Прана лакшана — признаки жизненной силы | Пурвакханда

Шарангадхара-самхита · Пурвакханда · Глава 7 · 201 стихов

Прана лакшана — Признаки жизненной силы

Признаки сильной и слабой жизненной силы (оджаса и праны). Прогностическая значимость для исходов болезней. Поддержание жизненной силы — высшая цель лечения.

रोगाणां गणना पूर्वं मुनिभिर्या प्रकीर्त्तिता मयाऽत्र प्रोच्यते सैव तद्भेदा बहवो मताः

рога̄н̣а̄м̣ ган̣ана̄ пӯрвам̣ мунибхирйа̄ пракӣрттита̄ майа̄'тра прочйате саива тадбхеда̄ бахаво мата̄х̣

पञ्चविंशतिरुद्दिष्टा ज्वरास्तद्भेद उच्यते पृथग्दोषैस्तथा द्वन्द्वभेदेन त्रिविधः स्मृतः एकश्च सन्निपातेन तद्भेदा बहवः स्मृताः

пан̃чавим̣ш́атируддиш̣т̣а̄ джвара̄стадбхеда учйате пр̣тхагдош̣аистатха̄ двандвабхедена тривидхах̣ смр̣тах̣ екаш́ча саннипа̄тена тадбхеда̄ бахавах̣ смр̣та̄х̣

प्रायशः सन्निपातेन पञ्चस्युर्विषमज्वराः सन्ततः सततश्चैव अन्येद्युष्कस्तृतीयकः

пра̄йаш́ах̣ саннипа̄тена пан̃часйурвиш̣амаджвара̄х̣ сантатах̣ сататаш́чаива анйедйуш̣кастр̣тӣйаках̣

चातुर्थिकश्च पञ्च्ते कीर्त्तिता विषमज्वराः तथाऽगन्तुज्वरोऽप्येकस्त्रयोदशविधो मतः

ча̄туртхикаш́ча пан̃чте кӣрттита̄ виш̣амаджвара̄х̣ татха̄'гантуджваро'пйекастрайодаш́авидхо матах̣

श्रमाच्छेदात्क्षताद्दाहाच्चतुर्द्धाघातजो ज्वरः

ш́рама̄ччхеда̄ткш̣ата̄дда̄ха̄ччатурддха̄гха̄таджо джварах̣

कामाद्भीतेः शुचो रोषाद्विषादौषधगन्धतः अभिषङ्गज्वराः षट्स्युरेवं ज्वरविनिश्चयः

ка̄ма̄дбхӣтех̣ ш́учо рош̣а̄двиш̣а̄дауш̣адхагандхатах̣ абхиш̣ан̇гаджвара̄х̣ ш̣ат̣сйуревам̣ джваравиниш́чайах̣

अतीसारग्रहणीप्रवाहिकाणां भेदाः पृथक्त्रिदोषैः सर्वैश्च शोकादामाद्भयादपि अतीसारः सप्तधा स्याद् ग्रहणी पञ्चधा मता

атӣса̄раграхан̣ӣправа̄хика̄н̣а̄м̣ бхеда̄х̣ пр̣тхактридош̣аих̣ сарваиш́ча ш́ока̄да̄ма̄дбхайа̄дапи атӣса̄рах̣ саптадха̄ сйа̄д грахан̣ӣ пан̃чадха̄ мата̄

पृथग्दोषैः सन्निपातात्तथा चामेन पञ्चमी प्रवाहिका चतुर्द्धा स्यात्पृथग्दोषैस्तथाऽस्रतः

пр̣тхагдош̣аих̣ саннипа̄та̄ттатха̄ ча̄мена пан̃чамӣ права̄хика̄ чатурддха̄ сйа̄тпр̣тхагдош̣аистатха̄'сратах̣

अजीर्णं त्रिविधं प्रोक्तं विष्टब्धं वायुना मतम्

аджӣрн̣ам̣ тривидхам̣ проктам̣ виш̣т̣абдхам̣ ва̄йуна̄ матам

पित्ताद्विदग्धं विज्ञेयं कफेनामं तदुच्यते विषाजीर्णं रसादेकं दोषैः स्यादलसस्त्रिधा

питта̄двидагдхам̣ виджн̃ейам̣ капхена̄мам̣ тадучйате виш̣а̄джӣрн̣ам̣ раса̄декам̣ дош̣аих̣ сйа̄даласастридха̄

विषूचीदण्डकालसकविलम्बिकानां भेदाः विषूची त्रिविधा प्रोक्ता दोषैः सा स्यात्पृथक्पृथक् दण्डकालसकश्चैव एकैव स्याद्विलम्बिका

виш̣ӯчӣдан̣д̣ака̄ласакавиламбика̄на̄м̣ бхеда̄х̣ виш̣ӯчӣ тривидха̄ прокта̄ дош̣аих̣ са̄ сйа̄тпр̣тхакпр̣тхак дан̣д̣ака̄ласакаш́чаива екаива сйа̄двиламбика̄

अर्शांसि षड्विधान्याहुर्वातपित्तकफास्रतः सन्निपाताच्च संसर्गात्तेषां भेदो द्विधा स्मृतः

арш́а̄м̣си ш̣ад̣видха̄нйа̄хурва̄тапиттакапха̄сратах̣ саннипа̄та̄чча сам̣сарга̄ттеш̣а̄м̣ бхедо двидха̄ смр̣тах̣

सहजोत्तरजन्मभ्यां तथा शुष्कार्द्र भेदतः त्रिधैव चर्मकीलानि वातात्पित्तात्कफादपि

сахаджоттараджанмабхйа̄м̣ татха̄ ш́уш̣ка̄рдра бхедатах̣ тридхаива чармакӣла̄ни ва̄та̄тпитта̄ткапха̄дапи

एकविंशतिभेदेन कृमयः स्युर्द्विधा च ते बाह्यास्तथाऽभ्यन्तराः स्युस्तेषु यूका बहिश्चराः

екавим̣ш́атибхедена кр̣майах̣ сйурдвидха̄ ча те ба̄хйа̄статха̄'бхйантара̄х̣ сйустеш̣у йӯка̄ бахиш́чара̄х̣

लिक्षाश्चान्येऽन्तरचराः कफात्ते हृदयादकाः अन्त्रादा उदरावेष्टाश्चुरवश्च महागुदाः

ликш̣а̄ш́ча̄нйе'нтарачара̄х̣ капха̄тте хр̣дайа̄дака̄х̣ антра̄да̄ удара̄веш̣т̣а̄ш́чураваш́ча маха̄гуда̄х̣

सुगन्धा दर्भकुसुमास्तथा रक्ताच्च मातरः सौरसा लोमविध्वंसा रोमद्वीपा उदुम्बराः

сугандха̄ дарбхакусума̄статха̄ ракта̄чча ма̄тарах̣ саураса̄ ломавидхвам̣са̄ ромадвӣпа̄ удумбара̄х̣

केशादाश्च तथैवान्ये शकृज्जाता मकेरुकाः लेलिहाश्च सशूलाश्च सौसुरादाः ककेरुकाः

кеш́а̄да̄ш́ча татхаива̄нйе ш́акр̣джджа̄та̄ макерука̄х̣ лелиха̄ш́ча саш́ӯла̄ш́ча саусура̄да̄х̣ какерука̄х̣

तथाऽन्य कफरक्ताभ्यां संजातः स्नायुकः स्मृतः व्रणस्य कृमयश्चान्ये विषमा बाह्ययोनयः

татха̄'нйа капхаракта̄бхйа̄м̣ сам̣джа̄тах̣ сна̄йуках̣ смр̣тах̣ вран̣асйа кр̣майаш́ча̄нйе виш̣ама̄ ба̄хйайонайах̣

पाण्डुरोगाश्च पञ्च स्युर्वातपित्तकफैस्त्रिधा त्रिदोषैर्मृत्तिकाभिश्च तथैका कामला स्मृता स्यात्कुम्भकामला चैका तथैकं च हलीमकम्

па̄н̣д̣урога̄ш́ча пан̃ча сйурва̄тапиттакапхаистридха̄ тридош̣аирмр̣ттика̄бхиш́ча татхаика̄ ка̄мала̄ смр̣та̄ сйа̄ткумбхака̄мала̄ чаика̄ татхаикам̣ ча халӣмакам

रक्तपित्तं त्रिधा प्रोक्तमूर्ध्वगं कफसंभवम् अधोगं मारुतं ज्ञेयं तद्द्वयेन द्विमार्गगम्

рактапиттам̣ тридха̄ проктамӯрдхвагам̣ капхасам̣бхавам адхогам̣ ма̄рутам̣ джн̃ейам̣ таддвайена двима̄ргагам

कासाः पञ्च समुद्दिष्टास्ते त्रयः स्युस्त्रिभिर्मलैः उरः क्षताच्चतुर्थः स्यात्क्षयाद्धातोश्च पञ्चमः

ка̄са̄х̣ пан̃ча самуддиш̣т̣а̄сте трайах̣ сйустрибхирмалаих̣ урах̣ кш̣ата̄ччатуртхах̣ сйа̄ткш̣айа̄ддха̄тош́ча пан̃чамах̣

क्षयाः पञ्चैव विज्ञेयास्त्रिभिर्दोषैस्त्रयश्च ते चतुर्थः सन्निपातेन पञ्चमः स्यादुरःक्षतात्

кш̣айа̄х̣ пан̃чаива виджн̃ейа̄стрибхирдош̣аистрайаш́ча те чатуртхах̣ саннипа̄тена пан̃чамах̣ сйа̄дурах̣кш̣ата̄т

शोषाः स्युः षट्प्रकारेण स्त्रीप्रसङ्गाच्छुचो व्रणात् अध्वश्रमाच्च व्यायामाद् बार्धक्यादपि जायते

ш́ош̣а̄х̣ сйух̣ ш̣ат̣прака̄рен̣а стрӣпрасан̇га̄ччхучо вран̣а̄т адхваш́рама̄чча вйа̄йа̄ма̄д ба̄рдхакйа̄дапи джа̄йате

श्वासाश्च पञ्च विज्ञेयाः क्षुद्र ः! स्यात्तमकस्तथा ऊर्ध्वश्वासो महाश्वासच्छिन्नश्वासश्च पञ्चमः

ш́ва̄са̄ш́ча пан̃ча виджн̃ейа̄х̣ кш̣удра х̣! сйа̄ттамакастатха̄ ӯрдхваш́ва̄со маха̄ш́ва̄саччхиннаш́ва̄саш́ча пан̃чамах̣

