Доша санграха — о трёх дошах | Пурвакханда

Шарангадхара-самхита · Пурвакханда · Глава 2 · 34 стихов

Доша санграха — О трёх дошах

Сжатое изложение учения о трёх дошах (Вата, Питта, Капха) с акцентом на практическое применение для диагностики и лечения. Шарангадхара добавляет детализацию XIII века.

औषधभक्षणार्हकालस्य सामान्यनिर्देशः भैषज्यमभ्यवहरेत्प्रभाते प्रायशो बुधः कषायांश्च विशेषेण तत्र भेदस्तु दर्शितः

ауш̣адхабхакш̣ан̣а̄рхака̄ласйа са̄ма̄нйанирдеш́ах̣ бхаиш̣аджйамабхйавахаретпрабха̄те пра̄йаш́о будхах̣ каш̣а̄йа̄м̣ш́ча виш́еш̣ен̣а татра бхедасту дарш́итах̣

औषधभक्षणे पञ्चविधकालनिर्देशः ज्ञेयः पञ्चविधः कालो भैषज्यग्रहणे नृणाम् किंचित्सूर्योदये जाते तथा दिवसभोजने

ауш̣адхабхакш̣ан̣е пан̃чавидхака̄ланирдеш́ах̣ джн̃ейах̣ пан̃чавидхах̣ ка̄ло бхаиш̣аджйаграхан̣е нр̣н̣а̄м ким̣читсӯрйодайе джа̄те татха̄ дивасабходжане

सायन्तने भोजने च मुहुश्चापि तथा निशि

са̄йантане бходжане ча мухуш́ча̄пи татха̄ ниш́и

प्रायः पित्तकफोद्रे के विरेकवमनार्थयोः लेखनार्थं च भैषज्यं प्रभाते तत्समाहरेत् एवं स्यात् प्रथमः कालो भैषज्यग्रहणे नृणाम्

пра̄йах̣ питтакапходре ке вирекавамана̄ртхайох̣ лекхана̄ртхам̣ ча бхаиш̣аджйам̣ прабха̄те татсама̄харет евам̣ сйа̄т пратхамах̣ ка̄ло бхаиш̣аджйаграхан̣е нр̣н̣а̄м

भैषज्यं विगुणेऽपाने भोजनाग्रे प्रशस्यते अरुचौ चित्रभोज्यैश्च मिश्रं रुचिरमाहरेत्

бхаиш̣аджйам̣ вигун̣е'па̄не бходжана̄гре праш́асйате аручау читрабходжйаиш́ча миш́рам̣ ручирама̄харет

समानवाते विगुणे मन्देऽग्नावग्निदीपनम् दद्याद्भोजनमध्ये च भैषज्यं कुशलो भिषक्

сама̄нава̄те вигун̣е манде'гна̄вагнидӣпанам дадйа̄дбходжанамадхйе ча бхаиш̣аджйам̣ куш́ало бхиш̣ак

व्यानकोपे च भैषज्यं भोजनान्ते समाहरेत् हिक्काऽक्षेपककम्पेषु पूर्वमन्ते च भोजनात्

вйа̄накопе ча бхаиш̣аджйам̣ бходжана̄нте сама̄харет хикка̄'кш̣епакакампеш̣у пӯрваманте ча бходжана̄т

एवं द्वितीयकालश्च प्रोक्तो भैषज्यकर्मणि

евам̣ двитӣйака̄лаш́ча прокто бхаиш̣аджйакарман̣и

उदाने कुपिते वाते स्वरभङ्गादिकारिणि ग्रासे ग्रासान्तरे देयं भैषज्यं सान्ध्यभोजने प्राणे प्रदुष्टे सान्ध्यस्य भुक्तस्यान्ते च दीयते औषधं प्रायशो धीरैः कालोऽय स्यात्तृतीयकः

уда̄не купите ва̄те сварабхан̇га̄дика̄рин̣и гра̄се гра̄са̄нтаре дейам̣ бхаиш̣аджйам̣ са̄ндхйабходжане пра̄н̣е прадуш̣т̣е са̄ндхйасйа бхуктасйа̄нте ча дӣйате ауш̣адхам̣ пра̄йаш́о дхӣраих̣ ка̄ло'йа сйа̄ттр̣тӣйаках̣

मुहुर्मुहुश्च तृट्च्छर्दिहिक्काश्वासगरेषु च सान्नं च भेषजं दद्यादितिकालश्चतुर्थकः

мухурмухуш́ча тр̣т̣ччхардихикка̄ш́ва̄сагареш̣у ча са̄ннам̣ ча бхеш̣аджам̣ дадйа̄дитика̄лаш́чатуртхаках̣

ऊर्ध्वजत्रुविकारेषु लेखने बृंहणे तथा पाचनं शमनं देयमनन्नं भेषजं निशि इति पञ्चमकालः स्यात् प्रोक्तो भैषज्यकर्मणि

ӯрдхваджатрувика̄реш̣у лекхане бр̣м̣хан̣е татха̄ па̄чанам̣ ш́аманам̣ дейамананнам̣ бхеш̣аджам̣ ниш́и ити пан̃чамака̄лах̣ сйа̄т прокто бхаиш̣аджйакарман̣и

द्र व्ये रसो गुणो वीर्यं विपाकः शक्तिरेव च संबन्धेन क्रमादेताः पञ्चावस्थाः प्रकीर्त्तिताः

дра вйе расо гун̣о вӣрйам̣ випа̄ках̣ ш́актирева ча сам̣бандхена крама̄дета̄х̣ пан̃ча̄вастха̄х̣ пракӣрттита̄х̣

मधुरोऽम्ल पटुश्चैव कटुतिक्तकषायकाः इत्येते षड्रसाः ख्याता नानाद्र व्यसमाश्रिताः

мадхуро'мла пат̣уш́чаива кат̣утиктакаш̣а̄йака̄х̣ итйете ш̣ад̣раса̄х̣ кхйа̄та̄ на̄на̄дра вйасама̄ш́рита̄х̣

वाय्वग्निक्ष्माऽनिलैभूर्तद्वयै रसभवः क्रमात्

ва̄йвагникш̣ма̄'нилаибхӯртадвайаи расабхавах̣ крама̄т

गुरुः स्निग्धश्च तीक्ष्णश्च रूक्षो लघुरिति क्रमात् धराऽम्बुवह्निपवनव्योम्नां प्रायो गुणाः स्मृताः

гурух̣ снигдхаш́ча тӣкш̣н̣аш́ча рӯкш̣о лагхурити крама̄т дхара̄'мбувахнипаванавйомна̄м̣ пра̄йо гун̣а̄х̣ смр̣та̄х̣

एष्वेवान्तर्भवन्त्यन्ये गुणेषु गुणसंचयाः

еш̣вева̄нтарбхавантйанйе гун̣еш̣у гун̣асам̣чайа̄х̣

वीर्यमुष्णं तथा शीतं प्रायशो द्र व्यसंश्रयम् तत्सर्वमग्नीषोमीयं दृश्यते भुवनत्रये अत्रैवान्तर्भविष्यन्ति वीर्याण्न्यानि यान्यपि

вӣрйамуш̣н̣ам̣ татха̄ ш́ӣтам̣ пра̄йаш́о дра вйасам̣ш́райам татсарвамагнӣш̣омӣйам̣ др̣ш́йате бхуванатрайе атраива̄нтарбхавиш̣йанти вӣрйа̄н̣нйа̄ни йа̄нйапи

त्रिधा विपाको द्र व्यस्य स्वाद्वम्लकटुकात्मकः मिष्टः पटुश्च मधुरमम्लोऽम्ल पच्यते रसः

тридха̄ випа̄ко дра вйасйа сва̄двамлакат̣ука̄тмаках̣ миш̣т̣ах̣ пат̣уш́ча мадхурамамло'мла пачйате расах̣

कषायकटुतिक्तानां पाकः स्यात्प्रायशः कटुः मधुराज्जायते श्लेष्मा पित्तमम्लाच्च जायते

каш̣а̄йакат̣утикта̄на̄м̣ па̄ках̣ сйа̄тпра̄йаш́ах̣ кат̣ух̣ мадхура̄джджа̄йате ш́леш̣ма̄ питтамамла̄чча джа̄йате

कटुकाज्जायते वायुः कर्माणीति विपाकतः

кат̣ука̄джджа̄йате ва̄йух̣ карма̄н̣ӣти випа̄катах̣

प्रभावस्तु यथा धात्री लकुचस्य रसादिभिः समाऽपि कुरुते दोषत्रितयस्य विनाशनम्

прабха̄васту йатха̄ дха̄трӣ лакучасйа раса̄дибхих̣ сама̄'пи куруте дош̣атритайасйа вина̄ш́анам

क्वचित्तु केवलं द्र व्यं कर्म कुर्यात्प्रभावतः ज्वरं हन्ति शिरोबद्धा सहदेवीजटा यथा

квачитту кевалам̣ дра вйам̣ карма курйа̄тпрабха̄ватах̣ джварам̣ ханти ш́иробаддха̄ сахадевӣджат̣а̄ йатха̄

रसवीर्यादीनां पृथक् पृथक् प्रभावः क्वचिद्र सो गुणो वीर्यं विपाकः शक्तिरेव च कर्म स्वं स्वं प्रकुर्वन्ति द्र व्यमाश्रित्य ये स्थिताः

расавӣрйа̄дӣна̄м̣ пр̣тхак пр̣тхак прабха̄вах̣ квачидра со гун̣о вӣрйам̣ випа̄ках̣ ш́актирева ча карма свам̣ свам̣ пракурванти дра вйама̄ш́ритйа йе стхита̄х̣

ऋतुभेदेन वातादीनां संचयकोपोपशमाः चयकोपशमा यस्मिन्दोषाणां सम्भवन्ति हि ऋतुषट्कं तदाख्यातं रवे राशिषु संक्रमात्

р̣тубхедена ва̄та̄дӣна̄м̣ сам̣чайакопопаш́ама̄х̣ чайакопаш́ама̄ йасминдош̣а̄н̣а̄м̣ самбхаванти хи р̣туш̣ат̣кам̣ тада̄кхйа̄там̣ раве ра̄ш́иш̣у сам̣крама̄т

ग्रीष्मो मेषवृषौ प्रोक्तः प्रावृण्मिथुनकर्कयोः सिंहकन्ये स्मृता वर्षास्तुलावृश्चिकयोः शरत् धनुर्ग्राहौ च हेमन्तो वसन्तः कुम्भमीनयोः

грӣш̣мо меш̣авр̣ш̣ау проктах̣ пра̄вр̣н̣митхунакаркайох̣ сим̣хаканйе смр̣та̄ варш̣а̄стула̄вр̣ш́чикайох̣ ш́арат дханургра̄хау ча хеманто васантах̣ кумбхамӣнайох̣

ग्रीष्मे सञ्चीयते वायुः प्रावृट्काले प्रकुप्यति वर्षासु चीयते पित्तं शरत्काले प्रकुप्यति

грӣш̣ме сан̃чӣйате ва̄йух̣ пра̄вр̣т̣ка̄ле пракупйати варш̣а̄су чӣйате питтам̣ ш́аратка̄ле пракупйати

हेमन्ते चीयते श्लेष्मा वसन्ते च प्रकुप्यति प्रायेण प्रशमं याति स्वयमेव समीरणः

хеманте чӣйате ш́леш̣ма̄ васанте ча пракупйати пра̄йен̣а праш́амам̣ йа̄ти свайамева самӣран̣ах̣

शरत्काले वसन्ते च पित्तं प्रावृडृतौ कफः

ш́аратка̄ле васанте ча питтам̣ пра̄вр̣д̣р̣тау капхах̣

कार्त्तिकस्य दिनान्यष्टावष्टावाग्रयणस्य च यमदंष्ट्रा समाख्याता स्वल्पभुक्तो हि जीवति

ка̄рттикасйа дина̄нйаш̣т̣а̄ваш̣т̣а̄ва̄грайан̣асйа ча йамадам̣ш̣т̣ра̄ сама̄кхйа̄та̄ свалпабхукто хи джӣвати

दोषाणामकालेऽपि भोजनादिना चयकोपापचयाः चयकोपशमा दोषा विहाराहारसेवनैः समानैर्यान्त्यकालेऽपि विपरीतैर्विपर्ययम्

дош̣а̄н̣а̄мака̄ле'пи бходжана̄дина̄ чайакопа̄пачайа̄х̣ чайакопаш́ама̄ дош̣а̄ виха̄ра̄ха̄расеванаих̣ сама̄наирйа̄нтйака̄ле'пи випарӣтаирвипарйайам

प्रदोषे कामशोकाभ्यां भीचिन्तारात्रिजागरैः

прадош̣е ка̄маш́ока̄бхйа̄м̣ бхӣчинта̄ра̄триджа̄гараих̣

अभिघातादपां गाहाज्जीर्णेऽन्ने धातुसंक्षयात् वायुः प्रकोपं यात्येभिः प्रत्यनीकैश्च शाम्यति

абхигха̄та̄дапа̄м̣ га̄ха̄джджӣрн̣е'нне дха̄тусам̣кш̣айа̄т ва̄йух̣ пракопам̣ йа̄тйебхих̣ пратйанӣкаиш́ча ш́а̄мйати

मध्याह्ने क्षुत्तृषारोधाज्जीर्यत्यन्नेऽद्धरात्रके पित्तं प्रकोपं यात्येभिः प्रत्यनीकैश्च शाम्यति

мадхйа̄хне кш̣уттр̣ш̣а̄родха̄джджӣрйатйанне'ддхара̄траке питтам̣ пракопам̣ йа̄тйебхих̣ пратйанӣкаиш́ча ш́а̄мйати

मधुरस्निग्धशीतादिभोज्यैर्दिवसनिद्र या मन्देऽग्नौ च प्रभाते च भुक्तमात्रे तथाऽश्रमात् श्लेष्मा प्रकोपं यात्येभिः प्रत्यनीकैश्च शाम्यति

мадхураснигдхаш́ӣта̄дибходжйаирдивасанидра йа̄ манде'гнау ча прабха̄те ча бхуктама̄тре татха̄'ш́рама̄т ш́леш̣ма̄ пракопам̣ йа̄тйебхих̣ пратйанӣкаиш́ча ш́а̄мйати