Нади парикша — диагностика пульса | Пурвакханда

Шарангадхара-самхита · Пурвакханда · Глава 4 · 25 стихов

Нади парикша — Диагностика пульса

Уникальная глава о пульсовой диагностике (нади-парикша) — наиболее детальное раннее описание этого метода в аюрведической литературе. Характеристики пульса трёх дош.

पचेन्नामं वह्निकृच्च दीपनं तद्यथा मिशिः

паченна̄мам̣ вахникр̣чча дӣпанам̣ тадйатха̄ миш́их̣

पाचनदीपनपाचनद्र व्ययोर्लक्षणे पचत्यामं न वह्निं च कुर्याद्यत्तद्धि पाचनम् नागकेशरवद्विद्याच्चित्रो दीपनपाचनः

па̄чанадӣпанапа̄чанадра вйайорлакш̣ан̣е пачатйа̄мам̣ на вахним̣ ча курйа̄дйаттаддхи па̄чанам на̄гакеш́аравадвидйа̄ччитро дӣпанапа̄чанах̣

न शोधयति न द्वेष्टि समान्दोषांस्तथोद्धतान् समीकरोति विषमाञ्शमनं तद्यथामृता

на ш́одхайати на двеш̣т̣и сама̄ндош̣а̄м̣статходдхата̄н самӣкароти виш̣ама̄н̃ш́аманам̣ тадйатха̄мр̣та̄

कृत्वा पाकं मलानां यद्भित्त्वा बन्धमधो नयेत् तच्चानुलोमनं ज्ञेयं यथा प्रोक्ता हरीतकी

кр̣тва̄ па̄кам̣ мала̄на̄м̣ йадбхиттва̄ бандхамадхо найет тачча̄нуломанам̣ джн̃ейам̣ йатха̄ прокта̄ харӣтакӣ

पक्तव्यं यदपक्त्वैव श्लिष्टं कोष्ठे मलादिकम् नयत्यधः स्रंसनं तद्यथा स्यात् कृतमालकः

пактавйам̣ йадапактваива ш́лиш̣т̣ам̣ кош̣т̣хе мала̄дикам найатйадхах̣ срам̣санам̣ тадйатха̄ сйа̄т кр̣тама̄лаках̣

मलादिकमबद्धं यद्बद्धं वा पिण्डितं मलैः भित्त्वाऽध पातयति यद् भेदनं कटुकी यथा

мала̄дикамабаддхам̣ йадбаддхам̣ ва̄ пин̣д̣итам̣ малаих̣ бхиттва̄'дха па̄тайати йад бхеданам̣ кат̣укӣ йатха̄

विपक्वं यदपक्वं वा मलादि द्र वतां नयेत् रेचयत्यपि तज्ज्ञेयं रेचनं त्रिवृता यथा

випаквам̣ йадапаквам̣ ва̄ мала̄ди дра вата̄м̣ найет речайатйапи таджджн̃ейам̣ речанам̣ тривр̣та̄ йатха̄

अपक्वपित्तश्लेष्माणौ बलादूर्ध्वं नयेत्तु यत् वमनं तद्धि विज्ञेयं मदनस्य फलं यथा

апаквапитташ́леш̣ма̄н̣ау бала̄дӯрдхвам̣ найетту йат ваманам̣ таддхи виджн̃ейам̣ маданасйа пхалам̣ йатха̄

स्थानाद् बहिर्नयेदूर्ध्वमधो वा मलसंचयम् देहसंशोधनं तत्स्याद् देवदालीफलं यथा

стха̄на̄д бахирнайедӯрдхвамадхо ва̄ маласам̣чайам дехасам̣ш́одханам̣ татсйа̄д девада̄лӣпхалам̣ йатха̄

श्लिष्टान्कफादिकान्दोषानुन्मूलयति यद्बलात् छेदनं तद्यथा क्षारा मरिचानि शिलाजतु

ш́лиш̣т̣а̄нкапха̄дика̄ндош̣а̄нунмӯлайати йадбала̄т чхеданам̣ тадйатха̄ кш̣а̄ра̄ марича̄ни ш́ила̄джату

धातून्मलान्वा देहस्य विशोष्योल्लेखयेच्च यत् लेखनं तद्यथा क्षौद्रं नीरमुष्णं वचा यवाः

дха̄тӯнмала̄нва̄ дехасйа виш́ош̣йоллекхайечча йат лекханам̣ тадйатха̄ кш̣аудрам̣ нӣрамуш̣н̣ам̣ вача̄ йава̄х̣

दीपनं पाचनं यत्स्यादुष्णत्वाद् द्र वशोषकम् ग्राहि तच्च यथा शुण्ठी जीरकं गजपिप्पली

дӣпанам̣ па̄чанам̣ йатсйа̄душ̣н̣атва̄д дра ваш́ош̣акам гра̄хи тачча йатха̄ ш́ун̣т̣хӣ джӣракам̣ гаджапиппалӣ

रौक्ष्याच्छैत्यात्कषायत्वाल्लघुपाकाच्च यद्भवेत् वातकृत्स्तम्भनं तत्स्याद्यथा वत्सकटुण्टुकौ

раукш̣йа̄ччхаитйа̄ткаш̣а̄йатва̄ллагхупа̄ка̄чча йадбхавет ва̄такр̣тстамбханам̣ татсйа̄дйатха̄ ватсакат̣ун̣т̣укау

रसायनं च तज्ज्ञेयं यज्जराव्याधिनाशनम् यथाऽमृता रुदन्ती च गुग्गुलुश्च हरीतकी

раса̄йанам̣ ча таджджн̃ейам̣ йаджджара̄вйа̄дхина̄ш́анам йатха̄'мр̣та̄ рудантӣ ча гуггулуш́ча харӣтакӣ

यस्माद् द्र व्याद्भवेत्स्त्रीषु हर्षो वाजीकरं च तत् यथा नागबलाऽद्या स्युर्बीजं च कपिकच्छुजम्

йасма̄д дра вйа̄дбхаветстрӣш̣у харш̣о ва̄джӣкарам̣ ча тат йатха̄ на̄габала̄'дйа̄ сйурбӣджам̣ ча капикаччхуджам

यस्माच्छुक्रस्य वृद्धिः स्याच्छ्रुकलं हि तदुच्यते यथाऽश्वगन्धा मुसली शर्करा च शतावरी

йасма̄ччхукрасйа вр̣ддхих̣ сйа̄ччхрукалам̣ хи тадучйате йатха̄'ш́вагандха̄ мусалӣ ш́аркара̄ ча ш́ата̄варӣ

श्रुकस्य जनकानि रेचकानि च द्र व्याणि दुग्धं माषाश्च भल्लातफलमज्जाऽमलानि च प्रवर्त्तकानि कथ्यन्ते जनकानि च रेतसः

ш́рукасйа джанака̄ни речака̄ни ча дра вйа̄н̣и дугдхам̣ ма̄ш̣а̄ш́ча бхалла̄тапхаламаджджа̄'мала̄ни ча праварттака̄ни катхйанте джанака̄ни ча ретасах̣

प्रवर्त्तनी स्त्री शुक्रस्य रेचनं बृहतीफलम् जातीफलं स्तम्भकं च शोषणी च हरीतकी

праварттанӣ стрӣ ш́украсйа речанам̣ бр̣хатӣпхалам джа̄тӣпхалам̣ стамбхакам̣ ча ш́ош̣ан̣ӣ ча харӣтакӣ

देहस्य सूक्ष्मच्छिद्रे षु विशेद्यत्सूक्ष्ममुच्यते तद्यथा सैन्धवं क्षौद्रं निम्बतैलं रुबूद्भवम्

дехасйа сӯкш̣маччхидре ш̣у виш́едйатсӯкш̣мамучйате тадйатха̄ саиндхавам̣ кш̣аудрам̣ нимбатаилам̣ рубӯдбхавам

पूर्वं व्याप्याखिलं कायं ततः पाकं च गच्छति व्यवायि तद्यथा भङ्गा फेनं चाहिसमुद्भवम्

пӯрвам̣ вйа̄пйа̄кхилам̣ ка̄йам̣ татах̣ па̄кам̣ ча гаччхати вйава̄йи тадйатха̄ бхан̇га̄ пхенам̣ ча̄хисамудбхавам

सन्धिबन्धांस्तु शिथिलान्यत्करोति विकाशि तत् विश्लेष्यौजश्च धातुभ्यो यथा क्रमुककोद्र वाः

сандхибандха̄м̣сту ш́итхила̄нйаткароти вика̄ш́и тат виш́леш̣йауджаш́ча дха̄тубхйо йатха̄ крамукакодра ва̄х̣

बुद्धिं लुम्पति यद् द्र व्यं मदकारि तदुच्यते तमोगुणप्रधानं च यथा मद्यसुराऽदिकम्

буддхим̣ лумпати йад дра вйам̣ мадака̄ри тадучйате тамогун̣апрадха̄нам̣ ча йатха̄ мадйасура̄'дикам

व्यवायि च विकाशि स्यात्सूक्ष्मं छेदि मदावहम् आग्नेयं जीवितहरं योगवाहि स्मृतं विषम्

вйава̄йи ча вика̄ш́и сйа̄тсӯкш̣мам̣ чхеди мада̄вахам а̄гнейам̣ джӣвитахарам̣ йогава̄хи смр̣там̣ виш̣ам

निजवीर्येण यद् द्र व्यं स्रोतोभ्यो दोषसञ्चयम् निरस्यति प्रमाथि स्यात्तद्यथा मरिचं वचा

ниджавӣрйен̣а йад дра вйам̣ сротобхйо дош̣асан̃чайам нирасйати прама̄тхи сйа̄ттадйатха̄ маричам̣ вача̄

पैच्छिल्याद्गौरवाद् द्र व्यं रुद्ध्वा रसवहाः शिराः धत्ते यद्गौरवं तत्स्यादभिष्यन्दि यथा दधि

паиччхилйа̄дгаурава̄д дра вйам̣ руддхва̄ расаваха̄х̣ ш́ира̄х̣ дхатте йадгауравам̣ татсйа̄дабхиш̣йанди йатха̄ дадхи