Дравья санграхания II

второй сбор субстанций

Сушрута-самхита · Сутрастхана · Глава 39 · 11 стихов

Открыть в интерактивном читателе →

Дравья санграхания II — второй сбор лекарств

Второй каталог хирургических лекарственных веществ с дополнительными комбинациями и специфическими хирургическими рецептурами.

1
अथातः संशोधनसंशमनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः
атха̄тах̣ сам̣ш́одханасам̣ш́аманӣйамадхйа̄йам̣ вйа̄кхйа̄сйа̄мах̣
Теперь мы изложим главу об очищающих и успокаивающих лекарственных средствах (Самшодхана-самшамания-адхьяя).
2
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः
йатхова̄ча бхагава̄н дханвантарих̣
Как поведал божественный Дханвантари.
3
मदनकुटजजीमूतकेक्ष्वाकुधामार्गवकृतवेधनसर्षपविडङ्गपिप्पलीकरञ्जप्रपुन्नाडकोविदारकर्बुदारारिष्टाश्वगन्धाविदुलबन्धुजीवकश्वेताशणपुष्पीबिम्बीवचामृगेर्वारुश्चित्रा चेत्यूर्ध्वभागहराणि / तत्र कोविदारपूर्वाणां फलानि कोविदारादीनां मूलानि
маданакут̣аджаджӣмӯтакекш̣ва̄кудха̄ма̄ргавакр̣таведханасарш̣апавид̣ан̇гапиппалӣкаран̃джапрапунна̄д̣аковида̄ракарбуда̄ра̄риш̣т̣а̄ш́вагандха̄видулабандхуджӣвакаш́вета̄ш́ан̣апуш̣пӣбимбӣвача̄мр̣герва̄руш́читра̄ четйӯрдхвабха̄гахара̄н̣и / татра ковида̄рапӯрва̄н̣а̄м̣ пхала̄ни ковида̄ра̄дӣна̄м̣ мӯла̄ни
Мадана, Кутаджа, Джимутака, Икшваку, Дхамаргава, Критаведхана, Сарсапа, Виданга, Пиппали, Каранджа, Прапуннада, Ковидара, Карбудара, Аришта, Ашвагандха, Видула, Бандхуджива, Швета, Шанапушпи, Бимби, Вача, Мригерваку и Читра — таковы средства, извлекающие [дошу] вверх (рвотные). Из них плоды растений, предшествующих Ковидаре в перечне, и корни растений от Ковидары и далее применяются с этой целью.
4
विवृताश्यामादन्तीद्रवन्तीसप्तलाशङ्खिनीविषाणिकागवाक्षीच्छगलान्त्रीस्रुक्सुवर्णक्षीरीचित्रककिणिहीकुशकाशतिल्वककम्पिल्लकरम्यकपाटलापूगहरीतक्यामलकबिभीतकनीलिनीचतुरङ्गुलैरण्डपूतीकमहावृक्षसप्तच्छदार्का ज्योतिष्मती चेत्यधोभागहराणि / तत्र तिल्वकपूर्वाणां मूलानि तिल्वकादीनां पाटलान्तानां त्वचः कम्पिल्लकफलरजः पूगादीनामेरण्डान्तानां फलानि पूतीकारग्वधयोः पत्राणि शेषाणां क्षीराणीति
вивр̣та̄ш́йа̄ма̄дантӣдравантӣсаптала̄ш́ан̇кхинӣвиш̣а̄н̣ика̄гава̄кш̣ӣччхагала̄нтрӣсруксуварн̣акш̣ӣрӣчитракакин̣ихӣкуш́ака̄ш́атилвакакампиллакарамйакапа̄т̣ала̄пӯгахарӣтакйа̄малакабибхӣтаканӣлинӣчатуран̇гулаиран̣д̣апӯтӣкамаха̄вр̣кш̣асаптаччхада̄рка̄ джйотиш̣матӣ четйадхобха̄гахара̄н̣и / татра тилвакапӯрва̄н̣а̄м̣ мӯла̄ни тилвака̄дӣна̄м̣ па̄т̣ала̄нта̄на̄м̣ твачах̣ кампиллакапхалараджах̣ пӯга̄дӣна̄меран̣д̣а̄нта̄на̄м̣ пхала̄ни пӯтӣка̄рагвадхайох̣ патра̄н̣и ш́еш̣а̄н̣а̄м̣ кш̣ӣра̄н̣ӣти
Триврита, Шьяма, Данти, Драванти, Саптала, Шанкхини, Вишаника, Гавакши, Чхагалантри, Снук, Суварнакшири, Читрака, Киниха, Куша, Каша, Тилвака, Кампиллака, Рамьяка, Патала, Пуга, Харитаки, Амалака, Бибхитака, Нилини, Чатурангула, Эранда, Путика, Махавркша, Саптачхада, Арка и Джьотишмати — таковы средства, извлекающие [дошу] вниз (слабительные). Из них применяются: корни растений, предшествующих Тилваке; кора растений от Тилваки до Паталы; порошок семян Кампиллаки; плоды растений от Пуги до Эранды; листья Путики и Арагвадхи; а у прочих — их млечный сок.
