Шалья видхи

хирургическая техника

Сушрута-самхита · Сутрастхана · Глава 42 · 12 стихов

Открыть в интерактивном читателе →

Шалья видхи — хирургическая техника

Общие принципы хирургической техники: разрезы, рассечение тканей, гемостаз, ушивание ран. Первые в истории стандарты хирургической техники.

1
अथातो रसविशेषविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः
атха̄то расавиш́еш̣авиджн̃а̄нӣйамадхйа̄йам̣ вйа̄кхйа̄сйа̄мах̣
Теперь мы изложим главу о познании особых свойств вкусов (Раса-вишеша-виджнания-адхьяя).
2
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः
йатхова̄ча бхагава̄н дханвантарих̣
Как поведал божественный Дханвантари.
3
आकाशपवनदहनतोयभूमिषु यथासङ्ख्यमेकोत्तरपरिवृद्धाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः तस्मादाप्यो रसः / परस्परसंसर्गात् परस्परानुग्रहात् परस्परानुप्रवेशाच्च सर्वेषु सर्वेषां सान्निध्यमस्ति उत्कर्षापकर्षात्तु ग्रहणम् / स खल्वाप्यो रसः शेषभूतसंसर्गाद्विदग्धः षोढा विभज्यते तद्यथा मधुरो+अम्लो लवणः कटुकस्तिक्तः कषाय इति / ते च भूयः परस्परसंसर्गात्त्रिषष्टिधा भिद्यन्ते / तत्र भूम्यम्बुगुणबाहुल्यान्मधुरः भूम्यग्निगुणबाहुल्यादम्लः तोयाग्निगुणबाहुल्याल्लवणः वाय्वग्निगुणबाहुल्यात्कटुकः वाय्वाकाशगुणबाहुल्यात्तिक्तः पृथिव्यनिलगुणबाहुल्यात्कषाय इति
а̄ка̄ш́апаванадаханатойабхӯмиш̣у йатха̄сан̇кхйамекоттарапаривр̣ддха̄х̣ ш́абдаспарш́арӯпарасагандха̄х̣ тасма̄да̄пйо расах̣ / параспарасам̣сарга̄т параспара̄нуграха̄т параспара̄нуправеш́а̄чча сарвеш̣у сарвеш̣а̄м̣ са̄ннидхйамасти уткарш̣а̄пакарш̣а̄тту грахан̣ам / са кхалва̄пйо расах̣ ш́еш̣абхӯтасам̣сарга̄двидагдхах̣ ш̣од̣ха̄ вибхаджйате тадйатха̄ мадхуро+амло лаван̣ах̣ кат̣укастиктах̣ каш̣а̄йа ити / те ча бхӯйах̣ параспарасам̣сарга̄ттриш̣аш̣т̣идха̄ бхидйанте / татра бхӯмйамбугун̣аба̄хулйа̄нмадхурах̣ бхӯмйагнигун̣аба̄хулйа̄дамлах̣ тойа̄гнигун̣аба̄хулйа̄ллаван̣ах̣ ва̄йвагнигун̣аба̄хулйа̄ткат̣уках̣ ва̄йва̄ка̄ш́агун̣аба̄хулйа̄ттиктах̣ пр̣тхивйанилагун̣аба̄хулйа̄ткаш̣а̄йа ити
В эфире, ветре, огне, воде и земле качества — звук, осязаемость, цвет, вкус и запах — возрастают по числу на единицу в указанном порядке; поэтому вкус есть начало, происходящее от воды. Вследствие взаимного соединения, взаимного содействия и взаимного проникновения начал друг в друге присутствует некая доля всех прочих, но восприятие определяется преобладанием или недостатком того или иного качества. Этот водный вкус, изменяясь от соединения с прочими началами, разделяется на шесть видов: сладкий, кислый, солёный, острый, горький и вяжущий. Вступая же вновь в сочетания друг с другом, они разделяются на шестьдесят три вида. При этом сладкий вкус [возникает] от преобладания качеств земли и воды; кислый — от преобладания качеств земли и огня; солёный — от преобладания качеств воды и огня; острый — от преобладания качеств ветра и огня; горький — от преобладания качеств ветра и эфира; вяжущий — от преобладания качеств земли и ветра.