कथिताः पञ्च हिक्कास्तु तास्तु क्षुद्रा ऽन्नजा तथा गम्भीरा यमला चैव महती पञ्चमी तथा

катхита̄х̣ пан̃ча хикка̄сту та̄сту кш̣удра̄ 'ннаджа̄ татха̄ гамбхӣра̄ йамала̄ чаива махатӣ пан̃чамӣ татха̄

चत्वारोऽग्नेर्विकाराः स्युर्विषमो वातसम्भवः तीक्ष्णः पित्तात्कफान्मन्दो भस्मको वातपित्तयोः

чатва̄ро'гнервика̄ра̄х̣ сйурвиш̣амо ва̄тасамбхавах̣ тӣкш̣н̣ах̣ питта̄ткапха̄нмандо бхасмако ва̄тапиттайох̣

पञ्चैवारोचका ज्ञेया वातपित्तकफैस्त्रिधा सन्निपातान्मनस्तापात् छर्दिभेदाः छर्दयः सप्तधा मताः

пан̃чаива̄рочака̄ джн̃ейа̄ ва̄тапиттакапхаистридха̄ саннипа̄та̄нманаста̄па̄т чхардибхеда̄х̣ чхардайах̣ саптадха̄ мата̄х̣

त्रिभिर्दोषैः पृथक्तिस्रः कृमिभिः सन्निपातजः घृणया च तथा स्त्रीणां गर्भाधानाच्च जायते

трибхирдош̣аих̣ пр̣тхактисрах̣ кр̣мибхих̣ саннипа̄таджах̣ гхр̣н̣айа̄ ча татха̄ стрӣн̣а̄м̣ гарбха̄дха̄на̄чча джа̄йате

स्वरभेदाः षडेव स्युर्वातपित्तकफैस्त्रयः मेदसा सन्निपातेन क्षयात्षष्ठः प्रकीर्तितः

сварабхеда̄х̣ ш̣ад̣ева сйурва̄тапиттакапхаистрайах̣ медаса̄ саннипа̄тена кш̣айа̄тш̣аш̣т̣хах̣ пракӣртитах̣

तृष्णा च षड्विधा प्रोक्तावातात्पित्तात्कफादपि त्रिदोषैरुपसर्गेण क्षयाद्धातोश्च षष्ठिका

тр̣ш̣н̣а̄ ча ш̣ад̣видха̄ прокта̄ва̄та̄тпитта̄ткапха̄дапи тридош̣аирупасарген̣а кш̣айа̄ддха̄тош́ча ш̣аш̣т̣хика̄

मूर्च्छाभ्रमनिद्रा तन्द्रा संन्यासग्लानि भेदाः मूर्च्छा चतुर्विधा ज्ञेयाः वातपित्तकफैः पृथक्

мӯрччха̄бхраманидра̄ тандра̄ сам̣нйа̄сагла̄ни бхеда̄х̣ мӯрччха̄ чатурвидха̄ джн̃ейа̄х̣ ва̄тапиттакапхаих̣ пр̣тхак

चतुर्थी सन्निपातेन तथैकश्च भ्रमः स्मृतः निद्रा तन्द्रा च संन्यासो ग्लानिश्चैकैकशः स्मृताः

чатуртхӣ саннипа̄тена татхаикаш́ча бхрамах̣ смр̣тах̣ нидра̄ тандра̄ ча сам̣нйа̄со гла̄ниш́чаикаикаш́ах̣ смр̣та̄х̣

मदाः सप्त समाख्याता वातपित्तकफैस्त्रयः त्रिदोषैरसृजा मद्याद्विषादपि स सप्तमः

мада̄х̣ сапта сама̄кхйа̄та̄ ва̄тапиттакапхаистрайах̣ тридош̣аираср̣джа̄ мадйа̄двиш̣а̄дапи са саптамах̣

मदात्ययश्चतुर्द्धा स्याद्वातपित्तकफादपि त्रिदोषैरपि विज्ञेय एकः परमदस्तथा

мада̄тйайаш́чатурддха̄ сйа̄два̄тапиттакапха̄дапи тридош̣аирапи виджн̃ейа еках̣ парамадастатха̄

पानाजीर्णं तथा चैकं तथैकः पानविभ्रमः पानात्ययस्तथा चैकः दाहभेदाः दाहाः सप्त मतास्तथा

па̄на̄джӣрн̣ам̣ татха̄ чаикам̣ татхаиках̣ па̄навибхрамах̣ па̄на̄тйайастатха̄ чаиках̣ да̄хабхеда̄х̣ да̄ха̄х̣ сапта мата̄статха̄

रक्तपित्तात्तथा रक्तात्तृष्णायाः पित्ततस्तथा धातुक्षयान्मर्मघाताद्र क्तपूर्णोदरादपि

рактапитта̄ттатха̄ ракта̄ттр̣ш̣н̣а̄йа̄х̣ питтатастатха̄ дха̄тукш̣айа̄нмармагха̄та̄дра ктапӯрн̣одара̄дапи

उन्मादाः षट् समाख्यातास्त्रिभिर्दोषैस्त्रयश्च ते सन्निपाताद्विषाज्ज्ञेयः षष्ठो दुःखेन चेतसः

унма̄да̄х̣ ш̣ат̣ сама̄кхйа̄та̄стрибхирдош̣аистрайаш́ча те саннипа̄та̄двиш̣а̄джджн̃ейах̣ ш̣аш̣т̣хо дух̣кхена четасах̣

भूतोन्मादा विंशतिः स्युस्ते देवाद्दानवादपि गन्धर्वात्किन्नराद्यक्षात्पितृभ्यो गुरुशापतः

бхӯтонма̄да̄ вим̣ш́атих̣ сйусте дева̄дда̄нава̄дапи гандхарва̄ткиннара̄дйакш̣а̄тпитр̣бхйо гуруш́а̄патах̣

प्रेताच्च गुह्यकाद् वृद्धात्सिद्धाद्भूतात्पिशाचतः जलाधिदेवतायाश्च नागाच्च ब्रह्मराक्षसात् राक्षसादपि कूष्माण्डात्कृत्या वेतालयोरपि

прета̄чча гухйака̄д вр̣ддха̄тсиддха̄дбхӯта̄тпиш́а̄чатах̣ джала̄дхидевата̄йа̄ш́ча на̄га̄чча брахмара̄кш̣аса̄т ра̄кш̣аса̄дапи кӯш̣ма̄н̣д̣а̄ткр̣тйа̄ вета̄лайорапи

अपस्मारश्चतुर्द्धा स्यात्समीरात्पित्ततस्तथा श्लेष्मणोऽपि तृतीयः स्याच्चतुर्थः सन्निपाततः

апасма̄раш́чатурддха̄ сйа̄тсамӣра̄тпиттатастатха̄ ш́леш̣ман̣о'пи тр̣тӣйах̣ сйа̄ччатуртхах̣ саннипа̄татах̣

चत्वारश्चामवाताः स्युर्वातपित्तकफैस्त्रिधा चतुर्थः सन्निपातेन शूलभेदाः शूलान्यष्टौ बुधा जगुः

чатва̄раш́ча̄мава̄та̄х̣ сйурва̄тапиттакапхаистридха̄ чатуртхах̣ саннипа̄тена ш́ӯлабхеда̄х̣ ш́ӯла̄нйаш̣т̣ау будха̄ джагух̣

पृथगदोषैस्त्रिधा द्वन्द्वभेदेन त्रिविधान्यपि आमेन सप्तमं प्रोक्तं सन्निपातेन चाष्टमम्

пр̣тхагадош̣аистридха̄ двандвабхедена тривидха̄нйапи а̄мена саптамам̣ проктам̣ саннипа̄тена ча̄ш̣т̣амам

परिणामभवं शूलमष्टधा परिकीर्त्तितम् मलैर्या शूलसंख्या स्यात्तैरेव परिणामजम्

парин̣а̄мабхавам̣ ш́ӯламаш̣т̣адха̄ парикӣрттитам малаирйа̄ ш́ӯласам̣кхйа̄ сйа̄ттаирева парин̣а̄маджам

अन्नद्र वभवं शूलं जरत्पित्तभवं तथा एकैकं गणितं सुज्ञैः उदावर्त्तभेदाः उदावर्त्तास्त्रयोदश

аннадра вабхавам̣ ш́ӯлам̣ джаратпиттабхавам̣ татха̄ екаикам̣ ган̣итам̣ суджн̃аих̣ уда̄варттабхеда̄х̣ уда̄вартта̄страйодаш́а

एकः क्षुन्निग्रहात्प्रोक्तस्तृष्णारोधाद् द्वितीयकः

еках̣ кш̣унниграха̄тпроктастр̣ш̣н̣а̄родха̄д двитӣйаках̣

निद्रा घातात्तृतीयः स्याच्चतुर्थः श्वासनिग्रहात् छर्दिरोधात्पञ्चमः स्यात्षष्ठः क्षवथुनिग्रहात्

нидра̄ гха̄та̄ттр̣тӣйах̣ сйа̄ччатуртхах̣ ш́ва̄саниграха̄т чхардиродха̄тпан̃чамах̣ сйа̄тш̣аш̣т̣хах̣ кш̣аватхуниграха̄т

जृम्भारोधात्सप्तमः स्यादुद्गारग्रहतोऽष्टमः नवमः स्यादश्रुरोधाद्दशमः शुक्रधारणात्

джр̣мбха̄родха̄тсаптамах̣ сйа̄дудга̄раграхато'ш̣т̣амах̣ навамах̣ сйа̄даш́руродха̄ддаш́амах̣ ш́украдха̄ран̣а̄т

मूत्ररोधान्मलस्यापि रोधाद्वातविनिग्रहात् उदावर्त्तास्त्रयश्चैते घोरोपद्र वकारकाः

мӯтрародха̄нмаласйа̄пи родха̄два̄тавиниграха̄т уда̄вартта̄страйаш́чаите гхоропадра вака̄рака̄х̣

आनाहोद्विविधो ज्ञेय एकः पक्काशयोद्भवः आमाशयोद्भवश्चान्यः प्रत्यानाहः स कथ्यते

а̄на̄ходвивидхо джн̃ейа еках̣ пакка̄ш́айодбхавах̣ а̄ма̄ш́айодбхаваш́ча̄нйах̣ пратйа̄на̄хах̣ са катхйате

उरोग्रहस्तथा चैको हृद्रो गाः पञ्च कीर्त्तिताः वातादिभिस्त्रयः प्रोक्ताश्चतुर्थः सन्निपाततः पञ्चमः क्रिमिसञ्जातः उदररोगभेदाः तथाऽष्टावुदराणि च

урограхастатха̄ чаико хр̣дро га̄х̣ пан̃ча кӣрттита̄х̣ ва̄та̄дибхистрайах̣ прокта̄ш́чатуртхах̣ саннипа̄татах̣ пан̃чамах̣ кримисан̃джа̄тах̣ ударарогабхеда̄х̣ татха̄'ш̣т̣а̄вудара̄н̣и ча

वातात्पित्तात्कफात्त्रीणि त्रिदोषेभ्यो जलादपि प्लीह्नः क्षताद्बद्धगुदादष्टमं परिकीर्त्तितम्

ва̄та̄тпитта̄ткапха̄ттрӣн̣и тридош̣ебхйо джала̄дапи плӣхнах̣ кш̣ата̄дбаддхагуда̄даш̣т̣амам̣ парикӣрттитам

गुल्मास्त्वष्टौ समाख्याता वातपित्तकफैस्त्रयः

гулма̄стваш̣т̣ау сама̄кхйа̄та̄ ва̄тапиттакапхаистрайах̣

द्वन्द्वभेदास्त्रयः प्रोक्ताः सप्तमः सन्निपाततः रक्तादष्टमकः ख्यातः मूत्राघातभेदाः मूत्राघातास्त्रयोदश

двандвабхеда̄страйах̣ прокта̄х̣ саптамах̣ саннипа̄татах̣ ракта̄даш̣т̣амаках̣ кхйа̄тах̣ мӯтра̄гха̄табхеда̄х̣ мӯтра̄гха̄та̄страйодаш́а

वातकुण्डलिका पूर्वा वाताष्ठीला ततः परा वातबस्तिस्तृतीयः स्यान्मूत्रातीतश्चतुर्थकः

ва̄такун̣д̣алика̄ пӯрва̄ ва̄та̄ш̣т̣хӣла̄ татах̣ пара̄ ва̄табастистр̣тӣйах̣ сйа̄нмӯтра̄тӣташ́чатуртхаках̣

पञ्चमं मूत्रजठरं षष्ठो मूत्रक्षयः स्मृतः मूत्रोत्सर्गः सप्तमः स्यान्मूत्रग्रन्थिस्तथाऽष्टमः

пан̃чамам̣ мӯтраджат̣харам̣ ш̣аш̣т̣хо мӯтракш̣айах̣ смр̣тах̣ мӯтротсаргах̣ саптамах̣ сйа̄нмӯтрагрантхистатха̄'ш̣т̣амах̣

मूत्रशुक्रंतु नवमं विड्घातो दशमः स्मृतः मूत्रसादश्चोष्णवातोबस्तिकुण्डलिका तथा त्रयोऽप्येते मूत्रघाताः पृथग्घोराः प्रकीर्त्तिताः

мӯтраш́украм̣ту навамам̣ вид̣гха̄то даш́амах̣ смр̣тах̣ мӯтраса̄даш́чош̣н̣ава̄тобастикун̣д̣алика̄ татха̄ трайо'пйете мӯтрагха̄та̄х̣ пр̣тхаггхора̄х̣ пракӣрттита̄х̣

मूत्रकृच्छ्राणि चाष्टौ स्युर्वातपित्तकफैस्त्रिधा

мӯтракр̣ччхра̄н̣и ча̄ш̣т̣ау сйурва̄тапиттакапхаистридха̄

सन्निपाताचतुर्थं स्याच्छुक्रकृच्छ्रं च पञ्चमं विट्कृच्छ्रं षष्ठमाख्यातं घातकृच्छ्रं च सप्तमम् अष्टमं चाश्मरीकृच्छ्रं अश्मरीभेदाः चतुर्द्धा चाश्मरी मता

саннипа̄та̄чатуртхам̣ сйа̄ччхукракр̣ччхрам̣ ча пан̃чамам̣ вит̣кр̣ччхрам̣ ш̣аш̣т̣хама̄кхйа̄там̣ гха̄такр̣ччхрам̣ ча саптамам аш̣т̣амам̣ ча̄ш́марӣкр̣ччхрам̣ аш́марӣбхеда̄х̣ чатурддха̄ ча̄ш́марӣ мата̄

वातात्पित्तात्कफाच्छुक्रात् तथा मेहाश्च विंशतिः

ва̄та̄тпитта̄ткапха̄ччхукра̄т татха̄ меха̄ш́ча вим̣ш́атих̣

इक्षुमेहः सुरामेहः पिष्टमेहश्च सान्द्र कः शुक्रमेहोदकाख्यौ च लालामेहश्च शीतकः सिकताख्यः शनैर्मेहो दशैते कफसम्भवाः

икш̣умехах̣ сура̄мехах̣ пиш̣т̣амехаш́ча са̄ндра ках̣ ш́украмеходака̄кхйау ча ла̄ла̄мехаш́ча ш́ӣтаках̣ сиката̄кхйах̣ ш́анаирмехо даш́аите капхасамбхава̄х̣

मञ्जिष्ठाख्यो हरिद्रा ख्यो नीलमेहश्च रक्तकः कृष्णमेहः क्षारमेहः षडेते पित्तसम्भवाः

ман̃джиш̣т̣ха̄кхйо харидра̄ кхйо нӣламехаш́ча рактаках̣ кр̣ш̣н̣амехах̣ кш̣а̄рамехах̣ ш̣ад̣ете питтасамбхава̄х̣

हस्तिमेहो वसामेहो मज्जामेहो मधुप्रभः चत्वारो वातजा मेहा इति मेहाश्च विंशतिः

хастимехо васа̄мехо маджджа̄мехо мадхупрабхах̣ чатва̄ро ва̄таджа̄ меха̄ ити меха̄ш́ча вим̣ш́атих̣

सोमरोगस्तथा चैकः प्रमेहपिटिका दश शराविका कच्छपिका पुत्रिणी विनताऽलजी

сомарогастатха̄ чаиках̣ прамехапит̣ика̄ даш́а ш́ара̄вика̄ каччхапика̄ путрин̣ӣ вината̄'ладжӣ

मसूरिका सर्षपिका जालिनी च विदारिका विद्र धिश्च दशैताः स्युः पिटिका मेहसम्भवाः

масӯрика̄ сарш̣апика̄ джа̄линӣ ча вида̄рика̄ видра дхиш́ча даш́аита̄х̣ сйух̣ пит̣ика̄ мехасамбхава̄х̣

मेदो दोषस्तथा चैकः शोथ रोगा नव स्मृताः दोषैः पृथग्द्वयैः सर्वैरभिघाताद्विषादपि

медо дош̣астатха̄ чаиках̣ ш́отха рога̄ нава смр̣та̄х̣ дош̣аих̣ пр̣тхагдвайаих̣ сарваирабхигха̄та̄двиш̣а̄дапи

वृद्धयः सप्त गदिता वातात्पित्तात्कफेन च रक्तेन मेदसा मूत्रादन्त्रवृद्धिश्च सप्तमी

вр̣ддхайах̣ сапта гадита̄ ва̄та̄тпитта̄ткапхена ча рактена медаса̄ мӯтра̄дантравр̣ддхиш́ча саптамӣ

अण्डवृद्धि गण्डमालिका गण्डालजीरोगाः अण्डवृद्धिस्तथा चैका तथैका गण्डमालिका गण्डालजीति चैका स्याद् ग्रन्थिभेदाः ग्रन्थयो नवधा मताः

ан̣д̣авр̣ддхи ган̣д̣ама̄лика̄ ган̣д̣а̄ладжӣрога̄х̣ ан̣д̣авр̣ддхистатха̄ чаика̄ татхаика̄ ган̣д̣ама̄лика̄ ган̣д̣а̄ладжӣти чаика̄ сйа̄д грантхибхеда̄х̣ грантхайо навадха̄ мата̄х̣

त्रिभिर्दोषैस्त्रयो रक्ताच्छिराभिर्मेदसो व्रणात् अस्थ्ना मांसेन नवमः अर्बुदभेदाः षड्विधं स्यात्तथाऽबुदम्

трибхирдош̣аистрайо ракта̄ччхира̄бхирмедасо вран̣а̄т астхна̄ ма̄м̣сена навамах̣ арбудабхеда̄х̣ ш̣ад̣видхам̣ сйа̄ттатха̄'будам

वातात्पित्तात्कफाद्र क्तान्मांसादपि च मेदसः

ва̄та̄тпитта̄ткапха̄дра кта̄нма̄м̣са̄дапи ча медасах̣

श्लीपदं च त्रिधा प्रोक्तं वातात्पित्तात्कफादपि

ш́лӣпадам̣ ча тридха̄ проктам̣ ва̄та̄тпитта̄ткапха̄дапи

विद्र धिः षड्विधः ख्यातो वातपित्तकफैस्त्रयः रक्तात् क्षतात् त्रिदोषैश्च व्रणभेदाः व्रणाः पञ्चदशोदिताः

видра дхих̣ ш̣ад̣видхах̣ кхйа̄то ва̄тапиттакапхаистрайах̣ ракта̄т кш̣ата̄т тридош̣аиш́ча вран̣абхеда̄х̣ вран̣а̄х̣ пан̃чадаш́одита̄х̣

तेषां चतुर्द्धा भेदाः स्युरागन्तुर्देहजस्तथा शुद्धो दुष्टश्च विज्ञेयस्तत्संख्या कथ्यते पृथक् वातव्रणः पित्तजश्च कफजो रक्तजो व्रणः

теш̣а̄м̣ чатурддха̄ бхеда̄х̣ сйура̄гантурдехаджастатха̄ ш́уддхо душ̣т̣аш́ча виджн̃ейастатсам̣кхйа̄ катхйате пр̣тхак ва̄тавран̣ах̣ питтаджаш́ча капхаджо рактаджо вран̣ах̣

वातपित्तभवश्चान्यो वातश्लेष्मभवस्तथा तथा पित्तकफाभ्यां च सन्निपातेन चाष्टमः

ва̄тапиттабхаваш́ча̄нйо ва̄таш́леш̣мабхавастатха̄ татха̄ питтакапха̄бхйа̄м̣ ча саннипа̄тена ча̄ш̣т̣амах̣

नवमो वातरक्तेन दशमो रक्तपित्ततः श्लेष्मरक्तभवश्चान्यो वातपित्तासृगुद्भवः

навамо ва̄тарактена даш́амо рактапиттатах̣ ш́леш̣марактабхаваш́ча̄нйо ва̄тапитта̄ср̣гудбхавах̣

वातश्लेष्मासृगुत्पन्नः पित्तश्लेष्मास्रसंभवः सन्निपातासृगुद्भूत इति पञ्चदश व्रणाः

ва̄таш́леш̣ма̄ср̣гутпаннах̣ питташ́леш̣ма̄срасам̣бхавах̣ саннипа̄та̄ср̣гудбхӯта ити пан̃чадаш́а вран̣а̄х̣

सद्योव्रणस्त्वष्टधा स्यादविकॢप्तविलम्बितौ छिन्नभिन्नप्रचलिता घृष्टविद्धनिपातिताः

садйовран̣астваш̣т̣адха̄ сйа̄давикл̣птавиламбитау чхиннабхиннапрачалита̄ гхр̣ш̣т̣авиддханипа̄тита̄х̣

कोष्ठभेदो द्विधा प्रोक्तश्छिन्नान्त्रो निःसृतान्त्रकः

кош̣т̣хабхедо двидха̄ прокташ́чхинна̄нтро них̣ср̣та̄нтраках̣

अस्थिभङ्गोऽष्टधा प्रोक्तो भग्नपृष्ठविदारितौ विवर्त्तितश्च विश्लिष्टस्तिर्यक्क्षिप्तस्त्वधोगतः ऊर्ध्वगः संधिभग्नश्च वह्निदग्धभेदाः वह्निदग्धश्चतुर्विधः

астхибхан̇го'ш̣т̣адха̄ прокто бхагнапр̣ш̣т̣хавида̄ритау виварттиташ́ча виш́лиш̣т̣астирйаккш̣иптаствадхогатах̣ ӯрдхвагах̣ сам̣дхибхагнаш́ча вахнидагдхабхеда̄х̣ вахнидагдхаш́чатурвидхах̣

प्लुष्टो विदग्धो दुर्दग्धः सम्यग्दग्धः प्रकीर्त्तितः

плуш̣т̣о видагдхо дурдагдхах̣ самйагдагдхах̣ пракӣрттитах̣

नाड्यः पञ्च समाख्याता वातपित्तकफैस्त्रिधा त्रिदोषैरपि शल्येन भगन्दरभेदाः तथाऽष्टौ स्युर्भगन्दराः

на̄д̣йах̣ пан̃ча сама̄кхйа̄та̄ ва̄тапиттакапхаистридха̄ тридош̣аирапи ш́алйена бхагандарабхеда̄х̣ татха̄'ш̣т̣ау сйурбхагандара̄х̣

शतपोनस्तु पवनादुष्ट्रग्रीवश्च पित्ततः परिस्रावो कफाज्ज्ञेय ऋजुर्वातकफोद्भवः

ш́атапонасту павана̄душ̣т̣рагрӣваш́ча питтатах̣ парисра̄во капха̄джджн̃ейа р̣джурва̄такапходбхавах̣

परिक्षेपी मरुत्पित्तादर्शोजः कफपित्ततः आगन्तुजातश्चोन्मार्गी शङ्खावर्तस्त्रिदोषजः

парикш̣епӣ марутпитта̄дарш́оджах̣ капхапиттатах̣ а̄гантуджа̄таш́чонма̄ргӣ ш́ан̇кха̄вартастридош̣аджах̣

मेढ्रे पञ्चोपदंशाः स्युर्वातपित्तकफैस्त्रिधा सन्निपातेन रक्ताच्च शूकामयभेदाः मेढ्रे शूकामयास्तथा चतुर्विंशतिराख्याता लिङ्गार्शो ग्रथितं तथा

мед̣хре пан̃чопадам̣ш́а̄х̣ сйурва̄тапиттакапхаистридха̄ саннипа̄тена ракта̄чча ш́ӯка̄майабхеда̄х̣ мед̣хре ш́ӯка̄майа̄статха̄ чатурвим̣ш́атира̄кхйа̄та̄ лин̇га̄рш́о гратхитам̣ татха̄

निवृत्तमवमन्थश्च मृदितं शतपोनकः अष्ठीलिका सर्षपिका त्वक्पाकश्चावपाटिका

нивр̣ттамавамантхаш́ча мр̣дитам̣ ш́атапонаках̣ аш̣т̣хӣлика̄ сарш̣апика̄ твакпа̄каш́ча̄вапа̄т̣ика̄

मांसपाकः स्पर्शहानिर्निरुद्धमणिरुत्तमा मांसार्बुदं पुष्करिका संमूढपिडिकाऽलजी

ма̄м̣сапа̄ках̣ спарш́аха̄нирнируддхаман̣ируттама̄ ма̄м̣са̄рбудам̣ пуш̣карика̄ сам̣мӯд̣хапид̣ика̄'ладжӣ

रक्तार्बुदं विद्र धिश्च कुम्भिकातिलकालकः निरुद्धप्रकशः प्रोक्तस्तथैव परिवर्त्तिका

ракта̄рбудам̣ видра дхиш́ча кумбхика̄тилака̄лаках̣ нируддхапракаш́ах̣ проктастатхаива париварттика̄

कुष्ठान्यष्टादशोक्तानि वातात् कापालिकं भवेत् पित्तेनोदुम्बरं प्रोक्तं कफान्मण्डलचर्चिके

куш̣т̣ха̄нйаш̣т̣а̄даш́окта̄ни ва̄та̄т ка̄па̄ликам̣ бхавет питтенодумбарам̣ проктам̣ капха̄нман̣д̣алачарчике

मरुत्पित्तादृष्यजिह्वं श्लेष्मवाताद्विपादिका तथा सिध्मैककुष्ठं च किटिभं चालसं तथा

марутпитта̄др̣ш̣йаджихвам̣ ш́леш̣мава̄та̄двипа̄дика̄ татха̄ сидхмаикакуш̣т̣хам̣ ча кит̣ибхам̣ ча̄ласам̣ татха̄

कफपित्तात् पुनर्दद्रुः पामा विस्फोटकं तथा महाकुष्ठं चर्मदलं पुण्डरीकं शतारुकम्

капхапитта̄т пунардадрух̣ па̄ма̄ виспхот̣акам̣ татха̄ маха̄куш̣т̣хам̣ чармадалам̣ пун̣д̣арӣкам̣ ш́ата̄рукам

त्रिदोषैः काकणं ज्ञेयं तथाऽन्यच्छिवत्रसंज्ञितम् तथा वातेन पित्तेन श्लेष्मणा च त्रिधा भवेत्

тридош̣аих̣ ка̄кан̣ам̣ джн̃ейам̣ татха̄'нйаччхиватрасам̣джн̃итам татха̄ ва̄тена питтена ш́леш̣ман̣а̄ ча тридха̄ бхавет

क्षुद्र रोगाः षष्टिसंख्यास्तेष्वादौ शर्करार्बुदम् इन्द्र वृद्धा पनसिका विवृताऽन्धालजी तथा

кш̣удра рога̄х̣ ш̣аш̣т̣исам̣кхйа̄стеш̣ва̄дау ш́аркара̄рбудам индра вр̣ддха̄ панасика̄ вивр̣та̄'ндха̄ладжӣ татха̄

वराहदंष्ट्रो वल्मीकं कच्छपी तिलकालकः गर्दभी रकसा चैव यवप्रख्या विदारिका

вара̄хадам̣ш̣т̣ро валмӣкам̣ каччхапӣ тилака̄лаках̣ гардабхӣ ракаса̄ чаива йавапракхйа̄ вида̄рика̄

कदरं मषकश्चैव नीलिका जालगर्दभः इरिवेल्ली जतुमणिर्गुदभ्रंशोऽग्निरोहिणी

кадарам̣ маш̣акаш́чаива нӣлика̄ джа̄лагардабхах̣ иривеллӣ джатуман̣иргудабхрам̣ш́о'гнирохин̣ӣ

सन्निरुद्धगुदः कोठः कुनखोऽनुशयी तथा पद्मिनीकण्टकश्चिप्पमलसो मुखदूषिका

саннируддхагудах̣ кот̣хах̣ кунакхо'нуш́айӣ татха̄ падминӣкан̣т̣акаш́чиппамаласо мукхадӯш̣ика̄

कक्षावृषणकच्छूश्च गन्धः पाषाणगर्दभः राजिका च तथा व्यङ्गश्चतुर्द्धा परिकीर्त्तितः

какш̣а̄вр̣ш̣ан̣акаччхӯш́ча гандхах̣ па̄ш̣а̄н̣агардабхах̣ ра̄джика̄ ча татха̄ вйан̇гаш́чатурддха̄ парикӣрттитах̣

वातात्पित्तात्कफाद्र क्तादित्युक्तं व्यङ्गलक्षणम् विस्फोटाः क्षुद्र रोगेषु तेऽष्टधा परिकीर्त्तिताः

ва̄та̄тпитта̄ткапха̄дра кта̄дитйуктам̣ вйан̇галакш̣ан̣ам виспхот̣а̄х̣ кш̣удра рогеш̣у те'ш̣т̣адха̄ парикӣрттита̄х̣

पृथग्दोषैस्त्रयो द्वन्द्बैस्त्रिविधः सप्तमोऽसृजः अष्टमः सन्निपातेन क्षुद्र रुक्षु मसूरिका

пр̣тхагдош̣аистрайо двандбаистривидхах̣ саптамо'ср̣джах̣ аш̣т̣амах̣ саннипа̄тена кш̣удра рукш̣у масӯрика̄

चतुर्दशप्रकारेण त्रिभिर्दोषैस्त्रिधा च सा द्वन्द्वजा विविधा प्रोक्ता सन्निपातेन सप्तमी

чатурдаш́апрака̄рен̣а трибхирдош̣аистридха̄ ча са̄ двандваджа̄ вивидха̄ прокта̄ саннипа̄тена саптамӣ

अष्टमी त्वग्गता ज्ञेया नवमी रक्तजा स्मृता दशमी मांससञ्जाता चतस्रोऽन्याश्च दुस्तराः मेदोऽस्थिमज्जाशुक्रस्थाः क्षुद्र रोगा इतीरिताः

аш̣т̣амӣ тваггата̄ джн̃ейа̄ навамӣ рактаджа̄ смр̣та̄ даш́амӣ ма̄м̣сасан̃джа̄та̄ чатасро'нйа̄ш́ча дустара̄х̣ медо'стхимаджджа̄ш́украстха̄х̣ кш̣удра рога̄ итӣрита̄х̣

100

विसर्परोगो नवधा वातपित्तकफैस्त्रिधा

висарпарого навадха̄ ва̄тапиттакапхаистридха̄

101

त्रिधा स द्वन्द्वभेदेन सन्निपातेन सप्तमः अष्टमो वह्निदाहेन नवमश्चाभिघातजः

тридха̄ са двандвабхедена саннипа̄тена саптамах̣ аш̣т̣амо вахнида̄хена навамаш́ча̄бхигха̄таджах̣

102

तथैकः श्लेष्मपित्ताभ्यामुदर्दः परिकीर्त्तितः वातपित्तेन चैकस्तु शीतपित्तामयः स्मृतः

татхаиках̣ ш́леш̣мапитта̄бхйа̄мудардах̣ парикӣрттитах̣ ва̄тапиттена чаикасту ш́ӣтапитта̄майах̣ смр̣тах̣

103

अम्लपित्तं त्रिधा प्रोक्तं वातेन श्लेष्मणा तथा तृतीयं श्लेष्मवाताभ्याम् वातरक्तभेदाः वातरक्तं तथाऽष्टधा

амлапиттам̣ тридха̄ проктам̣ ва̄тена ш́леш̣ман̣а̄ татха̄ тр̣тӣйам̣ ш́леш̣мава̄та̄бхйа̄м ва̄тарактабхеда̄х̣ ва̄тарактам̣ татха̄'ш̣т̣адха̄

104

वाताधिक्येन पित्ताच्च कफाद्दोषत्रयेण च रक्ताधिक्येन दोषाणां द्वन्द्वेन त्रिविधः स्मृतः

ва̄та̄дхикйена питта̄чча капха̄ддош̣атрайен̣а ча ракта̄дхикйена дош̣а̄н̣а̄м̣ двандвена тривидхах̣ смр̣тах̣

105

अशीतिर्वातजा रोगाः कथ्यन्ते मुनिभाषिताः आक्षेपको हनुस्तम्भ ऊरुस्तम्भः शिरोग्रहः

аш́ӣтирва̄таджа̄ рога̄х̣ катхйанте мунибха̄ш̣ита̄х̣ а̄кш̣епако ханустамбха ӯрустамбхах̣ ш́ирограхах̣

106

बाह्यायामोऽन्तरायामः पार्श्वशूलं कटिग्रहः दण्डापतानकः खल्ली जिह्वास्तम्भस्तथाऽदितम्

ба̄хйа̄йа̄мо'нтара̄йа̄мах̣ па̄рш́ваш́ӯлам̣ кат̣играхах̣ дан̣д̣а̄пата̄наках̣ кхаллӣ джихва̄стамбхастатха̄'дитам

107

पक्षाघातः क्रोष्टुशीर्षो मन्यास्तम्भश्च पङ्गुता कलायखञ्जता तूनी प्रतितूनी च खञ्जता

пакш̣а̄гха̄тах̣ крош̣т̣уш́ӣрш̣о манйа̄стамбхаш́ча пан̇гута̄ кала̄йакхан̃джата̄ тӯнӣ пратитӯнӣ ча кхан̃джата̄

108

पादहर्षो गृध्रसी च विश्वाची चापबाहुकः अपतानो व्रणायामो वातकण्टोऽपतन्त्रकः

па̄дахарш̣о гр̣дхрасӣ ча виш́ва̄чӣ ча̄паба̄хуках̣ апата̄но вран̣а̄йа̄мо ва̄такан̣т̣о'патантраках̣

109

अङ्गभेदोऽङ्गशोषश्च मिन्मिनत्वं च गद्गदः प्रत्यष्ठीलाऽष्ठीलिका च वामनत्वं च कुब्जता

ан̇габхедо'н̇гаш́ош̣аш́ча минминатвам̣ ча гадгадах̣ пратйаш̣т̣хӣла̄'ш̣т̣хӣлика̄ ча ва̄манатвам̣ ча кубджата̄

110

अङ्गपीडाऽङ्गशूलं च संकोचस्तम्भरूक्षताः अङ्गभङ्गोऽङ्गविभ्रंशो विड्ग्रहो बद्धविट्कता

ан̇гапӣд̣а̄'н̇гаш́ӯлам̣ ча сам̣кочастамбхарӯкш̣ата̄х̣ ан̇габхан̇го'н̇гавибхрам̣ш́о вид̣грахо баддхавит̣ката̄

111

मूकत्वमतिजृम्भा स्यादत्युद्गारोऽन्त्रकूजनम् वातप्रवृत्तिः स्फुरणं शिराणां पूरणं तथा

мӯкатваматиджр̣мбха̄ сйа̄датйудга̄ро'нтракӯджанам ва̄таправр̣ттих̣ спхуран̣ам̣ ш́ира̄н̣а̄м̣ пӯран̣ам̣ татха̄

112

कम्पः कार्श्यं श्यावता च प्रलापः क्षिप्रमूत्रता निद्रा नाशः स्वेदनाशो दुर्बलत्वं बलक्षयः

кампах̣ ка̄рш́йам̣ ш́йа̄вата̄ ча прала̄пах̣ кш̣ипрамӯтрата̄ нидра̄ на̄ш́ах̣ сведана̄ш́о дурбалатвам̣ балакш̣айах̣

113

अतिप्रवृत्तिः शुक्रस्य कार्श्यं नाशश्च रेतसः अनवस्थितचित्तत्वं काठिन्यं विरसास्यता

атиправр̣ттих̣ ш́украсйа ка̄рш́йам̣ на̄ш́аш́ча ретасах̣ анавастхитачиттатвам̣ ка̄т̣хинйам̣ вираса̄сйата̄

114

कषायवक्त्रताऽध्मानं प्रत्याध्मानं च शीतता रोमहर्षश्च भीरुत्वं तोदः कण्डू रसाज्ञता शब्दाज्ञता प्रसुप्तिश्च गन्धाज्ञत्वं दृशः क्षयः

каш̣а̄йавактрата̄'дхма̄нам̣ пратйа̄дхма̄нам̣ ча ш́ӣтата̄ ромахарш̣аш́ча бхӣрутвам̣ тодах̣ кан̣д̣ӯ раса̄джн̃ата̄ ш́абда̄джн̃ата̄ прасуптиш́ча гандха̄джн̃атвам̣ др̣ш́ах̣ кш̣айах̣

115

अथ पित्तभवा रोगाश्चत्वारिंशदिहोदिताः

атха питтабхава̄ рога̄ш́чатва̄рим̣ш́адиходита̄х̣

116

धूम्रोद्गारो विदाहः स्यादुष्णाङ्गत्वं मतिभ्रमः कान्तिहानिः कण्ठशोषो मुखशोषोऽल्पशुक्रता

дхӯмродга̄ро вида̄хах̣ сйа̄душ̣н̣а̄н̇гатвам̣ матибхрамах̣ ка̄нтиха̄них̣ кан̣т̣хаш́ош̣о мукхаш́ош̣о'лпаш́украта̄

117

तिक्तास्यताऽम्लवक्त्रत्वं स्वेदस्रावोऽङ्गपाकता क्लमो हरितवर्णत्वमतृप्तिः पीतगात्रता

тикта̄сйата̄'млавактратвам̣ сведасра̄во'н̇гапа̄ката̄ кламо харитаварн̣атваматр̣птих̣ пӣтага̄трата̄

118

रक्तस्रावोऽङ्गदरणं लोहगन्धास्यता तथा दौर्गन्ध्यं पीतमूत्रत्वमरतिः पीतविट्कता

рактасра̄во'н̇гадаран̣ам̣ лохагандха̄сйата̄ татха̄ даургандхйам̣ пӣтамӯтратвамаратих̣ пӣтавит̣ката̄

119

पीतावलोकनं पीतनेत्रता पीतदन्तता शीतेच्छा पीतनखता तेजोद्वेषोऽल्पनिद्र ता

пӣта̄валоканам̣ пӣтанетрата̄ пӣтадантата̄ ш́ӣтеччха̄ пӣтанакхата̄ теджодвеш̣о'лпанидра та̄

120

कोपश्च गात्रसादश्च भिन्नविट्कत्वमन्धता उष्णोच्छ्वासत्वमुष्णत्वं मूत्रस्य च मलस्य च

копаш́ча га̄траса̄даш́ча бхиннавит̣катвамандхата̄ уш̣н̣оччхва̄сатвамуш̣н̣атвам̣ мӯтрасйа ча маласйа ча

121

तमसो दर्शनं पीतमण्डलानां च दर्शनम् निःसहत्वं च पित्तस्य चत्वारिंशद्रुजः स्मृताः

тамасо дарш́анам̣ пӣтаман̣д̣ала̄на̄м̣ ча дарш́анам них̣сахатвам̣ ча питтасйа чатва̄рим̣ш́адруджах̣ смр̣та̄х̣

122

कफस्य विंशतिः प्रोक्ता रोगास्तन्द्रा ऽतिनिद्र ता गौरवं मुखमाधुर्यं मुखलेपः प्रसेकता

капхасйа вим̣ш́атих̣ прокта̄ рога̄стандра̄ 'тинидра та̄ гауравам̣ мукхама̄дхурйам̣ мукхалепах̣ прасеката̄

123

श्वेतावलोकनं श्वेतविट्कत्वं श्वेतमूत्रता श्वेताङ्गवर्णता शैत्यमुष्णेच्छा तिक्तकामिता

ш́вета̄валоканам̣ ш́ветавит̣катвам̣ ш́ветамӯтрата̄ ш́вета̄н̇гаварн̣ата̄ ш́аитйамуш̣н̣еччха̄ тиктака̄мита̄

124

मलाधिक्यं च शुक्रस्य बाहुल्यं बहुमूत्रता आलस्यं मन्दबुद्धित्वं तृप्तिर्घर्घरवाक्यता अचैतन्यं च गदिता विंशतिः श्लेष्मजा गदाः

мала̄дхикйам̣ ча ш́украсйа ба̄хулйам̣ бахумӯтрата̄ а̄ласйам̣ мандабуддхитвам̣ тр̣птиргхаргхарава̄кйата̄ ачаитанйам̣ ча гадита̄ вим̣ш́атих̣ ш́леш̣маджа̄ гада̄х̣

125

रक्तस्य च दश प्रोक्ता व्याधयस्तेषु गौरवम्

рактасйа ча даш́а прокта̄ вйа̄дхайастеш̣у гауравам

126

रक्तमण्डलता रक्तनेत्रत्वं रक्तमूत्रता रक्तनिष्ठीवनं रक्तपिटिकानां च दर्शनम् औष्ण्यं च पूतिगन्धित्वं पीडा पाकश्च जायते

рактаман̣д̣алата̄ рактанетратвам̣ рактамӯтрата̄ рактаниш̣т̣хӣванам̣ рактапит̣ика̄на̄м̣ ча дарш́анам ауш̣н̣йам̣ ча пӯтигандхитвам̣ пӣд̣а̄ па̄каш́ча джа̄йате

127

चतुःसप्ततिसंख्याका मुखरोगास्तथोदिताः

чатух̣саптатисам̣кхйа̄ка̄ мукхарога̄статходита̄х̣

128

तेष्वोष्ठरोगा गणिता एकादशमिता बुधैः वातपित्तकफैस्त्रेधा त्रिदोषैरसृजा तथा

теш̣вош̣т̣харога̄ ган̣ита̄ ека̄даш́амита̄ будхаих̣ ва̄тапиттакапхаистредха̄ тридош̣аираср̣джа̄ татха̄

129

क्षतान्मांसार्बुदं चैव खण्डोष्ठं च जलार्बुदम् मेदोऽबुदं चार्बुदं च रोगा एकादशौष्ठजाः

кш̣ата̄нма̄м̣са̄рбудам̣ чаива кхан̣д̣ош̣т̣хам̣ ча джала̄рбудам медо'будам̣ ча̄рбудам̣ ча рога̄ ека̄даш́ауш̣т̣хаджа̄х̣

130

दन्तरोगा दशाख्याता दालनः कृमिदन्तकः दन्तहर्षः करालश्च दन्तचालश्च शर्करा अधिदन्तः श्यावदन्तो दन्तभेदः कपालिका

дантарога̄ даш́а̄кхйа̄та̄ да̄ланах̣ кр̣мидантаках̣ дантахарш̣ах̣ кара̄лаш́ча дантача̄лаш́ча ш́аркара̄ адхидантах̣ ш́йа̄ваданто дантабхедах̣ капа̄лика̄

131

तथा त्रयोदशमिता दन्तमूलामयाः स्मृताः

татха̄ трайодаш́амита̄ дантамӯла̄майа̄х̣ смр̣та̄х̣

132

शीतादोपकुशौ द्वौ तु दन्तविद्र धिपुप्पुटौ अधिमांसो विदर्भश्च महासौषिरसौषिरौ

ш́ӣта̄допакуш́ау двау ту дантавидра дхипуппут̣ау адхима̄м̣со видарбхаш́ча маха̄сауш̣ирасауш̣ирау

133

तेष्वेव गतयः पञ्च वातात्पित्तात्कफादपि सन्निपाताद् गतिश्चान्या रक्तनाडी च पञ्चमी

теш̣вева гатайах̣ пан̃ча ва̄та̄тпитта̄ткапха̄дапи саннипа̄та̄д гатиш́ча̄нйа̄ рактана̄д̣ӣ ча пан̃чамӣ

134

तथा जिह्वाऽमयाः षट् स्युर्वातपित्तकफैस्त्रिधा अलासश्च चतुर्थः स्यादधिजिह्वश्च पञ्चमः

татха̄ джихва̄'майа̄х̣ ш̣ат̣ сйурва̄тапиттакапхаистридха̄ ала̄саш́ча чатуртхах̣ сйа̄дадхиджихваш́ча пан̃чамах̣

135

तथाऽष्टौ तालुजा गदाः

татха̄'ш̣т̣ау та̄луджа̄ гада̄х̣

136

अर्बुदं तालुपिटिका कच्छपी तालुसंहतिः गलशुण्डी तालुशोषस्तालुपाकश्च पुप्पुटः

арбудам̣ та̄лупит̣ика̄ каччхапӣ та̄лусам̣хатих̣ галаш́ун̣д̣ӣ та̄луш́ош̣аста̄лупа̄каш́ча пуппут̣ах̣

137

गलरोगास्तथा ख्याता अष्टादशमिता बुधैः वातरोहिणिका पूर्वं द्वितीया पित्तरोहिणी कफरोहिणिका प्रोक्ता त्रिदोषैरपि रोहिणी

галарога̄статха̄ кхйа̄та̄ аш̣т̣а̄даш́амита̄ будхаих̣ ва̄тарохин̣ика̄ пӯрвам̣ двитӣйа̄ питтарохин̣ӣ капхарохин̣ика̄ прокта̄ тридош̣аирапи рохин̣ӣ

138

मेदोरोहिणिका वृन्दो गलौघो गलविद्र धिः स्वरहा तुण्डिकेरी च शतघ्नी शालुकोऽबुदम्

медорохин̣ика̄ вр̣ндо галаугхо галавидра дхих̣ свараха̄ тун̣д̣икерӣ ча ш́атагхнӣ ш́а̄луко'будам

139

गलायुर्वलयश्चापि वाताद् गण्डः कफात्तथा मेदोगण्डस्तथैव स्यादित्यष्टादश कण्ठजाः

гала̄йурвалайаш́ча̄пи ва̄та̄д ган̣д̣ах̣ капха̄ттатха̄ медоган̣д̣астатхаива сйа̄дитйаш̣т̣а̄даш́а кан̣т̣хаджа̄х̣

140

मुखान्तःसम्भवा रोगा अष्टौ ख्याता महर्षिभिः मुखपाको भवेद्वातात्पित्तात्तद्वत्कफादपि

мукха̄нтах̣самбхава̄ рога̄ аш̣т̣ау кхйа̄та̄ махарш̣ибхих̣ мукхапа̄ко бхаведва̄та̄тпитта̄ттадваткапха̄дапи

141

रक्ताच्च सन्निपाताच्च पूत्यास्योर्ध्वगुदावपि अर्बुदं चेति मुखजाश्चतुः सप्ततिरामयाः

ракта̄чча саннипа̄та̄чча пӯтйа̄сйордхвагуда̄вапи арбудам̣ чети мукхаджа̄ш́чатух̣ саптатира̄майа̄х̣

142

कर्णरोगाः समाख्याता अष्टादशमिता बुधैः वातात्पित्तात्कफाद्र क्तात्सन्निपाताच्च विद्र धिः

карн̣арога̄х̣ сама̄кхйа̄та̄ аш̣т̣а̄даш́амита̄ будхаих̣ ва̄та̄тпитта̄ткапха̄дра кта̄тсаннипа̄та̄чча видра дхих̣

143

शोथोऽबुदं पूतिकर्णः कर्णार्शः कर्णहल्लिका बाधिर्यं तन्त्रिका कण्डूः शष्कुली कृमिकर्णकः कर्णनादः प्रतीनाह इत्यष्टादश कर्णजाः

ш́отхо'будам̣ пӯтикарн̣ах̣ карн̣а̄рш́ах̣ карн̣ахаллика̄ ба̄дхирйам̣ тантрика̄ кан̣д̣ӯх̣ ш́аш̣кулӣ кр̣микарн̣аках̣ карн̣ана̄дах̣ пратӣна̄ха итйаш̣т̣а̄даш́а карн̣аджа̄х̣

144

कर्णपालीसमुद्भूता रोगाः सप्त इहोदिताः

карн̣апа̄лӣсамудбхӯта̄ рога̄х̣ сапта иходита̄х̣

145

उत्पातः पालिशोषश्च विदारी दुःखवर्द्धनः परिपोटश्च लेही च पिप्पली चेति संस्मृतः

утпа̄тах̣ па̄лиш́ош̣аш́ча вида̄рӣ дух̣кхаварддханах̣ парипот̣аш́ча лехӣ ча пиппалӣ чети сам̣смр̣тах̣

146

कर्णमूलामयाः पञ्च वातात्पित्तात्कफादपि सन्निपाताच्च रक्ताच्च नासारोगभेदाः तथा नासाभवा गदाः

карн̣амӯла̄майа̄х̣ пан̃ча ва̄та̄тпитта̄ткапха̄дапи саннипа̄та̄чча ракта̄чча на̄са̄рогабхеда̄х̣ татха̄ на̄са̄бхава̄ гада̄х̣

147

अष्टादशैव संख्याताः प्रतिश्यायस्तु तेष्वपि वातात्पित्तात्कफाद्र क्तात्सन्निपातेन पञ्चमः

аш̣т̣а̄даш́аива сам̣кхйа̄та̄х̣ пратиш́йа̄йасту теш̣вапи ва̄та̄тпитта̄ткапха̄дра кта̄тсаннипа̄тена пан̃чамах̣

148

अपीनसः पूतिनासो नासाऽशो भ्रंशथुः क्षवः नासाऽनाहः पूतिरक्तमर्बुदं दुष्टपीनसम् नासाशोषो घ्राणपाकः पूयस्रावश्च दीप्तकः

апӣнасах̣ пӯтина̄со на̄са̄'ш́о бхрам̣ш́атхух̣ кш̣авах̣ на̄са̄'на̄хах̣ пӯтирактамарбудам̣ душ̣т̣апӣнасам на̄са̄ш́ош̣о гхра̄н̣апа̄ках̣ пӯйасра̄ваш́ча дӣптаках̣

149

तथा दश शिरोरोगा वातेनार्द्धावभेदकः शिरस्तापश्च वातेन पित्तपीडा तृतीयका

татха̄ даш́а ш́иророга̄ ва̄тена̄рддха̄вабхедаках̣ ш́ираста̄паш́ча ва̄тена питтапӣд̣а̄ тр̣тӣйака̄

150

चतुर्थी कफजा पीडा रक्तजा सन्निपातजा सूर्यावर्त्ताच्छिरः कम्पात्क्रिमिभिः शङ्खकेन च

чатуртхӣ капхаджа̄ пӣд̣а̄ рактаджа̄ саннипа̄таджа̄ сӯрйа̄вартта̄ччхирах̣ кампа̄ткримибхих̣ ш́ан̇кхакена ча

152

तथा कपालरोगाः स्युर्नव तेषूपशीर्षकम् अरुंषिका विद्र धिश्च दारुणं पिटिकाऽबुदम् इन्द्र लुप्तं च खलितं पलितं चेति ते नव

татха̄ капа̄ларога̄х̣ сйурнава теш̣ӯпаш́ӣрш̣акам арум̣ш̣ика̄ видра дхиш́ча да̄рун̣ам̣ пит̣ика̄'будам индра луптам̣ ча кхалитам̣ палитам̣ чети те нава

153

नेत्ररोगभेदास्तत्रादौ वर्त्मरोगभेदाः तथा नेत्रभवाः ख्याताश्चतुर्नवतिरामयाः तेषु वर्त्मगदाः प्रोक्ताश्चतुर्विंशतिसंज्ञकाः

нетрарогабхеда̄статра̄дау вартмарогабхеда̄х̣ татха̄ нетрабхава̄х̣ кхйа̄та̄ш́чатурнаватира̄майа̄х̣ теш̣у вартмагада̄х̣ прокта̄ш́чатурвим̣ш́атисам̣джн̃ака̄х̣

154

कृच्छ्रोन्मीलः पक्ष्मपातः कफोत्क्लिष्टश्च लोहितः अरुङ्निमेषः कथितो रक्तोत्क्लिष्टः कुकूणकः

кр̣ччхронмӣлах̣ пакш̣мапа̄тах̣ капхотклиш̣т̣аш́ча лохитах̣ арун̇нимеш̣ах̣ катхито рактотклиш̣т̣ах̣ кукӯн̣аках̣

155

पक्ष्मार्शः पक्ष्मरोधश्च पित्तोत्क्लिष्टश्च पोथकी क्लिष्टवर्त्मा च बहलः पक्ष्मोत्सङ्गस्तथाऽबुदम्

пакш̣ма̄рш́ах̣ пакш̣мародхаш́ча питтотклиш̣т̣аш́ча потхакӣ клиш̣т̣авартма̄ ча бахалах̣ пакш̣мотсан̇гастатха̄'будам

156

कुम्भिका सिकतावर्त्म लगणोऽञ्जननामिका कर्दमः श्याववर्त्मा च बिसवर्त्मा तथाऽलजी उत्क्लिष्टवर्त्मेति गदाः प्रोक्ता वर्त्मसमुद्भवाः

кумбхика̄ сиката̄вартма лаган̣о'н̃джанана̄мика̄ кардамах̣ ш́йа̄вавартма̄ ча бисавартма̄ татха̄'ладжӣ утклиш̣т̣авартмети гада̄х̣ прокта̄ вартмасамудбхава̄х̣

157

नेत्रसन्धिसमुद्भूता नव रोगाः प्रकीर्त्तिताः जलस्रावः कफस्रावो रक्तस्रावश्च पर्वणी

нетрасандхисамудбхӯта̄ нава рога̄х̣ пракӣрттита̄х̣ джаласра̄вах̣ капхасра̄во рактасра̄ваш́ча парван̣ӣ

158

पूयस्रावः क्रिमिग्रन्थिरुपनाहस्तथाऽलजी पूयालस इति प्रोक्ता रोगा नयनसन्धिजाः

пӯйасра̄вах̣ кримигрантхирупана̄хастатха̄'ладжӣ пӯйа̄ласа ити прокта̄ рога̄ найанасандхиджа̄х̣

159

तथा शुक्लगता रोगा बुधैः प्रोक्तास्त्रयोदश

татха̄ ш́уклагата̄ рога̄ будхаих̣ прокта̄страйодаш́а

160

शिरोत्पातः शिराहर्षः शिराजालं च शुक्तिका शुक्लार्म चाधिमांसार्म प्रस्तार्यर्म च पिष्टकः

ш́иротпа̄тах̣ ш́ира̄харш̣ах̣ ш́ира̄джа̄лам̣ ча ш́уктика̄ ш́укла̄рма ча̄дхима̄м̣са̄рма праста̄рйарма ча пиш̣т̣аках̣

161

शिराजपिटिका चैव कफग्रथितकोऽजुनः स्नाय्वर्म शोणितार्म स्यादिति शुक्लगता गदाः

ш́ира̄джапит̣ика̄ чаива капхагратхитако'джунах̣ сна̄йварма ш́он̣ита̄рма сйа̄дити ш́уклагата̄ гада̄х̣

162

तथा कृष्णसमुद्भूताः पञ्च रोगाः प्रकीर्तिताः शुद्धशुक्रं शिराशुक्रं क्षतशुक्रं तथाऽजका शिरासङ्गश्च सर्वेऽपि प्रोक्ताः कृष्णगता गदाः

татха̄ кр̣ш̣н̣асамудбхӯта̄х̣ пан̃ча рога̄х̣ пракӣртита̄х̣ ш́уддхаш́украм̣ ш́ира̄ш́украм̣ кш̣аташ́украм̣ татха̄'джака̄ ш́ира̄сан̇гаш́ча сарве'пи прокта̄х̣ кр̣ш̣н̣агата̄ гада̄х̣

163

काचं तु षड्विधं ज्ञेयं वातात्पित्तात्कफादपि सन्निपाताच्च रक्ताच्च षष्ठं संसर्गसम्भवम्

ка̄чам̣ ту ш̣ад̣видхам̣ джн̃ейам̣ ва̄та̄тпитта̄ткапха̄дапи саннипа̄та̄чча ракта̄чча ш̣аш̣т̣хам̣ сам̣саргасамбхавам

164

तिमिराणि षडेव स्युर्वातपित्तकफैस्त्रिधा संसर्गेण च रक्तेन षष्ठं स्यात्सन्निपाततः

тимира̄н̣и ш̣ад̣ева сйурва̄тапиттакапхаистридха̄ сам̣сарген̣а ча рактена ш̣аш̣т̣хам̣ сйа̄тсаннипа̄татах̣

165

लिङ्गनाशः सप्तधा स्याद्वातात्पित्तात्कफेन च त्रिदोषैरुपसर्गेण संसर्गेणासृजा तथा

лин̇гана̄ш́ах̣ саптадха̄ сйа̄два̄та̄тпитта̄ткапхена ча тридош̣аирупасарген̣а сам̣сарген̣а̄ср̣джа̄ татха̄

166

अष्टधा दृष्टिरोगाः स्युस्तेषु पित्तविदग्धकम् अम्लपित्तविदग्धं च तथैवोष्णविदग्धकम्

аш̣т̣адха̄ др̣ш̣т̣ирога̄х̣ сйустеш̣у питтавидагдхакам амлапиттавидагдхам̣ ча татхаивош̣н̣авидагдхакам

167

नकुलान्ध्यं धूसरान्ध्यं रात्र्! यान्ध्यं ह्र्रस्वदृष्टिकः गम्भीरदृष्टिरित्येते रोगा दृष्टिगता मताः

накула̄ндхйам̣ дхӯсара̄ндхйам̣ ра̄тр! йа̄ндхйам̣ хррасвадр̣ш̣т̣иках̣ гамбхӣрадр̣ш̣т̣иритйете рога̄ др̣ш̣т̣игата̄ мата̄х̣

168

अभिष्यन्दाश्च चत्वारो रक्ताद्दोषैस्त्रिभिस्तथा

абхиш̣йанда̄ш́ча чатва̄ро ракта̄ддош̣аистрибхистатха̄

169

चत्वारश्चाधिमन्थाः स्युर्वातपित्तकफास्रतः

чатва̄раш́ча̄дхимантха̄х̣ сйурва̄тапиттакапха̄сратах̣

170

सर्वाक्षिरोगाश्चाष्टौ स्युस्तेषु वातविपर्ययः अल्पशोफोऽन्यतोवातस्तथा पाकात्ययः स्मृतः शुष्काक्षिपाकश्च तथा शोफोऽध्युषित एव च हताधिमन्थ इत्येते रोगाः सर्वाक्षिसम्भवाः

сарва̄кш̣ирога̄ш́ча̄ш̣т̣ау сйустеш̣у ва̄тавипарйайах̣ алпаш́опхо'нйатова̄тастатха̄ па̄ка̄тйайах̣ смр̣тах̣ ш́уш̣ка̄кш̣ипа̄каш́ча татха̄ ш́опхо'дхйуш̣ита ева ча хата̄дхимантха итйете рога̄х̣ сарва̄кш̣исамбхава̄х̣

171

पुंस्त्वदोषास्तु पञ्चैव प्रोक्तास्तत्रेर्ष्यकः स्मृतः आसेक्यश्चैव कुम्भीकः सुगन्धिः षण्ढसंज्ञकः

пум̣ствадош̣а̄сту пан̃чаива прокта̄статрерш̣йаках̣ смр̣тах̣ а̄секйаш́чаива кумбхӣках̣ сугандхих̣ ш̣ан̣д̣хасам̣джн̃аках̣

172

शुक्रदोषास्तथाऽष्टौ स्युर्वातात्पित्तात्कफेन च कुणपं श्लेष्मवाताभ्यां पूयाभं श्लेष्मपित्ततः

ш́украдош̣а̄статха̄'ш̣т̣ау сйурва̄та̄тпитта̄ткапхена ча кун̣апам̣ ш́леш̣мава̄та̄бхйа̄м̣ пӯйа̄бхам̣ ш́леш̣мапиттатах̣

173

क्षीणं च वातपित्ताभ्यां ग्रन्थिलं श्लेष्मवाततः मलाभं सन्निपाताच्च शुक्रदोषा इतीरिताः

кш̣ӣн̣ам̣ ча ва̄тапитта̄бхйа̄м̣ грантхилам̣ ш́леш̣мава̄татах̣ мала̄бхам̣ саннипа̄та̄чча ш́украдош̣а̄ итӣрита̄х̣

174

अथ स्त्रीरोगनामानि प्रोच्यन्ते पूर्वशास्त्रतः

атха стрӣрогана̄ма̄ни прочйанте пӯрваш́а̄стратах̣

175

अष्टावार्त्तवदोषाः स्युर्वातपित्तकफैस्त्रिधा पूयाभं कुणपं ग्रन्थिं क्षीणं मलसमं तथा

аш̣т̣а̄ва̄рттавадош̣а̄х̣ сйурва̄тапиттакапхаистридха̄ пӯйа̄бхам̣ кун̣апам̣ грантхим̣ кш̣ӣн̣ам̣ маласамам̣ татха̄

176

तथा च रक्तप्रदरं चतुर्विधमुदाहृतम् वातपित्तकफैस्त्रेधा चतुर्थं सन्निपाततः

татха̄ ча рактапрадарам̣ чатурвидхамуда̄хр̣там ва̄тапиттакапхаистредха̄ чатуртхам̣ саннипа̄татах̣

177

विंशतिर्योनिरोगाः स्युर्वातात्पित्तात्कफादपि सन्निपाताच्च रक्ताच्च लोहितक्षयतस्तथा

вим̣ш́атирйонирога̄х̣ сйурва̄та̄тпитта̄ткапха̄дапи саннипа̄та̄чча ракта̄чча лохитакш̣айатастатха̄

178

शुष्का च वामिनी चैव खण्डिताऽन्तर्मुखी तथा सूचीमुखी विप्लुता च जातघ्नी च परिप्लुता

ш́уш̣ка̄ ча ва̄минӣ чаива кхан̣д̣ита̄'нтармукхӣ татха̄ сӯчӣмукхӣ виплута̄ ча джа̄тагхнӣ ча париплута̄

179

उपप्लुता प्राक्चरणा महायोनिश्च कर्णिनी स्यान्नन्दा चातिचरणा योनिरोगा इतीरिताः

упаплута̄ пра̄кчаран̣а̄ маха̄йониш́ча карн̣инӣ сйа̄ннанда̄ ча̄тичаран̣а̄ йонирога̄ итӣрита̄х̣

180

चतुर्विधं योनिकन्दं वातपित्तकफैस्त्रिधा चतुर्थं सन्निपातेन गर्भरोगभेदाः तथाष्टौ गर्भजा गदाः

чатурвидхам̣ йоникандам̣ ва̄тапиттакапхаистридха̄ чатуртхам̣ саннипа̄тена гарбхарогабхеда̄х̣ татха̄ш̣т̣ау гарбхаджа̄ гада̄х̣

181

उपविष्टकगर्भः स्यात्तथा नागोदरः स्मृतः मक्कल्लो मूढगर्भश्च विष्कम्भो गूढगर्भकः जरायुदोषो गर्भस्य पातश्चाष्टमकः स्मृतः

упавиш̣т̣акагарбхах̣ сйа̄ттатха̄ на̄годарах̣ смр̣тах̣ маккалло мӯд̣хагарбхаш́ча виш̣камбхо гӯд̣хагарбхаках̣ джара̄йудош̣о гарбхасйа па̄таш́ча̄ш̣т̣амаках̣ смр̣тах̣

182

पञ्चैव स्तनरोगाः स्युर्वातात्पित्तात्कफादपि सन्निपातात्क्षताच्चैव स्तन्यरोगभेदाः तथा स्तन्योद्भवा गदाः

пан̃чаива станарога̄х̣ сйурва̄та̄тпитта̄ткапха̄дапи саннипа̄та̄ткш̣ата̄ччаива станйарогабхеда̄х̣ татха̄ станйодбхава̄ гада̄х̣

183

स्त्रीदोषाश्चत्रयः स्मृताः

стрӣдош̣а̄ш́чатрайах̣ смр̣та̄х̣

184

अदक्षपुरुषोत्पन्नः सपत्नीविहितस्तथा दैवाज्जातस्तृतीयस्तु सूतिकारोगभेदाः तथा ये सूतिकागदाः

адакш̣апуруш̣отпаннах̣ сапатнӣвихитастатха̄ даива̄джджа̄тастр̣тӣйасту сӯтика̄рогабхеда̄х̣ татха̄ йе сӯтика̄гада̄х̣

185

ज्वरादयश्चिकित्स्यास्ते यथादोषं यथाबलम्

джвара̄дайаш́чикитсйа̄сте йатха̄дош̣ам̣ йатха̄балам

186

द्वाविंशतिर्बालरोगास्तेषु क्षीरभवास्त्रयः वातात्पित्तात्कफाच्चैव दन्तोद्भेदश्चतुर्थकः दन्तघातो दन्तशब्दोऽकालदन्ताऽहिपूतनम्

два̄вим̣ш́атирба̄ларога̄стеш̣у кш̣ӣрабхава̄страйах̣ ва̄та̄тпитта̄ткапха̄ччаива дантодбхедаш́чатуртхаках̣ дантагха̄то данташ́абдо'ка̄ладанта̄'хипӯтанам

187

मुखपाको मुखस्रावो गुदपाकोपशीर्षके पद्मारुणस्तालुकण्टो विच्छिन्नं पारिगर्भिकः

мукхапа̄ко мукхасра̄во гудапа̄копаш́ӣрш̣аке падма̄рун̣аста̄лукан̣т̣о виччхиннам̣ па̄ригарбхиках̣

188

दौर्बल्यं गात्रशोषश्च शय्यामूत्रं कुकूणकः रोदनं चाजगल्ली स्यादिति द्वाविंशतिः स्मृताः

даурбалйам̣ га̄траш́ош̣аш́ча ш́аййа̄мӯтрам̣ кукӯн̣аках̣ роданам̣ ча̄джагаллӣ сйа̄дити два̄вим̣ш́атих̣ смр̣та̄х̣

189

तथा बालग्रहाः ख्याता द्वादशैव मुनीश्वरैः स्कन्दग्रहो विशाखः स्याच्छ्वग्रहश्च पितृग्रहः

татха̄ ба̄лаграха̄х̣ кхйа̄та̄ два̄даш́аива мунӣш́вараих̣ скандаграхо виш́а̄кхах̣ сйа̄ччхваграхаш́ча питр̣грахах̣

190

नैगमेयग्रहस्तद्वच्छकुनिः शीतपूतना मुखमण्डनिका तद्वत्पूतना चान्धपूतना रेवती चैव सङ्ख्याता तथा स्याच्छुष्करेवती

наигамейаграхастадваччхакуних̣ ш́ӣтапӯтана̄ мукхаман̣д̣аника̄ тадватпӯтана̄ ча̄ндхапӯтана̄ реватӣ чаива сан̇кхйа̄та̄ татха̄ сйа̄ччхуш̣кареватӣ

192

तथा चरणभेदास्तु वातरक्तादिकाश्च ये द्विचत्वारिंशदुक्तास्ते रोगेष्वेव मुनीश्वरैः वातादिदोषभेदाः द्विषष्टिर्दोषभेदाः स्युः सन्निपातादिकाश्च ये तेऽपि रोगेषु गणिताः पृथक्प्रोक्ता न ते क्वचित्

татха̄ чаран̣абхеда̄сту ва̄таракта̄дика̄ш́ча йе двичатва̄рим̣ш́адукта̄сте рогеш̣вева мунӣш́вараих̣ ва̄та̄дидош̣абхеда̄х̣ двиш̣аш̣т̣ирдош̣абхеда̄х̣ сйух̣ саннипа̄та̄дика̄ш́ча йе те'пи рогеш̣у ган̣ита̄х̣ пр̣тхакпрокта̄ на те квачит

193

हीनमिथ्याऽतियोगानां भेदैः पञ्चदशोदिताः पञ्चकर्मभवा रोगा रोगेष्वेव प्रकीर्त्तिताः

хӣнамитхйа̄'тийога̄на̄м̣ бхедаих̣ пан̃чадаш́одита̄х̣ пан̃чакармабхава̄ рога̄ рогеш̣вева пракӣрттита̄х̣

194

स्नेहादीनां हीनादियोगजरोगभेदाः स्नेहस्वेदौ तथा धूमो गण्डूषोऽञ्जनतर्पणे षोढा अष्टादशैतज्जास्ताश्च रोगेषु लक्षिताः

снеха̄дӣна̄м̣ хӣна̄дийогаджарогабхеда̄х̣ снехасведау татха̄ дхӯмо ган̣д̣ӯш̣о'н̃джанатарпан̣е ш̣од̣ха̄ аш̣т̣а̄даш́аитаджджа̄ста̄ш́ча рогеш̣у лакш̣ита̄х̣

195

शीतोपद्र व एकः स्यादेकश्चोष्णोद्भवो मतः शल्योपद्र व एकश्च क्षाराच्चैकः स्मृतस्तथा

ш́ӣтопадра ва еках̣ сйа̄декаш́чош̣н̣одбхаво матах̣ ш́алйопадра ва екаш́ча кш̣а̄ра̄ччаиках̣ смр̣тастатха̄

196

स्थावरं जङ्गमं चैव कृत्रिमं च त्रिधा विषम्

стха̄варам̣ джан̇гамам̣ чаива кр̣тримам̣ ча тридха̄ виш̣ам

197

तेषां च कालकूटाद्यैर्नवधा स्थावरं विषम् जङ्गमं बहुधा प्रोक्तं तत्र लूता भुजङ्गमाः

теш̣а̄м̣ ча ка̄лакӯт̣а̄дйаирнавадха̄ стха̄варам̣ виш̣ам джан̇гамам̣ бахудха̄ проктам̣ татра лӯта̄ бхуджан̇гама̄х̣

198

वृश्चिका मूषिकाः कीटाः प्रत्येकं ते चतुर्विधाः दंष्ट्राविषं नखविषं बालशृङ्गास्थिभिस्तथा

вр̣ш́чика̄ мӯш̣ика̄х̣ кӣт̣а̄х̣ пратйекам̣ те чатурвидха̄х̣ дам̣ш̣т̣ра̄виш̣ам̣ накхавиш̣ам̣ ба̄лаш́р̣н̇га̄стхибхистатха̄

199

मूत्रात्पुरीषाच्छुक्राच्च दृष्टेर्निश्वासतस्तथा लालायाः स्पर्शतस्तद्वत्तथा शङ्काविषं मतम्

мӯтра̄тпурӣш̣а̄ччхукра̄чча др̣ш̣т̣ерниш́ва̄сатастатха̄ ла̄ла̄йа̄х̣ спарш́атастадваттатха̄ ш́ан̇ка̄виш̣ам̣ матам

200

कृत्रिमं द्विविधं प्रोक्तं गरदूषीविभेदतः सप्तधातुविषं ज्ञेयं तथा सप्तोपधातुजम्

кр̣тримам̣ двивидхам̣ проктам̣ гарадӯш̣ӣвибхедатах̣ саптадха̄тувиш̣ам̣ джн̃ейам̣ татха̄ саптопадха̄туджам

201

तथैवोपविषेभ्यश्च जातं सप्तविधं मतम् दुष्टनीरविषं चैकं तथैकं दिग्धजं विषम्

татхаивопавиш̣ебхйаш́ча джа̄там̣ саптавидхам̣ матам душ̣т̣анӣравиш̣ам̣ чаикам̣ татхаикам̣ дигдхаджам̣ виш̣ам

202

कपिकच्छुभवा कण्डूर्दुष्टनीरभवा तथा तथा सूरणकण्डूश्च शोथो भल्लातजस्तथा

капикаччхубхава̄ кан̣д̣ӯрдуш̣т̣анӣрабхава̄ татха̄ татха̄ сӯран̣акан̣д̣ӯш́ча ш́отхо бхалла̄таджастатха̄

203

मदश्चतुर्विधश्चान्यः पूगभङ्गाऽक्षकोद्र वैः चतुर्विधोऽन्यो द्र व्याणां फलत्वङ्मूलपत्रजः

мадаш́чатурвидхаш́ча̄нйах̣ пӯгабхан̇га̄'кш̣акодра ваих̣ чатурвидхо'нйо дра вйа̄н̣а̄м̣ пхалатван̇мӯлапатраджах̣