проктам̣ пуш̣па̄дӣна̄м̣ никр̣нтанам

220

मुक्ताकर्पूरकाचागुरुमरिचकणासैन्धवं सैलवालं शुण्ठीकक्लोलकांस्यत्रपुरजनिशिलाशङ्खनाभ्यभ्रतुत्थम् दक्षाण्डत्वक्च साक्षं क्षतजमथ शिवा क्लीतकं राजवर्त्त जातीपुष्पं तुलस्याः कुसुममभिनवं बीजकं स्यात्तथैव

мукта̄карпӯрака̄ча̄гурумаричакан̣а̄саиндхавам̣ саилава̄лам̣ ш́ун̣т̣хӣкаклолака̄м̣сйатрапураджаниш́ила̄ш́ан̇кхана̄бхйабхратуттхам дакш̣а̄н̣д̣атвакча са̄кш̣ам̣ кш̣атаджаматха ш́ива̄ клӣтакам̣ ра̄джавартта джа̄тӣпуш̣пам̣ туласйа̄х̣ кусумамабхинавам̣ бӣджакам̣ сйа̄ттатхаива

221

पूतीकनिम्बार्जुनभद्र मुस्तं सताम्रसारं रसगर्भयुक्तम् प्रत्येकमेषां खलु माषकैकं यत्नेन पिष्येन्मधुनाऽतिसूक्ष्मम्

пӯтӣканимба̄рджунабхадра мустам̣ сата̄мраса̄рам̣ расагарбхайуктам пратйекамеш̣а̄м̣ кхалу ма̄ш̣акаикам̣ йатнена пиш̣йенмадхуна̄'тисӯкш̣мам

222

भवन्ति रोगा नयनाश्रिता ये नितान्तमात्रोपचिताश्च तेषाम् विधीयते शान्तिरवश्यमेव मुक्ताऽदिनाऽनेन महाञ्जनेन

бхаванти рога̄ найана̄ш́рита̄ йе нита̄нтама̄тропачита̄ш́ча теш̣а̄м видхӣйате ш́а̄нтираваш́йамева мукта̄'дина̄'нена маха̄н̃джанена

223

कणा सलवणोषणा सहरसाञ्जना साञ्जना सरित्पतिकफः सिता सितपुनर्नवासम्भवा रजन्यरुणचन्दनं मधुकतुत्थपथ्याशिला ह्यरिष्टदलशावरस्फटिकशङ्खनाभीन्दवः

кан̣а̄ салаван̣ош̣ан̣а̄ сахараса̄н̃джана̄ са̄н̃джана̄ саритпатикапхах̣ сита̄ ситапунарнава̄самбхава̄ раджанйарун̣ачанданам̣ мадхукатуттхапатхйа̄ш́ила̄ хйариш̣т̣адалаш́а̄вараспхат̣икаш́ан̇кхана̄бхӣндавах̣

224

इमानि तु विचूर्णयेन्निबिडवाससा शोधयेत् तथाऽयसि विमर्दयेत्समधु ताम्रखण्डेन तत् इदं मुनिभिरीरितं नयनशोणनामाञ्जनं करोति तिमिरक्षयं पटलपुष्पनाशं बलात्

има̄ни ту вичӯрн̣айеннибид̣ава̄саса̄ ш́одхайет татха̄'йаси вимардайетсамадху та̄мракхан̣д̣ена тат идам̣ мунибхирӣритам̣ найанаш́он̣ана̄ма̄н̃джанам̣ кароти тимиракш̣айам̣ пат̣алапуш̣пана̄ш́ам̣ бала̄т

225

हरीतकी वचा कुष्ठं पिप्पली मरिचानि च बिभीतकस्य मज्जा च शङ्खनाभिर्मनः शिला

харӣтакӣ вача̄ куш̣т̣хам̣ пиппалӣ марича̄ни ча бибхӣтакасйа маджджа̄ ча ш́ан̇кхана̄бхирманах̣ ш́ила̄

226

सर्वमेतत्समं कृत्वा गव्यक्षीरेण पेषयेत् नाशयेत्तिमिरं कण्डूपटलान्यर्बुदानि च

сарваметатсамам̣ кр̣тва̄ гавйакш̣ӣрен̣а пеш̣айет на̄ш́айеттимирам̣ кан̣д̣ӯпат̣ала̄нйарбуда̄ни ча

227

अपि त्रिवार्षिकं शुक्लं मासेनैकेन नाशयेत् अधिकानि च मांसानि रात्रावन्धत्वमेव च

апи трива̄рш̣икам̣ ш́уклам̣ ма̄сенаикена на̄ш́айет адхика̄ни ча ма̄м̣са̄ни ра̄тра̄вандхатвамева ча

228

रजनी निम्बपत्राणि पिप्पली मरिचानि च विडङ्गं भद्र मुस्तं च सप्तमीत्वभया स्मृता

раджанӣ нимбапатра̄н̣и пиппалӣ марича̄ни ча вид̣ан̇гам̣ бхадра мустам̣ ча саптамӣтвабхайа̄ смр̣та̄

229

अजामूत्रेण सम्पिष्य च्छायायां शोषयेद्वटीम् वारिणा तिमिरं हन्ति गोमूत्रेण तु पिष्टकम्

аджа̄мӯтрен̣а сампиш̣йа ччха̄йа̄йа̄м̣ ш́ош̣айедват̣ӣм ва̄рин̣а̄ тимирам̣ ханти гомӯтрен̣а ту пиш̣т̣акам

230

मधुना पटलं हन्ति नारीक्षीरेण पुष्पकम् एषा चन्द्र प्रभा वर्त्तिः स्वयं रुद्रे ण निर्मिता

мадхуна̄ пат̣алам̣ ханти на̄рӣкш̣ӣрен̣а пуш̣пакам еш̣а̄ чандра прабха̄ варттих̣ свайам̣ рудре н̣а нирмита̄

231

कणा च्छागयकृन्मध्ये पक्त्वा तद्र सपेषिता अचिराद्धन्ति नक्तान्ध्यं तद्वत्सक्षौद्र मूषणम्

кан̣а̄ ччха̄гайакр̣нмадхйе пактва̄ тадра сапеш̣ита̄ ачира̄ддханти накта̄ндхйам̣ тадватсакш̣аудра мӯш̣ан̣ам

232

त्रिफलाया रसं प्रस्थं प्रस्थं भृङ्गरजस्य च वृषस्य च रसं प्रस्थं शतावर्याश्च तत्समम्

трипхала̄йа̄ расам̣ прастхам̣ прастхам̣ бхр̣н̇гараджасйа ча вр̣ш̣асйа ча расам̣ прастхам̣ ш́ата̄варйа̄ш́ча татсамам

233

गुडूच्या आमलक्याश्च रसं छागीपयस्तथा प्रस्थं प्रस्थं समाहृत्य सर्वैरेभिर्घृतं पचेत्

гуд̣ӯчйа̄ а̄малакйа̄ш́ча расам̣ чха̄гӣпайастатха̄ прастхам̣ прастхам̣ сама̄хр̣тйа сарваиребхиргхр̣там̣ пачет

234

कल्कः कणा सिता द्रा क्षा त्रिफला नीलमुत्पलम् मधुकं क्षीरकाकोली मधुपर्णी निदिग्धिका

калках̣ кан̣а̄ сита̄ дра̄ кш̣а̄ трипхала̄ нӣламутпалам мадхукам̣ кш̣ӣрака̄колӣ мадхупарн̣ӣ нидигдхика̄

235

तत्साधु सिद्धं विज्ञाय शुभे भाण्डे निधापयेत् ऊर्द्ध्वं पानमधःपानं मध्ये पानं च शस्यते

татса̄дху сиддхам̣ виджн̃а̄йа ш́убхе бха̄н̣д̣е нидха̄пайет ӯрддхвам̣ па̄намадхах̣па̄нам̣ мадхйе па̄нам̣ ча ш́асйате

236

यावन्तो नेत्ररोगाः स्युस्तान्पानादपकर्षति सरक्ते रक्तदुष्टे च रक्ते वा विस्रुते तथा

йа̄ванто нетрарога̄х̣ сйуста̄нпа̄на̄дапакарш̣ати саракте рактадуш̣т̣е ча ракте ва̄ висруте татха̄

237

नक्तान्ध्ये तिमिरे काचे नीलिकापटलार्बुदे अभिष्यन्देऽधिमन्थे च पक्ष्मकोषे सुदारुणे

накта̄ндхйе тимире ка̄че нӣлика̄пат̣ала̄рбуде абхиш̣йанде'дхимантхе ча пакш̣макош̣е суда̄рун̣е

238

नेत्ररोगेषु सर्वेषु दोषत्रयकृतेष्वपि परं हितमिदं प्रोक्तं त्रिफलाऽद्य महाघृतम्

нетрарогеш̣у сарвеш̣у дош̣атрайакр̣теш̣вапи парам̣ хитамидам̣ проктам̣ трипхала̄'дйа маха̄гхр̣там

239

शतमेकं हरीतक्या द्विगुणञ्च बिभीतकम् चतुर्गुणं त्वामलकं वृषमार्कवयोः समम्

ш́атамекам̣ харӣтакйа̄ двигун̣ан̃ча бибхӣтакам чатургун̣ам̣ тва̄малакам̣ вр̣ш̣ама̄ркавайох̣ самам

240

चतुर्गुणोदकं दत्वा शनैर्मृद्वग्निना पचेत् भागं चतुर्थं संरक्ष्य क्वाथं तमवतारयेत्

чатургун̣одакам̣ датва̄ ш́анаирмр̣двагнина̄ пачет бха̄гам̣ чатуртхам̣ сам̣ракш̣йа ква̄тхам̣ тамавата̄райет

241

शर्करा मधुकं द्रा क्षा मधुयष्टी निदिग्धिका काकोली क्षीरकाकोली त्रिफला नागकेशरम्

ш́аркара̄ мадхукам̣ дра̄ кш̣а̄ мадхуйаш̣т̣ӣ нидигдхика̄ ка̄колӣ кш̣ӣрака̄колӣ трипхала̄ на̄гакеш́арам

242

पिप्पली नन्दनं मुस्तं त्रायमाणा तथोत्पलम् घृतप्रस्थं समं क्षीरं कल्कैरेतैः शनैः पचेत्

пиппалӣ нанданам̣ мустам̣ тра̄йама̄н̣а̄ татхотпалам гхр̣тапрастхам̣ самам̣ кш̣ӣрам̣ калкаиретаих̣ ш́анаих̣ пачет

243

हन्यात्सतिमिरं काचं नक्तान्ध्यं शुल्कमेव च तथा स्रावं च कण्डूञ्च श्वयथुं च कषायताम्

ханйа̄тсатимирам̣ ка̄чам̣ накта̄ндхйам̣ ш́улкамева ча татха̄ сра̄вам̣ ча кан̣д̣ӯн̃ча ш́вайатхум̣ ча каш̣а̄йата̄м

244

कलुषत्वं च नेत्रस्य बिन्द्वर्मपटलानि च बहुनाऽत्र किमुक्तेन सर्वान्नेत्रामयान्हरेत्

калуш̣атвам̣ ча нетрасйа биндвармапат̣ала̄ни ча бахуна̄'тра кимуктена сарва̄ннетра̄майа̄нхарет

245

यस्य चोपहता दृष्टिः सूर्याग्निभ्यां प्रपश्यतः तस्यैतद् भेषजं प्रोक्तं मुनिभिः परमं हितम्

йасйа чопахата̄ др̣ш̣т̣их̣ сӯрйа̄гнибхйа̄м̣ прапаш́йатах̣ тасйаитад бхеш̣аджам̣ проктам̣ мунибхих̣ парамам̣ хитам

246

मार्जितं दर्पणं यद्वत्परां निर्मलतां व्रजेत् तद्वदेतेन पीतेन नेत्रं निर्मलतामियात् वारिद्रो णद्वयं चात्र बृषमार्कवयोस्तुले

ма̄рджитам̣ дарпан̣ам̣ йадватпара̄м̣ нирмалата̄м̣ враджет тадвадетена пӣтена нетрам̣ нирмалата̄мийа̄т ва̄ридро н̣адвайам̣ ча̄тра бр̣ш̣ама̄ркавайостуле

247

वासविश्वाऽमृतादार्वीरक्तचन्दनचित्रकैः भूनिम्बनिम्बकटुकापटोलत्रिफलाऽम्बुदैः

ва̄савиш́ва̄'мр̣та̄да̄рвӣрактачанданачитракаих̣ бхӯнимбанимбакат̣ука̄пат̣олатрипхала̄'мбудаих̣

248

निशाकलिङ्गकुटजः क्वाथः सर्वाक्षिरोगहा वैस्वर्यं पीनसं श्वासं कासं नाशयति ध्रुवम् २४७ इति त्रिषष्टितमो नेत्ररोगाधिकारः समाप्तः ६३

ниш́а̄калин̇гакут̣аджах̣ ква̄тхах̣ сарва̄кш̣ирогаха̄ ваисварйам̣ пӣнасам̣ ш́ва̄сам̣ ка̄сам̣ на̄ш́айати дхрувам ити триш̣аш̣т̣итамо нетрарога̄дхика̄рах̣ сама̄птах̣