4
तत्र मधुराम्ललवणा वातघ्नाः मधुरतिक्तकषायाः पितघ्नाः कटुतिक्तकषायाः श्लेष्मघ्नाः
татра мадхура̄млалаван̣а̄ ва̄тагхна̄х̣ мадхуратиктакаш̣а̄йа̄х̣ питагхна̄х̣ кат̣утиктакаш̣а̄йа̄х̣ ш́леш̣магхна̄х̣
Сладкий, кислый и солёный [вкусы] устраняют Вату; сладкий, горький и вяжущий устраняют Питту; острый, горький и вяжущий устраняют Капху.
5
तत्र वायो(आ.यु)रात्मैवात्मा पित्तमाग्नेयं श्लेष्मा सौम्य इति
татра ва̄йо(а̄.йу)ра̄тмаива̄тма̄ питтама̄гнейам̣ ш́леш̣ма̄ саумйа ити
При этом Вата коренится в самой себе; Питта имеет огненную природу; Капха — водную (лунную) природу.
6
त एते रसाः स्वयोनिवर्धना अन्ययोनिप्रशमनाश्च
та ете раса̄х̣ свайонивардхана̄ анйайонипраш́амана̄ш́ча
Эти вкусы усиливают то начало, из которого они происходят, и успокаивают начала иного происхождения.
7
केचिदाहुरग्नीषोमीयत्वाज्जगतो रसा द्विविधाः सौम्या आग्नेयाश्च / तत्र मधुरतिक्तकषायाः सौम्याः कट्वम्ललवणा आग्नेयाः / तत्र मधुराम्ललवणाः स्निग्धा गुरवश्च कटुतिक्तकषाया रूक्षा लघवश्च सौम्याः शीता आग्नेयाश्चोष्णाः
кечида̄хурагнӣш̣омӣйатва̄джджагато раса̄ двивидха̄х̣ саумйа̄ а̄гнейа̄ш́ча / татра мадхуратиктакаш̣а̄йа̄х̣ саумйа̄х̣ кат̣вамлалаван̣а̄ а̄гнейа̄х̣ / татра мадхура̄млалаван̣а̄х̣ снигдха̄ гураваш́ча кат̣утиктакаш̣а̄йа̄ рӯкш̣а̄ лагхаваш́ча саумйа̄х̣ ш́ӣта̄ а̄гнейа̄ш́чош̣н̣а̄х̣
Некоторые говорят, что ввиду огненно-лунной природы мира вкусы бывают двух видов — лунные и огненные. Сладкий, горький и вяжущий — лунные; острый, кислый и солёный — огненные. При этом сладкий, кислый и солёный маслянисты и тяжелы; острый, горький и вяжущий — сухи и легки; лунные вкусы холодны, огненные — горячи.
8
{ं.४} तस्य पुनरन्योनिः कटुको रसः स श्लेष्मणः प्रत्यनीकत्वात् कटुकत्वान्माधुर्यमभिभवति रौक्ष्यात् स्नेहं लाघवाद्गौरवमौष्ण्याच्छैत्यं वैशद्यात्पैच्छिल्यमिति / तदेतन्निदर्शनमात्रमुक्तम्
{м̣.4} тасйа пунаранйоних̣ кат̣уко расах̣ са ш́леш̣ман̣ах̣ пратйанӣкатва̄т кат̣укатва̄нма̄дхурйамабхибхавати раукш̣йа̄т снехам̣ ла̄гхава̄дгауравамауш̣н̣йа̄ччхаитйам̣ ваиш́адйа̄тпаиччхилйамити / тадетаннидарш́анама̄трамуктам
У Капхи же обратное ей по природе начало — острый вкус, который, будучи противоположен ей, подавляет её сладость своей остротой, маслянистость — сухостью, тяжесть — легкостью, холод — теплом, слизистость — ясностью (нескользкостью). Это сказано лишь для примера.