5
कोषातकी सप्तला शङ्खिनी देवदाली कारवेल्लिका चेत्युभयतोभागहराणि / एषां स्वरसा इति
кош̣а̄такӣ саптала̄ ш́ан̇кхинӣ девада̄лӣ ка̄равеллика̄ четйубхайатобха̄гахара̄н̣и / еш̣а̄м̣ свараса̄ ити
Кошатаки, Саптала, Шанкхини, Девадали и Каравеллика — таковы средства, извлекающие дошу в обе стороны (рвотно-слабительные). Из них применяется выжатый сок.
6
पिप्पलीविडङ्गापामार्गशिग्रुसिद्धार्थकशिरीषमरिचकरवीरबिम्बीगिरिकर्णिकाकिणिहीवचाज्योतिष्मतीकरञ्जार्कालर्कलशुनातिविषाशृङ्गवेरतालीशतमालसुरसार्जकेङ्गुदीमेषशृङ्गुकीमेषशृङ्गीमातुलुङ्गीसुरङ्गीपीलुजातीशालतालमधूकलाक्षाहिङ्गुलवणमद्यगोशकृद्रसमूत्राणीति शिरोविरेचनानि / तत्र करवीरपूर्वाणां फलानि करवीरादीनामर्कान्तानां मूलानि तालीशपूर्वाणां कन्दाः तालीशादीनामर्जकान्तानां पताणि इङ्गुकीमेषशृङ्ग्योस्तवचः मातुलुङ्गीसुरङ्गीपीलुजातीनां पूस्पाणि शालतालमधूकानां साराः हिङ्गुलाक्षे निर्यासौ लवणानि पार्थिवविशेषाः मद्यान्यासुतसंयोगाः शकृद्रसमूत्रे मलाविति
пиппалӣвид̣ан̇га̄па̄ма̄ргаш́игрусиддха̄ртхакаш́ирӣш̣амаричакаравӣрабимбӣгирикарн̣ика̄кин̣ихӣвача̄джйотиш̣матӣкаран̃джа̄рка̄ларкалаш́уна̄тивиш̣а̄ш́р̣н̇гаверата̄лӣш́атама̄ласураса̄рджакен̇гудӣмеш̣аш́р̣н̇гукӣмеш̣аш́р̣н̇гӣма̄тулун̇гӣсуран̇гӣпӣлуджа̄тӣш́а̄лата̄ламадхӯкала̄кш̣а̄хин̇гулаван̣амадйагош́акр̣драсамӯтра̄н̣ӣти ш́ировиречана̄ни / татра каравӣрапӯрва̄н̣а̄м̣ пхала̄ни каравӣра̄дӣна̄марка̄нта̄на̄м̣ мӯла̄ни та̄лӣш́апӯрва̄н̣а̄м̣ канда̄х̣ та̄лӣш́а̄дӣна̄марджака̄нта̄на̄м̣ пата̄н̣и ин̇гукӣмеш̣аш́р̣н̇гйоставачах̣ ма̄тулун̇гӣсуран̇гӣпӣлуджа̄тӣна̄м̣ пӯспа̄н̣и ш́а̄лата̄ламадхӯка̄на̄м̣ са̄ра̄х̣ хин̇гула̄кш̣е нирйа̄сау лаван̣а̄ни па̄ртхивавиш́еш̣а̄х̣ мадйа̄нйа̄сутасам̣йога̄х̣ ш́акр̣драсамӯтре мала̄вити
Пиппали, Виданга, Апамарга, Шигру, Сиддхартхака, Шириша, Марича, Каравира, Бимби, Гирикарника, Киниха, Вача, Джьотишмати, Каранджа, Арка, Аларка, Лашуна, Ативиша, Шрингавера, Талиша, Тамала, Сураса, Арджака, Ингуди, Мешашрингуки, Мешашринги, Матулунги, Суранги, Пилу, Джати, Шала, Тала, Мадхука, Лакша, Хингу, соль, хмельные напитки, а также сок коровьего навоза и мочи — таковы средства, очищающие голову (шировиречана). Из них применяются: плоды растений, предшествующих Каравире; корни растений от Каравиры до Арки; луковицы растений, предшествующих Талише; листья растений от Талиши до Арджаки; кора Ингуди и Мешашринги; цветы Матулунги, Суранги, Пилу и Джати; сердцевина Шалы, Талы и Мадхуки; смола Хингу и Лакши; соли суть особые земляные вещества; хмельные напитки — продукты брожения; а сок навоза и моча — то, что остаётся [после переваривания].
7
संशमनान्यत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः तत्र भद्रदारुकुष्ठहरिद्रावरुणमेषश्र्ङ्गीबलातिबलार्तगलकच्छुरासल्लकीकुबेराक्षीवीरतरुसहचराग्निमन्थवत्सादन्येरण्डाश्मभेदकालर्कार्कशतावरीपुनर्नवावसुकवशिरकाञ्चनकभार्गीकार्पासीवृश्चिकालीपत्तूरबदरयवकोलकुलत्थप्रभृतीनि विदारिगन्धादिश्च द्वे चाद्ये पञ्चमूल्यौ समसेन वातसंशमनो वर्गः
сам̣ш́амана̄нйата ӯрдхвам̣ вакш̣йа̄мах̣ татра бхадрада̄рукуш̣т̣хахаридра̄варун̣амеш̣аш́рн̇гӣбала̄тибала̄ртагалакаччхура̄саллакӣкубера̄кш̣ӣвӣратарусахачара̄гнимантхаватса̄данйеран̣д̣а̄ш́мабхедака̄ларка̄ркаш́ата̄варӣпунарнава̄васукаваш́ирака̄н̃чанакабха̄ргӣка̄рпа̄сӣвр̣ш́чика̄лӣпаттӯрабадарайаваколакулаттхапрабхр̣тӣни вида̄ригандха̄диш́ча две ча̄дйе пан̃чамӯлйау самасена ва̄тасам̣ш́амано варгах̣
Далее изложим успокаивающие (самшамана) средства. Бхадрадару, Куштха, Харидра, Варуна, Мешашринги, Бала, Атибала, Артагала, Качхура, Саллаки, Куберакши, Виратару, Сахачара, Агниманtha, Ватсадани, Эранда, Ашмабхедака, Аларка, Арка, Шатавари, Пунарнава, Васука, Вашира, Канчанака, Бхарги, Карпаси, Вришчикали, Паттура, Бадара, Ява, Кола, Кулаттха и прочие, а также группа Видари-гандхади и первые два Панчамула (Большой и Малый) — в совокупности составляют группу, успокаивающую Вату.
8
चन्दनकुचन्दनह्रीवेरोशीरमञ्जिष्ठापयस्यादिदारीशतावरीगुन्द्राशैवलकह्लारकुमुदोत्पलकन्द(आ.द)लीदूर्वामूर्वाप्रभृतीनि काकोल्यादिः सारिवादिरञ्जनादिरुत्पलादिर्न्यग्रोधादिस्तृणपञ्चमूलमिति समासेन पित्तसंशमनो वर्गः
чанданакучанданахрӣверош́ӣраман̃джиш̣т̣ха̄пайасйа̄дида̄рӣш́ата̄варӣгундра̄ш́аивалакахла̄ракумудотпалаканда(а̄.да)лӣдӯрва̄мӯрва̄прабхр̣тӣни ка̄колйа̄дих̣ са̄рива̄диран̃джана̄дирутпала̄дирнйагродха̄дистр̣н̣апан̃чамӯламити сама̄сена питтасам̣ш́амано варгах̣
Чандана, Кучандана, Хривера, Уширa, Манджиштха, Паясья, Видари, Шатавари, Гундра, Шайвала, Кахлара, Кумуда, Утпала, Кандали, Дурва, Мурва и прочие, а также группы Каколъяди, Саривади, Анджанади, Утпалади, Ньягродхади и Трина-панчамула — в совокупности составляют группу, успокаивающую Питту.
9
कालेयकागुरुतिलपर्णीकुष्ठहरिद्राशीतशिवशतपुष्पासरलारास्नाप्रकीर्योदकीर्येङ्गुदीसुमनःकाकादनीलाङ्गलकीहस्तिकर्णमुञ्जातकलामज्जकप्रभृतीनि वल्लीकण्टकपञ्चमूल्यौ पिप्पल्यादिर्बृहत्यादिर्मुष्ककादिर्वचादिः सुरसादिरारग्वधादिरिति समासेन श्लेष्मसंशमनो वर्गः
ка̄лейака̄гурутилапарн̣ӣкуш̣т̣хахаридра̄ш́ӣташ́иваш́атапуш̣па̄сарала̄ра̄сна̄пракӣрйодакӣрйен̇гудӣсуманах̣ка̄ка̄данӣла̄н̇галакӣхастикарн̣амун̃джа̄такала̄маджджакапрабхр̣тӣни валлӣкан̣т̣акапан̃чамӯлйау пиппалйа̄дирбр̣хатйа̄дирмуш̣кака̄дирвача̄дих̣ сураса̄дира̄рагвадха̄дирити сама̄сена ш́леш̣масам̣ш́амано варгах̣
Калеяка, Агуру, Тилапарни, Куштха, Харидра, Шиташива, Шатапушпа, Сарала, Расна, Пракирья, Удакирья, Ингуди, Суманах, Какадани, Лангалаки, Хастикарна, Мунджатака, Ламаджджака и прочие, а также Валли- и Кантака-панчамула, группы Пиппаляди, Брихатьяди, Мушкакади, Вачади, Сурасади и Арагвадхади — в совокупности составляют группу, успокаивающую Капху.
10
तत्र सर्वाण्येवौषधानि व्याध्यग्निपुरुषबलान्यम्{??}इसमीक्ष्य विदध्यात् / तत्र व्याधिबलादधिकमौषधमुपयुक्तं तमुपशम्य व्याधिं व्याधिमन्यमावहति अग्निबलादधिकमजीर्णं विष्टभ्य वा पच्यते पुरुषबलादधिकं ग्लानिमूर्च्छामदानावहति संशमनं एवं संशोधनमतिपातयति / हीनमेभ्यो दत्तमकिंचित्करं भवति / तस्मात्सममेव विदध्यात्
татра сарва̄н̣йевауш̣адха̄ни вйа̄дхйагнипуруш̣абала̄нйам{??}исамӣкш̣йа видадхйа̄т / татра вйа̄дхибала̄дадхикамауш̣адхамупайуктам̣ тамупаш́амйа вйа̄дхим̣ вйа̄дхиманйама̄вахати агнибала̄дадхикамаджӣрн̣ам̣ виш̣т̣абхйа ва̄ пачйате пуруш̣абала̄дадхикам̣ гла̄нимӯрччха̄мада̄на̄вахати сам̣ш́аманам̣ евам̣ сам̣ш́одханаматипа̄тайати / хӣнамебхйо даттамаким̣читкарам̣ бхавати / тасма̄тсамамева видадхйа̄т
При этом все лекарства следует назначать, соотнося их с силой болезни, силой пищеварительного огня и силой пациента. Лекарство, употреблённое в дозе, превышающей силу болезни, усмирив её, вызывает другую болезнь; [лекарство], превышающее силу огня, вызывает несварение или переваривается с трудом; [лекарство], превышающее силу пациента, вызывает слабость, обморок или помрачение сознания — то же относится и к успокаивающему, и к очищающему средству. Данное же в недостаточной мере оказывается бесполезным. Поэтому лекарство следует назначать точно в надлежащей мере.
11
भवन्ति चात्र /
бхаванти ча̄тра /
И здесь есть такие стихи: