Часть II, пракарана 4 — основы Аюрведы (теория) | Пурвакханда

Бхавапракаша · Пурвакханда · Глава 9 · 36 стихов

Пурвакханда — Часть II, пракарана 4

स्नेहश्चतुर्विधः प्रोक्तो घृतं तैलं वसा तथा मज्जा च तं पिवेन्मर्त्यः किञ्चिदभ्युदिते रवौ

снехаш́чатурвидхах̣ прокто гхр̣там̣ таилам̣ васа̄ татха̄ маджджа̄ ча там̣ пивенмартйах̣ кин̃чидабхйудите равау

स्थावरो जङ्गमश्चैव द्वियोनिः स्नेह उच्यते तिलतैलं स्थावरेषु जङ्गमेषु घृतं वरम् द्वाभ्यां त्रिभिश्चतुर्भिर्वा यमकस्रिवृतो महान्

стха̄варо джан̇гамаш́чаива двийоних̣ снеха учйате тилатаилам̣ стха̄вареш̣у джан̇гамеш̣у гхр̣там̣ варам два̄бхйа̄м̣ трибхиш́чатурбхирва̄ йамакасривр̣то маха̄н

पिबेत् त्र्! यहं चतुरहं पञ्चाहं षडहानि वा

пибет тр! йахам̣ чатурахам̣ пан̃ча̄хам̣ ш̣ад̣аха̄ни ва̄

दोषकालवयोवह्निबलान्यालोक्य योजयेत् हीनाञ्चमध्यमां ज्येष्ठां मात्रां स्नेहस्य बुद्धिमान्

дош̣ака̄лавайовахнибала̄нйа̄локйа йоджайет хӣна̄н̃чамадхйама̄м̣ джйеш̣т̣ха̄м̣ ма̄тра̄м̣ снехасйа буддхима̄н

अमात्रया तथाऽकाले मिथ्याऽहारविहारतः स्नेहः करोति शोथार्शस्तन्द्रा निद्रा विसंज्ञताः

ама̄трайа̄ татха̄'ка̄ле митхйа̄'ха̄равиха̄ратах̣ снехах̣ кароти ш́отха̄рш́астандра̄ нидра̄ висам̣джн̃ата̄х̣

देया दीप्ताग्नये मात्रा स्नेहस्यैकपलोन्मिता मध्यमाय त्रिकर्षा स्याज्जघन्याय द्विकार्षिकी

дейа̄ дӣпта̄гнайе ма̄тра̄ снехасйаикапалонмита̄ мадхйама̄йа трикарш̣а̄ сйа̄джджагханйа̄йа двика̄рш̣икӣ

अथवा स्नेहमात्राः स्युस्तिस्रोऽन्या सर्वसम्मताः अहोरात्रेण महती जीर्यत्यह्नि तु मध्यमा जीर्यत्यल्पा दिनार्द्धेन सा विज्ञेया सुखावहा

атхава̄ снехама̄тра̄х̣ сйустисро'нйа̄ сарвасаммата̄х̣ ахора̄трен̣а махатӣ джӣрйатйахни ту мадхйама̄ джӣрйатйалпа̄ дина̄рддхена са̄ виджн̃ейа̄ сукха̄ваха̄

अल्पा स्याद्दीपनी वृष्या स्वल्पदोषे प्रपूजिता

алпа̄ сйа̄ддӣпанӣ вр̣ш̣йа̄ свалпадош̣е прапӯджита̄

मध्यमा स्नेहनी ज्ञेया वृंहणी भ्रमहारिणी ज्येष्ठा कुष्ठविषोन्मादग्रहापस्मारनाशिनी

мадхйама̄ снеханӣ джн̃ейа̄ вр̣м̣хан̣ӣ бхрамаха̄рин̣ӣ джйеш̣т̣ха̄ куш̣т̣хавиш̣онма̄даграха̄пасма̄рана̄ш́инӣ

या मात्रा प्रथमे यामे गते जीर्यति वासरे सा मात्रा दीपयत्यग्निमल्पदोषे च पूजिता

йа̄ ма̄тра̄ пратхаме йа̄ме гате джӣрйати ва̄саре са̄ ма̄тра̄ дӣпайатйагнималпадош̣е ча пӯджита̄

या मात्रा वासरस्यार्द्धे व्यतीते परिजीर्यति सा वृष्या बृंहणी च स्यान्मध्यदोषे प्रपूजिता

йа̄ ма̄тра̄ ва̄сарасйа̄рддхе вйатӣте париджӣрйати са̄ вр̣ш̣йа̄ бр̣м̣хан̣ӣ ча сйа̄нмадхйадош̣е прапӯджита̄

या मात्रा चरमे यामे स्थितेऽह्न परिजीर्यति सा मात्रा स्नेहनी ज्ञेया बहुदोषेषु पूजिता

йа̄ ма̄тра̄ чараме йа̄ме стхите'хна париджӣрйати са̄ ма̄тра̄ снеханӣ джн̃ейа̄ бахудош̣еш̣у пӯджита̄

केवलं पैत्तिके सर्पिर्वातिके लवणान्वितम् देयं वहुकफे वह्निव्योषक्षारसमन्वितम्

кевалам̣ паиттике сарпирва̄тике лаван̣а̄нвитам дейам̣ вахукапхе вахнивйош̣акш̣а̄расаманвитам

रूक्षक्षतविषार्त्तानां वातपित्तविकारिणाम् हीनमेधास्मृतीनां च सर्पिष्पानं प्रशस्यते

рӯкш̣акш̣атавиш̣а̄ртта̄на̄м̣ ва̄тапиттавика̄рин̣а̄м хӣнамедха̄смр̣тӣна̄м̣ ча сарпиш̣па̄нам̣ праш́асйате

कृमिकोष्ठानिलाविष्टाः प्रवृद्धकफमेदसः पिबेयुस्तैलसात्म्याश्च तैलं दार्ढ्यार्थिनस्तु ये

кр̣микош̣т̣ха̄нила̄виш̣т̣а̄х̣ правр̣ддхакапхамедасах̣ пибейустаиласа̄тмйа̄ш́ча таилам̣ да̄рд̣хйа̄ртхинасту йе

व्यायामकर्षिताः शुष्करेतोरक्ता महारुजः महाग्निमारुतप्राणा वसायोग्या नराः स्मृताः

вйа̄йа̄макарш̣ита̄х̣ ш́уш̣кареторакта̄ маха̄руджах̣ маха̄гнима̄рутапра̄н̣а̄ васа̄йогйа̄ нара̄х̣ смр̣та̄х̣

क्रूराशयाः क्लेशसहा वातार्त्ता दीप्तवह्नयः मज्जानञ्च पिबेयुस्ते सर्पिर्वा सर्वतो हितम्

крӯра̄ш́айа̄х̣ клеш́асаха̄ ва̄та̄ртта̄ дӣптавахнайах̣ маджджа̄нан̃ча пибейусте сарпирва̄ сарвато хитам

शीतकाले दिवा स्नेहमुष्णकाले पिबेन्निशि वातपित्ताधिके रात्रौ वातश्लेष्माधिके दिवा

ш́ӣтака̄ле дива̄ снехамуш̣н̣ака̄ле пибенниш́и ва̄тапитта̄дхике ра̄трау ва̄таш́леш̣ма̄дхике дива̄

नस्याभ्यज्जनगण्डूषमूर्ध्वकर्णाक्षितर्पणे तैलं घृतं वा युञ्जीत दृष्ट्वा दोषबलाबलम्

насйа̄бхйаджджанаган̣д̣ӯш̣амӯрдхвакарн̣а̄кш̣итарпан̣е таилам̣ гхр̣там̣ ва̄ йун̃джӣта др̣ш̣т̣ва̄ дош̣абала̄балам

घृते कोष्णं जलं पेयं तैले यूषः प्रशस्यते वसामज्ज्ञोः पिबेन्मण्डमनुपानं सुखावहम्

гхр̣те кош̣н̣ам̣ джалам̣ пейам̣ таиле йӯш̣ах̣ праш́асйате васа̄маджджн̃ох̣ пибенман̣д̣аманупа̄нам̣ сукха̄вахам

स्नेहद्विषः शिशून्वृद्धान्सुकुमारान्कृशानपि तृष्णालुकानुष्णकाले सह भक्तेन पाययेत्

снехадвиш̣ах̣ ш́иш́ӯнвр̣ддха̄нсукума̄ра̄нкр̣ш́а̄напи тр̣ш̣н̣а̄лука̄нуш̣н̣ака̄ле саха бхактена па̄йайет

सर्पिष्मती बहुतिला यवागूः स्वल्पतण्डुला सुखोष्णा सेव्यमाना तु सद्यः स्नेहनकारिणी

сарпиш̣матӣ бахутила̄ йава̄гӯх̣ свалпатан̣д̣ула̄ сукхош̣н̣а̄ севйама̄на̄ ту садйах̣ снеханака̄рин̣ӣ

शर्कराचूर्णसंयुक्ते दोहनस्थे घृते तु गाम् दुग्ध्वा क्षीरं पिबेद्रू क्षः सद्यः स्नेहनमुत्तमम्

ш́аркара̄чӯрн̣асам̣йукте доханастхе гхр̣те ту га̄м дугдхва̄ кш̣ӣрам̣ пибедрӯ кш̣ах̣ садйах̣ снеханамуттамам

मिथ्याऽचाराद् बहुत्वाच्च यस्य स्नेहो न जीर्यति विष्टभ्य वाऽपि जीर्येत वारिणोष्णेन वामयेत्

митхйа̄'ча̄ра̄д бахутва̄чча йасйа снехо на джӣрйати виш̣т̣абхйа ва̄'пи джӣрйета ва̄рин̣ош̣н̣ена ва̄майет

स्नेहस्याजीर्णशङ्कायां पिबेदुष्णोदकं नरः तेनोद्गारो भवेच्छुद्धो भक्तं प्रति रुचिस्तथा

снехасйа̄джӣрн̣аш́ан̇ка̄йа̄м̣ пибедуш̣н̣одакам̣ нарах̣ тенодга̄ро бхавеччхуддхо бхактам̣ прати ручистатха̄

स्नेहेन पैत्तिकस्याग्निर्यदा तीक्ष्णतरीकृतः तदाऽस्योदीरयेत् तृष्णां विषमां तस्य पाययेत् शीतलं पायसं तेन तृष्णा तस्य प्रशाम्यति

снехена паиттикасйа̄гнирйада̄ тӣкш̣н̣атарӣкр̣тах̣ тада̄'сйодӣрайет тр̣ш̣н̣а̄м̣ виш̣ама̄м̣ тасйа па̄йайет ш́ӣталам̣ па̄йасам̣ тена тр̣ш̣н̣а̄ тасйа праш́а̄мйати

अजीर्णी वर्जयेत्स्नेहमुदरी तरुणज्वरी दुर्बलोऽरोचकी स्थूलो मूर्च्छालो मेहपीडितः

аджӣрн̣ӣ варджайетснехамударӣ тарун̣аджварӣ дурбало'рочакӣ стхӯло мӯрччха̄ло мехапӣд̣итах̣

दत्तवस्तिविरिक्तश्च वान्तस्तृष्णाश्रमान्वितः अकालप्रसवा नारी दुर्दिने च विवर्जयेत्

даттавастивирикташ́ча ва̄нтастр̣ш̣н̣а̄ш́рама̄нвитах̣ ака̄лапрасава̄ на̄рӣ дурдине ча виварджайет

स्वेद्यसंशोध्यमद्यस्त्रीव्यायामासक्तचित्तकाः

сведйасам̣ш́одхйамадйастрӣвйа̄йа̄ма̄сактачиттака̄х̣

वृद्धबालकृशा रूक्षाः क्षीणास्राः क्षीणरेतसः वातार्त्तास्तिमिरार्त्ता ये तेषां स्नेहनमुत्तमम्

вр̣ддхаба̄лакр̣ш́а̄ рӯкш̣а̄х̣ кш̣ӣн̣а̄сра̄х̣ кш̣ӣн̣аретасах̣ ва̄та̄ртта̄стимира̄ртта̄ йе теш̣а̄м̣ снеханамуттамам

वातानुलोम्यं दीप्ताग्निर्वर्चः स्निग्धमसंहतम् मृदुस्निग्धाङ्गताऽग्लानिः स्नेहद्वेषोऽथ लाघवम् विमलेन्द्रि यता सम्यक् स्निग्धे रूक्षे विपर्ययः

ва̄та̄нуломйам̣ дӣпта̄гнирварчах̣ снигдхамасам̣хатам мр̣дуснигдха̄н̇гата̄'гла̄них̣ снехадвеш̣о'тха ла̄гхавам вималендри йата̄ самйак снигдхе рӯкш̣е випарйайах̣

भक्तद्वेषो मुखस्रावो गुदे दाहः प्रवाहिका तन्द्रा ऽतीसारपाण्डुत्वं भृशं स्निग्धस्य लक्षणम्

бхактадвеш̣о мукхасра̄во гуде да̄хах̣ права̄хика̄ тандра̄ 'тӣса̄рапа̄н̣д̣утвам̣ бхр̣ш́ам̣ снигдхасйа лакш̣ан̣ам

रूक्षस्य स्नेहनं स्नेहैरतिस्निग्धस्य रूक्षणम् श्यामाकचणकाद्यैश्च तक्रपिण्याकसक्तुभिः

рӯкш̣асйа снеханам̣ снехаиратиснигдхасйа рӯкш̣ан̣ам ш́йа̄ма̄качан̣ака̄дйаиш́ча такрапин̣йа̄касактубхих̣

दीप्ताग्निः शुद्धकोष्ठश्च पुष्टधातुर्दृढेन्द्रि यः निर्जरो बलवर्णाढ्यः स्नेहसेवी भवेन्नरः

дӣпта̄гних̣ ш́уддхакош̣т̣хаш́ча пуш̣т̣адха̄турдр̣д̣хендри йах̣ нирджаро балаварн̣а̄д̣хйах̣ снехасевӣ бхавеннарах̣

स्नेहे व्यायामसंशीतवेगाघातप्रजागरान् दिवास्वप्नमभिष्यन्दि रूक्षान्नञ्च विवर्जयेत्

снехе вйа̄йа̄масам̣ш́ӣтавега̄гха̄тапраджа̄гара̄н дива̄свапнамабхиш̣йанди рӯкш̣а̄ннан̃ча виварджайет

इति श्रीमिश्रलटकन तनय श्रीमिश्रभाव विरचिते भावप्रकाशे परिभाषादिप्रकरणे चतुर्थं स्नेहपानविधिप्रकरणं समाप्तम् ४

ити ш́рӣмиш́ралат̣акана танайа ш́рӣмиш́рабха̄ва вирачите бха̄вапрака̄ш́е парибха̄ш̣а̄дипракаран̣е чатуртхам̣ снехапа̄навидхипракаран̣ам̣ сама̄птам