9
रसलक्षणमत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः तत्र यः परितोषमुत्पादयति प्रह्लादयति तर्पयति जीवयति मुखो{ओ.आ}पलेपं जनयति श्लेष्माणं चाभिवर्धयति स मधुरः यो दन्तहर्षमुत्पादयति मुखास्रावं जनयति श्रद्धां चोत्पादयति सो+अम्लः यो भक्तरुचिमुत्पादयति कफप्रसेकं जनयति मार्दवम् चापादयति स लवणः यो जिह्वाग्रं बाधते उद्वेगं जनयति शिरो गृह्णीते नासिकां च स्रावयति स कटुकः यो गले चोषमुत्पादयति मुखवैशद्यं जनयति भक्तरुचिं चापाद्यति हर्षं च स तिक्तः यो वक्त्रं परिशोषयति जिह्वां स्तम्भयति कण्ठं बध्नाति हृदयं कर्षति पीडयति च स कषायः
расалакш̣ан̣амата ӯрдхвам̣ вакш̣йа̄мах̣ татра йах̣ паритош̣амутпа̄дайати прахла̄дайати тарпайати джӣвайати мукхо{О.а̄}палепам̣ джанайати ш́леш̣ма̄н̣ам̣ ча̄бхивардхайати са мадхурах̣ йо дантахарш̣амутпа̄дайати мукха̄сра̄вам̣ джанайати ш́раддха̄м̣ чотпа̄дайати со+амлах̣ йо бхактаручимутпа̄дайати капхапрасекам̣ джанайати ма̄рдавам ча̄па̄дайати са лаван̣ах̣ йо джихва̄грам̣ ба̄дхате удвегам̣ джанайати ш́иро гр̣хн̣ӣте на̄сика̄м̣ ча сра̄вайати са кат̣уках̣ йо гале чош̣амутпа̄дайати мукхаваиш́адйам̣ джанайати бхактаручим̣ ча̄па̄дйати харш̣ам̣ ча са тиктах̣ йо вактрам̣ париш́ош̣айати джихва̄м̣ стамбхайати кан̣т̣хам̣ бадхна̄ти хр̣дайам̣ карш̣ати пӣд̣айати ча са каш̣а̄йах̣
Далее мы изложим признаки вкусов. Тот вкус, который доставляет удовлетворение, радует, насыщает, поддерживает жизнь, покрывает рот лёгкой плёнкой и усиливает Капху, — сладкий. Тот, что вызывает оскомину зубов, обильное слюноотделение и пробуждает аппетит, — кислый. Тот, что вызывает вкус к еде, обильное слюноотделение и придаёт мягкость [тканям], — солёный. Тот, что раздражает кончик языка, вызывает беспокойство, стягивает голову и вызывает истечение из носа, — острый. Тот, что вызывает вяжущее ощущение в горле, очищает рот от слизи, вызывает вкус к еде и бодрость, — горький. Тот, что пересушивает рот, немеет язык, стягивает горло, тянет и давит сердце, — вяжущий.
11
अतः सर्वेषामेव द्रव्याण्युपदेक्ष्यामः / तद्यथा काकोल्यादिः क्षीरघृतवसामज्जशालिषष्टिकयवगोधूममाषशृङ्गाटककसेरुकत्रपुसैर्वारुकर्कारुकालावुकालिन्दकतकगिलोड्यपियालपुष्करबीजकाश्मर्यमधूकद्राक्षाखर्जूरराजादनतालनालिकेरेक्षुविकारबलातिबलात्मगुप्ताविदारीपयस्यागोक्षुरकक्षीरमोरटमधूलिकाकूष्माण्डप्रभृतीनि समासेन मधुरो वर्गः दाडिमामलकमातुलुङ्गाम्रातककपित्थकरमर्दबदरकोल्लप्राचीनामलकतिन्तिडीककोशाम्रकभव्यपारावतवेत्रफललकुचाम्लवेतसदन्तशठदधितक्रसुराशुक्तसौवीरकतुषोदकधान्याम्लप्रभृतीनि समासेनाम्लो वर्गः सैन्धवसौवर्चलविडपाक्यरोमकसामुद्रकपक्त्रिमयवक्षारोषरप्रसूतसुवर्चिकाप्रभृतीनि समासेन लवणो वर्गः पिप्पल्यादिः सुरसादिः शिग्रुमधुशिग्रुमूलकलशुनसुमुखशीतशीतशिवकुष्ठदेवदारुहरेणुकावल्गुजफलचण्डागुग्गुलुमुस्तलाङ्गलकीशुकनासापीलुप्रभृतीनि सालसारादिश्च प्रायशः कटुको वर्गः आरग्वधादिर्गुडूच्यादिर्मण्डूकपर्णीवेत्रकरीरहरिद्राद्वयेन्द्रयववरुणस्वादुकण्टकसप्तपर्णबृहतीद्वयशङ्खिनीद्रवन्तीत्रिवृत्कृतवेधनकर्कोटककारवेल्लवार्ताककरीरकरवीरसुमनःशङ्खपुष्प्यपामार्गत्रायमाणा+अशोकरोहिणीवैजयन्तीसुवर्चलापुनर्नवावृश्चिकालीज्योतिष्मतीप्रभृतीनि समासेन तिक्तो वर्गः न्यग्रोधादिरम्बष्ठादिः प्रियङ्वादी रोध्रादिस्त्रिफला शल्लकीजम्ब्वाम्रबकुलतिन्दुकफलानि कतकशाकपाषाणभेदकवनस्पतिफलानि सालसारादिश्च प्रायशः कुरुवककोविदारकजीवन्तीचिल्लीपालङ्क्यासुनिषण्णकप्रभृतीनि नीवारकादयो मुद्गादयश्च वैदलाः समासेन कषायो वर्गः
атах̣ сарвеш̣а̄мева дравйа̄н̣йупадекш̣йа̄мах̣ / тадйатха̄ ка̄колйа̄дих̣ кш̣ӣрагхр̣таваса̄маджджаш́а̄лиш̣аш̣т̣икайавагодхӯмама̄ш̣аш́р̣н̇га̄т̣акакасерукатрапусаирва̄рукарка̄рука̄ла̄вука̄линдакатакагилод̣йапийа̄лапуш̣карабӣджака̄ш́марйамадхӯкадра̄кш̣а̄кхарджӯрара̄джа̄даната̄лана̄ликерекш̣увика̄рабала̄тибала̄тмагупта̄вида̄рӣпайасйа̄гокш̣уракакш̣ӣраморат̣амадхӯлика̄кӯш̣ма̄н̣д̣апрабхр̣тӣни сама̄сена мадхуро варгах̣ да̄д̣има̄малакама̄тулун̇га̄мра̄такакапиттхакарамардабадараколлапра̄чӣна̄малакатинтид̣ӣкакош́а̄мракабхавйапа̄ра̄ватаветрапхалалакуча̄млаветасаданташ́ат̣хададхитакрасура̄ш́уктасаувӣракатуш̣одакадха̄нйа̄млапрабхр̣тӣни сама̄сена̄мло варгах̣ саиндхавасауварчалавид̣апа̄кйаромакаса̄мудракапактримайавакш̣а̄рош̣арапрасӯтасуварчика̄прабхр̣тӣни сама̄сена лаван̣о варгах̣ пиппалйа̄дих̣ сураса̄дих̣ ш́игрумадхуш́игрумӯлакалаш́унасумукхаш́ӣташ́ӣташ́ивакуш̣т̣хадевада̄рухарен̣ука̄валгуджапхалачан̣д̣а̄гуггулумустала̄н̇галакӣш́укана̄са̄пӣлупрабхр̣тӣни са̄ласа̄ра̄диш́ча пра̄йаш́ах̣ кат̣уко варгах̣ а̄рагвадха̄диргуд̣ӯчйа̄дирман̣д̣ӯкапарн̣ӣветракарӣрахаридра̄двайендрайававарун̣асва̄дукан̣т̣акасаптапарн̣абр̣хатӣдвайаш́ан̇кхинӣдравантӣтривр̣ткр̣таведханакаркот̣акака̄равеллава̄рта̄какарӣракаравӣрасуманах̣ш́ан̇кхапуш̣пйапа̄ма̄ргатра̄йама̄н̣а̄+аш́окарохин̣ӣваиджайантӣсуварчала̄пунарнава̄вр̣ш́чика̄лӣджйотиш̣матӣпрабхр̣тӣни сама̄сена тикто варгах̣ нйагродха̄дирамбаш̣т̣ха̄дих̣ прийан̇ва̄дӣ родхра̄дистрипхала̄ ш́аллакӣджамбва̄мрабакулатиндукапхала̄ни катакаш́а̄капа̄ш̣а̄н̣абхедакаванаспатипхала̄ни са̄ласа̄ра̄диш́ча пра̄йаш́ах̣ курувакаковида̄ракаджӣвантӣчиллӣпа̄лан̇кйа̄суниш̣ан̣н̣акапрабхр̣тӣни нӣва̄рака̄дайо мудга̄дайаш́ча ваидала̄х̣ сама̄сена каш̣а̄йо варгах̣
Итак, теперь мы изложим все вещества по их вкусу. Группа Каколъяди, а также сгущённое молоко, гхи, животный жир, костный мозг, рис Шали и Шаштика, ячмень, пшеница, маш, Шрингатака, Касерука, Трапуса, Эрвару, Каркару, Алабу, Калинда, Такагилодьи, Пияла, Пушкарабиджа, Кашмарья, Мадхука, виноград, финик, Раджадана, Тала, кокос, продукты сахарного тростника, Бала, Атибала, Атмагупта, Видари, Паясья, Гокшура, Кширомората, Мадхулика, Кушманда и прочие — в совокупности составляют сладкую (мадхура) группу. Гранат, Амалака, Матулунга, Амратака, Капиттха, Карамарда, Бадара, Колла, Прачина-амалака, Тинтидика, Кошамра, Бхавья, Паравата, плод Ветры, Лакуча, кислая Ветаса, Данташатха, кислое молоко, сыворотка, хмельные напитки, Шукта, Совирака, Тушодака, Дханьямла и прочие — в совокупности составляют кислую (амла) группу. Саиндхава, Саувархала, Вида, Пакья, Ромака, Самудрака, искусственная соль, Явакшара, Ушара и Суварчика — в совокупности составляют солёную (лавана) группу. Группы Пиппаляди и Сурасади, а также Шигру, Мадху-шигру, Мулака, Лашуна, Сумукха, Шиташива, Куштха, Девадару, Харенука, плод Валгуджи, Чанда, Гуггулу, Муста, Лангалаки, Шуканаса, Пилу и прочие, а также большинство [растений] группы Саласарaди — в совокупности составляют острую (катука) группу. Группы Арагвадхади и Гудучьяди, а также Мандукапарни, Ветракарира, оба вида Харидры, Индраява, Варуна, Свадукантака, Саптапарна, оба вида Бргхати, Шанкхини, Драванти, Триврит, Критаведхана, Каркотака, Каравеллака, Вартака, Карира, Каравира, Суманах, Шанкхапушпи, Апамарга, Траямана, Ашока, Рохини, Вайджаянти, Суварчала, Пунарнава, Вришчикали, Джьотишмати и прочие — в совокупности составляют горькую (тикта) группу. Группа Ньягродхади, группа Амбаштхади, группа Приянгвади, группа Родхради, Трифала, плоды Шаллаки, Джамбу, Амры, Бакулы, Тиндуки, плоды Катаки и Шаки, Пашанабхедака, плоды деревьев-владык леса, а также большинство [растений] группы Саласарaди, Куруваки, Ковидараки, Дживанти, Чилли, Паланкья, Сунишаннака и прочие, а также зёрна Нивара, Мудга и других бобовых — в совокупности составляют вяжущую (кашая) группу.
12
तत्रैतेषां रसानां संयोगास्त्रिषष्टिर्भवन्ति / तद्यथा पञ्चदश द्विकाः विंशतिस्त्रिकाः पञ्चदश चतुष्काः षट् पञ्चकाः एकशः षड्रसाः एकः षट्क इति / तेषामन्यत्र प्रयोजनानि वक्ष्यामः
татраитеш̣а̄м̣ раса̄на̄м̣ сам̣йога̄стриш̣аш̣т̣ирбхаванти / тадйатха̄ пан̃чадаш́а двика̄х̣ вим̣ш́атистрика̄х̣ пан̃чадаш́а чатуш̣ка̄х̣ ш̣ат̣ пан̃чака̄х̣ екаш́ах̣ ш̣ад̣раса̄х̣ еках̣ ш̣ат̣ка ити / теш̣а̄манйатра прайоджана̄ни вакш̣йа̄мах̣
Сочетаний этих вкусов бывает шестьдесят три: пятнадцать — по два, двадцать — по три, пятнадцать — по четыре, шесть — по пять, шесть вкусов, взятых по одному, и одно сочетание всех шести. Их применение мы изложим в другом месте.
13
भवति चात्र /
бхавати ча̄тра /
И здесь есть такой стих: