Дхатвагни санграха

о тканях и огне

Сушрута-самхита · Сутрастхана · Глава 46 · 54 стихов

Открыть в интерактивном читателе →

Дхатвагни санграха — о тканях и огне

Заключительная глава Сутрастханы: синтез учений о дхатвагни (тканевых огнях) в хирургическом контексте. Восстановление тканевого метаболизма после операции.

1
अथातो+अन्नपानविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः
атха̄то+аннапа̄навидхимадхйа̄йам̣ вйа̄кхйа̄сйа̄мах̣
Итак, ныне мы изложим главу, посвящённую правилам питания и питья (Аннапана-видхи).
2
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः
йатхова̄ча бхагава̄н дханвантарих̣
— как о том поведал достопочтенный Дханвантари.
3
धन्वन्तरिमभिवाद्य सुश्रुत उवाच प्रागभिहितः प्राणिनां पुनर्मूलमाहारो बलवर्णौजसां च स षट्सु रसेष्वायत्तः रसाः पुनर्द्रव्याश्रयिणः द्रव्यरसगुणवीर्यविपाकनिमित्ते च क्षयवृद्धी दोषाणां साम्यं च ब्रह्मादेरपि च लोकस्याहारः स्थित्युत्पत्तिविनाशहेतुः आहारादेवाभिवृद्धिर्बलमारोग्यं वर्णेन्द्रियप्रसादश्च तथा ह्याहारवैषम्यादस्वास्थ्यं तस्याशितपीतलीढखादितस्य नानाद्रव्यात्मकस्यानेकविधविकल्पस्यानेकविधप्रभावस्य पृथक् पृथग्द्रव्यरसगुणवीर्यविपाकप्रभावकर्माणीच्छामि ज्ञातुं न ह्यनवबुद्धस्वभावा भिषजः स्वस्थानुवृत्तिं रोगनिग्रहणं च कर्तुं समर्थाः आहारायत्ताश्च सर्वप्राणिनो यस्मात्तस्मादन्नपानविधिमुपदिशतु मे भगवान् इत्युक्तः प्रोवाच भगवान् धन्वन्तरिः अथ खलु वत्स सुश्रुत यथाप्रश्नमुच्यमानमुपधारयस्व
дханвантаримабхива̄дйа суш́рута ува̄ча пра̄габхихитах̣ пра̄н̣ина̄м̣ пунармӯлама̄ха̄ро балаварн̣ауджаса̄м̣ ча са ш̣ат̣су расеш̣ва̄йаттах̣ раса̄х̣ пунардравйа̄ш́райин̣ах̣ дравйарасагун̣авӣрйавипа̄канимитте ча кш̣айавр̣ддхӣ дош̣а̄н̣а̄м̣ са̄мйам̣ ча брахма̄дерапи ча локасйа̄ха̄рах̣ стхитйутпаттивина̄ш́ахетух̣ а̄ха̄ра̄дева̄бхивр̣ддхирбалама̄рогйам̣ варн̣ендрийапраса̄даш́ча татха̄ хйа̄ха̄раваиш̣амйа̄дасва̄стхйам̣ тасйа̄ш́итапӣталӣд̣хакха̄дитасйа на̄на̄дравйа̄тмакасйа̄некавидхавикалпасйа̄некавидхапрабха̄васйа пр̣тхак пр̣тхагдравйарасагун̣авӣрйавипа̄капрабха̄вакарма̄н̣ӣччха̄ми джн̃а̄тум̣ на хйанавабуддхасвабха̄ва̄ бхиш̣аджах̣ свастха̄нувр̣ттим̣ роганиграхан̣ам̣ ча картум̣ самартха̄х̣ а̄ха̄ра̄йатта̄ш́ча сарвапра̄н̣ино йасма̄ттасма̄даннапа̄навидхимупадиш́ату ме бхагава̄н итйуктах̣ прова̄ча бхагава̄н дханвантарих̣ атха кхалу ватса суш́рута йатха̄праш́намучйама̄намупадха̄райасва
Почтив Дханвантари, Сушрута сказал: «Ранее было сказано, что пища есть корень силы, цвета кожи и жизненной энергии (оджаса) живых существ, и что она зависит от шести вкусов, а вкусы в свою очередь коренятся в веществах. От вещества, вкуса, свойства, потенции и результата переваривания зависят убыль, прирост и равновесие Дош. Даже для Брахмы и прочих существ пища есть причина сохранения, возникновения и разрушения мира. Именно от пищи происходит приращение силы, здоровья, ясности цвета кожи и остроты чувств, тогда как от неправильного питания — нездоровье. Я желаю узнать по отдельности о веществе, вкусе, свойстве, потенции, результате переваривания, действии и назначении той пищи — съедаемой, выпиваемой, слизываемой и разжёвываемой, состоящей из многих видов веществ, многообразной по составу и по своему действию, — ибо врачи, не постигшие этой природы, не способны ни поддерживать здоровье, ни одолевать болезнь. И поскольку все живые существа зависят от пищи, пусть же достопочтенный наставит меня в правилах питания и питья». Так вопрошённый, достопочтенный Дханвантари сказал: «Что ж, дитя моё Сушрута, внимай тому, что будет сказано согласно твоему вопросу».
4
तत्र लोहितशालिकलमकर्दमकपाण्डुकसुगन्धकशकुनाहृतपुष्पाण्डकपुण्डरीकमहाशालिशीतभीरुकरोध्रपुष्पकदीर्घशूककाञ्चनकमहिषमहाशूकहायनकदूषकमहादूषकप्रभृतयः शालयः
татра лохиташ́а̄ликаламакардамакапа̄н̣д̣укасугандхакаш́акуна̄хр̣тапуш̣па̄н̣д̣акапун̣д̣арӣкамаха̄ш́а̄лиш́ӣтабхӣрукародхрапуш̣пакадӣргхаш́ӯкака̄н̃чанакамахиш̣амаха̄ш́ӯкаха̄йанакадӯш̣акамаха̄дӯш̣акапрабхр̣тайах̣ ш́а̄лайах̣
Таковы разновидности Шали (рис): Лохита-шали, Каламa, Кардамака, Пандука, Сугандхака, Шакунахрита, Пушпандака, Пундарика, Маха-шали, Шитабхиру, Кародхра-пушпака, Диргхашука, Канчанака, Махиша, Маха-шука, Хаянака, Душака, Маха-душака и прочие.
8
षष्टिककाङ्गुकमुकुन्दकपीतकप्रमोदककाकलकासनपुष्पकमहाषष्टिकचूर्णककुरवककेदारप्रभृतयः षष्टिकाः
ш̣аш̣т̣икака̄н̇гукамукундакапӣтакапрамодакака̄калака̄санапуш̣пакамаха̄ш̣аш̣т̣икачӯрн̣акакуравакакеда̄рапрабхр̣тайах̣ ш̣аш̣т̣ика̄х̣
Таковы разновидности Шаштики (шестидесятидневный рис): Кангука, Мукундака, Питака, Прамодака, Какала, Касанапушпака, Маха-шаштика, Чурнака, Куравака, Кедара и прочие.
12
कृष्णव्रीहिशालामुखजतुमुखनन्दीमुखलावाक्षकत्वरितककुक्कुटाण्डकपारावतकपाटकप्रभृतयो व्रीहयः
кр̣ш̣н̣аврӣхиш́а̄ла̄мукхаджатумукханандӣмукхала̄ва̄кш̣акатваритакакуккут̣а̄н̣д̣акапа̄ра̄ватакапа̄т̣акапрабхр̣тайо врӣхайах̣
Таковы разновидности Врихи (обычный рис): Кришна-врихи, Шаламукха, Джатумукха, Нандимукха, Лавакшака, Тварита, Куккутандака, Паравата, Патала и прочие.
21
अथ कुधान्यवर्गः / कोरदूषकश्यामाकनीवारशान्तनुवरकोद्दालकप्रियङ्गुमधूलिकानान्दीमुखीकुरुविन्दगवेधुकसरबरुकतोद(?य)पर्णीमुकुन्दकवेणुयवप्रभृतयः कुधान्यविशेषाः
атха кудха̄нйаваргах̣ / корадӯш̣акаш́йа̄ма̄канӣва̄раш́а̄нтануваракодда̄лакаприйан̇гумадхӯлика̄на̄ндӣмукхӣкурувиндагаведхукасарабарукатода(?йа)парн̣ӣмукундакавен̣уйавапрабхр̣тайах̣ кудха̄нйавиш́еш̣а̄х̣
Кородушака, Шьямака, Нивара, Шантану, Варака, Уддалака, Прияngu, Мадхулика, Нандимукхи, Курувинда, Гаведхука, Сарабарука, Тодапарни, Мукундака, Вену, Ява и прочие — таковы особые разновидности Кудханьи (низших злаков).
27
मुद्गवनमुद्गकलायमकुष्ठमसूरमङ्गल्यचणकसतीनत्रिपुटकहरेण्वाढकीप्रभृतयो वैदलाः
мудгаванамудгакала̄йамакуш̣т̣хамасӯраман̇галйачан̣акасатӣнатрипут̣акахарен̣ва̄д̣хакӣпрабхр̣тайо ваидала̄х̣
Мудга, Ванамудга, Калая, Макуштха, Масура, Мангалья, Чанака, Сатина, Трипутака, Харену, Адхаки и прочие — таковы Вайдалы (стручковые бобовые).
53
अथोर्ध्वं मांसवर्गानुपदेक्ष्यामः
атхордхвам̣ ма̄м̣саварга̄нупадекш̣йа̄мах̣
Отныне мы приступим к изложению группы мяса (Мамсаварги).
54
तावेणहरिणर्क्षकुरङ्गकरालकृतमालशरभश्वदंष्ट्रापृषतचारुष्करमृगमातृकाप्रभृतयो जङ्घाला मृगाः कषाया मधुरा लघवो वातपित्तहरास्तीक्ष्णा हृद्या बस्तिशोधनाश्च
та̄вен̣ахарин̣аркш̣акуран̇гакара̄лакр̣тама̄лаш́арабхаш́вадам̣ш̣т̣ра̄пр̣ш̣атача̄руш̣карамр̣гама̄тр̣ка̄прабхр̣тайо джан̇гха̄ла̄ мр̣га̄х̣ каш̣а̄йа̄ мадхура̄ лагхаво ва̄тапиттахара̄стӣкш̣н̣а̄ хр̣дйа̄ бастиш́одхана̄ш́ча
Джангала-звери (обитатели сухих открытых местностей): Эна, Харина, Ркша, Куранга, Карала, Критамала, Шараба, Швадамштра, Пришата, Чарушкара, Мригаматрика и подобные — они вяжущего и сладкого вкуса, легки, устраняют Вату и Питту, остры, приятны для сердца и очищают мочевой пузырь.
59
लावतित्तिरिकपिञ्जलवर्तीरवर्तिकावर्तकनप्तृकावार्तीकचकोरकलविङ्कमयूरक्रकरोपचक्रकुक्कुटसारङ्गशतपत्रकुतित्तिरिकुरुवाहकयवालकप्रभृतयस्त्र्याहला विष्किराः
ла̄ватиттирикапин̃джалавартӣравартика̄вартаканаптр̣ка̄ва̄ртӣкачакоракалавин̇камайӯракракаропачакракуккут̣аса̄ран̇гаш́атапатракутиттирикурува̄хакайава̄лакапрабхр̣тайастрйа̄хала̄ виш̣кира̄х̣
Лава, Титтири, Капинджала, Вартира, Вартика, Вартака, Наптрика, Вартика, Чакорака, Лавинка, Майюра (павлин), Кракара, Упачакра, Куккута (петух), Саранга, Шатапатра, Кутиттири, Курувахака, Явалака и подобные — таковы Вишкиры (роющие птицы с тройной шпорой).
67
कपोतपारावतभृङ्गराजपरभृतकोयष्टिककुलिङ्गगृहकुलिङ्गगोक्ष्वेडकडिण्डिमाणवकशतपत्रकमातृनिन्दकभेदाशिशुकसारिकावल्गुलीगिरिशालट्वालट्टूषकसुगृहाखञ्जरीटहारीतदात्यूहप्रभृतयः प्रतुदाः
капотапа̄ра̄ватабхр̣н̇гара̄джапарабхр̣такойаш̣т̣икакулин̇гагр̣хакулин̇гагокш̣вед̣акад̣ин̣д̣има̄н̣авакаш́атапатракама̄тр̣ниндакабхеда̄ш́иш́укаса̄рика̄валгулӣгириш́а̄лат̣ва̄лат̣т̣ӯш̣акасугр̣ха̄кхан̃джарӣт̣аха̄рӣтада̄тйӯхапрабхр̣тайах̣ пратуда̄х̣
Капота, Паравата, Бхрингараджа, Парабхрита, Койаштика, Кулинга, Грихакулинга, Гокшведака, Диндиманавака, Шатапатрака, Матринин­дака, Бхеда, Ашишука, Сарика, Валгули, Гиришалатвала, Аттушака, Сугриха, Акхандджарита, Харита, Датьюха и подобные — таковы Пратуды (клюющие птицы).
72
सिंहव्याघ्रवृकतरक्ष्वृक्षद्वीपिमार्जारशृगालमृगेर्वारुकप्रभृतयो गुहाशयाः
сим̣хавйа̄гхравр̣катаракш̣вр̣кш̣адвӣпима̄рджа̄раш́р̣га̄ламр̣герва̄рукапрабхр̣тайо гуха̄ш́айа̄х̣
Сингха (лев), Вьягхра (тигр), Врика (волк), Таракшу (гиена), Ркша (медведь), Двипи (леопард), Марджара (кошка), Шригала (шакал), Мригерварука и подобные — таковы Гухашаи (обитатели логовищ и пещер).
74
काककङ्ककुररचाषभासशशघात्युलूकचिल्लिश्येनगृध्रप्रभृतयः प्रसहाः
ка̄какан̇какурарача̄ш̣абха̄саш́аш́агха̄тйулӯкачиллиш́йенагр̣дхрапрабхр̣тайах̣ прасаха̄х̣
Кака (ворона), Канка, Курара, Чаша, Бхаса, Шашагхати (убивающий зайцев), Улука (сова), Чилли, Шьена (сокол), Гридхра (гриф) и подобные — таковы Прасахи (хищные птицы, берущие пищу силой).
76
मद्गुमूषिकवृक्षशायिकावकुशपूतिघासवानरप्रभृतयः पर्णमृगाः
мадгумӯш̣икавр̣кш̣аш́а̄йика̄вакуш́апӯтигха̄сава̄нарапрабхр̣тайах̣ парн̣амр̣га̄х̣
Мадгу, Мушика (мышь), Врикшашайика, Авакуша, Путигхаса, Ванара (обезьяна) и подобные — таковы Парнамриги (древесные звери).
78
श्वाविच्छल्यकगोधाशशवृषदंशलोपाकलोमशकर्णकदलीमृगप्रियकाजगरसर्पमूषिकनकुलमहाबभ्रुप्रभृतयो विलेशयाः
ш́ва̄виччхалйакагодха̄ш́аш́авр̣ш̣адам̣ш́алопа̄каломаш́акарн̣акадалӣмр̣гаприйака̄джагарасарпамӯш̣иканакуламаха̄бабхрупрабхр̣тайо вилеш́айа̄х̣
Швавидх (дикобраз), Шальяка, Годха (варан), Шаша (заяц), Вришадамша, Лопака, Ломашакарнака, Кадалимрига, Прияка, Аджагара (питон), Сарпа (змея), Мушика, Накула (мангуст), Махабабхру и подобные — таковы Билешаи (обитатели нор).
85
अश्वाश्वतरगोखरोष्ट्रबस्तोरभ्रमेदःपुच्छकप्रभृतयो ग्राम्याः
аш́ва̄ш́ватарагокхарош̣т̣рабасторабхрамедах̣пуччхакапрабхр̣тайо гра̄мйа̄х̣
Ашва (конь), Ашватара (мул), Го (корова/бык), Кхара (осёл), Уштра (верблюд), Баста (козёл), Урабхра (баран), Медахпуччхака (курдючная овца) и подобные — таковы Грамьи (домашние животные).
93
आनूपवर्गस्तु पञ्चविधः / तद्यथा कूलचराः प्लवाः कोषस्थाः पादिनो मत्स्याश्चेति
а̄нӯпаваргасту пан̃чавидхах̣ / тадйатха̄ кӯлачара̄х̣ плава̄х̣ кош̣астха̄х̣ па̄дино матсйа̄ш́чети
Группа Анупа (обитателей болотистых местностей) пятерична, а именно: Кулачары (береговые), Плавы (плавающие водные птицы), Кошастхи (раковинные), Падины (ползающие на лапах) и Матсьи (рыбы).
94
तत्र गजगवयमहिषरुरुचमरसृमररोहितवराहखङ्गिगोकर्णकालपुच्छकोद्रन्यङ्क्वरण्यगवयप्रभृतयः कूलचराः पशवः
татра гаджагавайамахиш̣аруручамараср̣марарохитавара̄хакхан̇гигокарн̣ака̄лапуччхакодранйан̇кваран̣йагавайапрабхр̣тайах̣ кӯлачара̄х̣ паш́авах̣
Гаджа (слон), Гавая, Махиша (буйвол), Уру, Чамара (як), Срмара, Рохита, Вараха (кабан), Кхадги (носорог), Гокарна, Калапуччхака, Удра (выдра), Нянку, Аранья-гавая и подобные — таковы Кулачары, обитающие на берегах.
105
हंससारसक्रौञ्चचक्रवाककुररकादम्बकारण्डवजीवञ्जीवकबकबलाकापुण्डरीकप्लवशरारीमुखनन्दीमुखमद्गूत्क्रोशकाचाक्षमल्लिकाक्षशुक्लाक्षपुष्करशायिकाकोनालकाम्बुकुक्कुटिकामेघरावश्वेतवारलप्रभृतयः प्लवाः संघातचारिणः
хам̣саса̄расакраун̃чачакрава̄какурарака̄дамбака̄ран̣д̣аваджӣван̃джӣвакабакабала̄ка̄пун̣д̣арӣкаплаваш́ара̄рӣмукханандӣмукхамадгӯткрош́ака̄ча̄кш̣амаллика̄кш̣аш́укла̄кш̣апуш̣караш́а̄йика̄кона̄лака̄мбукуккут̣ика̄мегхара̄ваш́ветава̄ралапрабхр̣тайах̣ плава̄х̣ сам̣гха̄тача̄рин̣ах̣
Хамса (лебедь), Сараса (журавль), Краунча, Чакравака, Курарака, Кадамба, Карандава, Дживанджива, Бака (цапля), Балака, Пундарика, Плава, Шараримукха, Нандимукха, Мадгу, Уткрошака, Ачакша, Малликакша, Шуклакша, Пушкарашайика, Коналака, Амбукуккутика, Мегхарава, Швета-варала и подобные — таковы Плавы, держащиеся стаями.
108
शङ्खशङ्खनखशुक्तिशम्बूकभल्लूकप्रभृतयः कोशस्थाः
ш́ан̇кхаш́ан̇кханакхаш́уктиш́амбӯкабхаллӯкапрабхр̣тайах̣ кош́астха̄х̣
Шанкха (раковина), Шанкханакха, Шукти (жемчужница), Шамбука (улитка), Бхаллука и подобные — таковы Кошастхи (обитатели раковин).
109
कूर्मकुम्भीरकर्कटककृष्णकर्कटकशिशुमारप्रभृतयः पादिनः
кӯрмакумбхӣракаркат̣акакр̣ш̣н̣акаркат̣акаш́иш́ума̄рапрабхр̣тайах̣ па̄динах̣
Курма (черепаха), Кумбхира (крокодил), Каркатака (краб), Кришна-каркатака, Шишумара (гангская дельфина) и подобные — таковы Падины.
112
मत्स्यास्तु द्विविधा नादेयाः सामुद्राश्च
матсйа̄сту двивидха̄ на̄дейа̄х̣ са̄мудра̄ш́ча
Рыбы же двух видов: речные (Надея) и морские (Самудра).
113
तत्र नादेयाः रोहितपाठीनपाटलाराजीववर्मिगोमत्स्यकृष्णमत्स्यवागुञ्जारमुरलसहस्रदंष्ट्रप्रभृतयो नादेयाः
татра на̄дейа̄х̣ рохитапа̄т̣хӣнапа̄т̣ала̄ра̄джӣвавармигоматсйакр̣ш̣н̣аматсйава̄гун̃джа̄рамураласахасрадам̣ш̣т̣рапрабхр̣тайо на̄дейа̄х̣
Рохита, Патхина, Патала, Раджива, Варми, Гоматсья, Кришнаматсья, Вагунджара, Мурала, Сахасрадамштра и подобные — таковы речные (Надея) рыбы.
126
तत्र शुष्कपूतिव्याधितविषसर्पहतदिग्धविद्धजीर्णकृशबालानामसात्म्यचारिणां च मांसान्यभक्ष्याणि यस्माद्विगतव्यापन्नापहतपरिणताल्पासंपूर्णवीर्यत्वाद्दोषकराणि भवन्ति एभ्यो+अन्येषामुपादेयं मांसमिति
татра ш́уш̣капӯтивйа̄дхитавиш̣асарпахатадигдхавиддхаджӣрн̣акр̣ш́аба̄ла̄на̄маса̄тмйача̄рин̣а̄м̣ ча ма̄м̣са̄нйабхакш̣йа̄н̣и йасма̄двигатавйа̄панна̄пахатапарин̣ата̄лпа̄сам̣пӯрн̣авӣрйатва̄ддош̣акара̄н̣и бхаванти ебхйо+анйеш̣а̄мупа̄дейам̣ ма̄м̣самити
Мясо животных высохшее, испорченное, поражённое болезнью, убитых ядовитой змеёй, смазанное ядом, пронзённое [оружием], старых, истощённых, детёнышей, а также животных, не привыкших к обычному образу жизни, — непригодно для еды, ибо, будучи испорченным, повреждённым, неправильно убитым, перезрелым, недостаточным по количеству или лишённым полной силы, оно вызывает расстройство Дош. Мясо же прочих животных пригодно для употребления.
129
स्त्रियश्चतुष्पात्सु पुमांसो विहङ्गेषु महाशरीरेष्वल्पशरीरा अल्पशरीरेषु महाशरीराः प्रधानतमाः एवमेकजातीयानां महाशरीरेभ्यः कृशशरीराः प्रधानतमाः
стрийаш́чатуш̣па̄тсу пума̄м̣со вихан̇геш̣у маха̄ш́арӣреш̣валпаш́арӣра̄ алпаш́арӣреш̣у маха̄ш́арӣра̄х̣ прадха̄натама̄х̣ евамекаджа̄тӣйа̄на̄м̣ маха̄ш́арӣребхйах̣ кр̣ш́аш́арӣра̄х̣ прадха̄натама̄х̣
Среди четвероногих предпочтительнее самки, среди птиц — самцы; среди крупнотелых видов наилучшими считаются особи меньшего размера, а среди мелкотелых — особи большего размера. Равным образом внутри одного и того же вида худощавые особи превосходят тучных.
130
स्थानादिकृतं मांसस्य गुरुलाघवमुपदेक्ष्यामः / तद्यथा रक्तादिषु शुक्रान्तेषु धतुषूत्तरोत्तरा गुरुतरास्तथा सक्थिस्कन्धक्रोडशिरःपादकरकटीपृष्ठचर्मकालेयकयकृदन्त्राणि
стха̄на̄дикр̣там̣ ма̄м̣сасйа гурула̄гхавамупадекш̣йа̄мах̣ / тадйатха̄ ракта̄диш̣у ш́укра̄нтеш̣у дхатуш̣ӯттароттара̄ гурутара̄статха̄ сактхискандхакрод̣аш́ирах̣па̄дакаракат̣ӣпр̣ш̣т̣хачармака̄лейакайакр̣дантра̄н̣и
Ныне мы изложим, чем определяется тяжесть или лёгкость мяса в зависимости от места его происхождения в теле. А именно: начиная от крови и до семени (шукры) каждая последующая ткань (дхату) даёт мясо более тяжёлое; так же тяжелы бедро, плечо, грудная область, голова, ступни, кисти, бока, спина, кожа, Калея (селезёнка), печень и кишки.
137
प्रमाणाधिकास्तु स्वजातौ चाल्पसारा गुरवश्च / सर्वप्राणिनां सर्वशरीरेषु ये प्रधानतमा भवन्ति यकृत्प्रदेशवर्तिनस्तानाददीत प्रधानालाभे मध्यमवयस्कं सद्यस्कमक्लिष्टमुपादेयं मांसमिति
прама̄н̣а̄дхика̄сту сваджа̄тау ча̄лпаса̄ра̄ гураваш́ча / сарвапра̄н̣ина̄м̣ сарваш́арӣреш̣у йе прадха̄натама̄ бхаванти йакр̣тпрадеш́авартинаста̄на̄дадӣта прадха̄на̄ла̄бхе мадхйамавайаскам̣ садйаскамаклиш̣т̣амупа̄дейам̣ ма̄м̣самити
Животные, превышающие обычный размер своего вида, обладают малой сущностью и дают мясо тяжёлое [для переваривания]. Из всех частей тела всех живых существ наиболее превосходной считается область печени — её и следует брать. При отсутствии наилучшего мясо животного среднего возраста, свежедобытое и не измученное [перед смертью], следует признать пригодным к употреблению.
138
भवति चात्र /
бхавати ча̄тра /
Здесь же сказано: место обитания, части тела, природные свойства, ткани (дхату) и действие, признаки, размер, способ приготовления и доза — вот что подлежит рассмотрению в отношении мяса.
139
तद्यथा दाडिमामलकबदरकोलकर्कन्धुसौवीरसिञ्चितिकाफलकपित्थमातुलुङ्गाम्राम्रातककरमर्दप्रियालनारङ्गजम्बीरलकुचभव्यपारावतवेत्रफलप्राचीनामलकतीन्तिडीकनीपकोशाम्राम्लीकाप्रभृतीनि
тадйатха̄ да̄д̣има̄малакабадараколакаркандхусаувӣрасин̃читика̄пхалакапиттхама̄тулун̇га̄мра̄мра̄такакарамардаприйа̄лана̄ран̇гаджамбӣралакучабхавйапа̄ра̄ватаветрапхалапра̄чӣна̄малакатӣнтид̣ӣканӣпакош́а̄мра̄млӣка̄прабхр̣тӣни
Так заканчивается группа мяса. Теперь мы изложим группу плодов. Далее следует сказать о плодах, а именно: Дадима (гранат), Амалака, Бадара, Кола, Каркандху, Саувира, Синчитика, Капиттха, Матулунга (цитрон), Амра (манго), Амратака, Карамарда, Прияла, Наранга (апельсин), Джамбира (лайм), Лакуча, Бхавья, Паравата, Ветрафала, Прачинамалака, Тинтидика (тамаринд), Нипа, Кошамра, Амлика и прочие.
163
क्षीरवृक्षाफलजाम्बवराजादनतोदनशीतफलतिन्दुकबकुलधन्वनाश्मन्तकाश्वकर्णफल्गुपरूषकगाङ्गेरुकीपुष्करवर्तिबिल्वबिम्बीप्रभृतीनि
кш̣ӣравр̣кш̣а̄пхаладжа̄мбавара̄джа̄данатоданаш́ӣтапхалатиндукабакуладханвана̄ш́мантака̄ш́вакарн̣апхалгупарӯш̣акага̄н̇герукӣпуш̣каравартибилвабимбӣпрабхр̣тӣни
Джамбу, Раджадана, Тодана, Шитафала, Тиндука (хурма), Бакула, Дханвана, Ашмантака, Ашвакарна, Пхалгу, Парушака, Гангерукй, Пушкараварти, Бильва и Бимби, и прочие — таковы плоды млечных деревьев (Кшира-врикша).
177
तालनारिकेलपनसमौचप्रभृतीनि
та̄лана̄рикелапанасамаучапрабхр̣тӣни
Плоды Талы (пальмиры), Нарикелы (кокосовой пальмы), Панасы (джекфрута) и Мочи (банана) и подобные.
182
द्राक्षाकाश्मर्यखर्जूरमधूकपुष्पप्रभृतीनि
дра̄кш̣а̄ка̄ш́марйакхарджӯрамадхӯкапуш̣папрабхр̣тӣни
Дракша (виноград), Кашмарья, Кхарджура (финик), цветы Мадхуки и подобные.
187
वातामाक्षोडाभिषुकनिचुलपिचुनिकोचकोरुमाणप्रभृतीनि
ва̄та̄ма̄кш̣од̣а̄бхиш̣уканичулапичуникочакорума̄н̣апрабхр̣тӣни
Ватама, Акшота (грецкий орех), Абхишука, Ничула, Пичу, Никоча, Карумана и подобные.
211
शाकान्यत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः / तत्र पुष्पफलालाबुकालिन्दकप्रभृतीनि
ш́а̄ка̄нйата ӯрдхвам̣ вакш̣йа̄мах̣ / татра пуш̣папхала̄ла̄бука̄линдакапрабхр̣тӣни
Так заканчивается группа плодов. Теперь мы изложим группу овощей (Шакаварга). Далее мы расскажем об овощах, а именно: цветочно-плодные, такие как Алабу (тыква-горлянка), Калиндака и подобные.
216
त्रपुसैर्वारुकर्कारुकशीर्णवृन्तप्रभृतीनि
трапусаирва̄рукарка̄рукаш́ӣрн̣авр̣нтапрабхр̣тӣни
Трапуса (огурец), Айрваpу, Каркару, разновидности с увядшим стеблем и подобные.
221
पिप्पलीमरिचशृङ्गवेरार्द्रकहिङ्गुजीरककुस्तुम्बुरुजम्बीरसुमुखसुरसार्जकभूस्तृणसुगन्धककासमर्दककालमालकुठेरकक्षवकखरपुष्पशिग्रुमधुशिग्रुफणिज्ज्ञकसर्षपराजिकाकुलाहलावगुत्थगण्डीरतिलपर्णिकावर्षाभूचित्रकमूलकलशुनपलाण्डुकलायप्रभृतीनि
пиппалӣмаричаш́р̣н̇гавера̄рдракахин̇гуджӣракакустумбуруджамбӣрасумукхасураса̄рджакабхӯстр̣н̣асугандхакака̄самардакака̄лама̄лакут̣херакакш̣авакакхарапуш̣паш́игрумадхуш́игрупхан̣иджджн̃акасарш̣апара̄джика̄кула̄хала̄вагуттхаган̣д̣ӣратилапарн̣ика̄варш̣а̄бхӯчитракамӯлакалаш́унапала̄н̣д̣укала̄йапрабхр̣тӣни
Пиппали (длинный перец), Марича (чёрный перец), Шрингавера/Ардрака (имбирь), Хингу (асафетида), Джирака (тмин), Кустумбуру (кориандр), Джамбира, Сумукха, Сураса, Арджака, Бхустрина, Сугандхака, Касамардака, Каламала, Кутхерака, Кшавака, Кхарапушпа, Шигру (мория), Мадху-шигру, Пханиджджхака, Саршапа (горчица), Раджика, Кулахала, Авагутха, Гандира, Тилапарника, Варшабху, Читракамула, Лашуна (чеснок), Калая, Паландю (лук) и прочие.
249
चुच्चूयूथिकातरुणीजीवन्तीबिम्बीतिकानदी(आ.न्दी)भल्लातकच्छगलान्त्रीवृक्षादनीफञ्जीशाल्मलीशलुवनस्पतिप्रसवशणकर्बुदारकोविदारप्रभृतीनि
чуччӯйӯтхика̄тарун̣ӣджӣвантӣбимбӣтика̄надӣ(а̄.ндӣ)бхалла̄такаччхагала̄нтрӣвр̣кш̣а̄данӣпхан̃джӣш́а̄лмалӣш́алуванаспатипрасаваш́ан̣акарбуда̄раковида̄рапрабхр̣тӣни
Чуччу, Ютхика, Тарунй, Дживантй, Бимби, Тика, Надй, Бхаллатака, Чхагалантрй, Врикшадани, Пханджй, Шалмали (капок), Шелу, цветущие побеги лесных растений, Шана (конопля), Карбудара, Ковидара и прочие.
254
पुनर्नवावरुणतर्कार्युरुबूकवत्सादनीबिल्वशाकप्रभृतीनि
пунарнава̄варун̣атарка̄рйурубӯкаватса̄данӣбилваш́а̄капрабхр̣тӣни
Пунарнава, Варуна, Таркари, Урубука, Ватсадани, листья Бильвы и подобные.
262
मण्डूकपर्णीसप्तलासुनिषण्णकसुर्वचलापिप्पलीगुडूचीगोजिह्वाकाकमाचीप्रपुन्नाडावल्गुजसतीनबृहतीकण्टकारिकाफलपटोलवार्ताकुकारवेल्लककटुकिकाकेवुकोरुबूकपर्पटककिराततिक्तकर्कोटकारिष्टकोशातकीवेत्रकरीराटरूषकार्कपुष्पीप्रभृतीनि
ман̣д̣ӯкапарн̣ӣсаптала̄суниш̣ан̣н̣акасурвачала̄пиппалӣгуд̣ӯчӣгоджихва̄ка̄кама̄чӣпрапунна̄д̣а̄валгуджасатӣнабр̣хатӣкан̣т̣ака̄рика̄пхалапат̣олава̄рта̄кука̄равеллакакат̣укика̄кевукорубӯкапарпат̣акакира̄татиктакаркот̣ака̄риш̣т̣акош́а̄такӣветракарӣра̄т̣арӯш̣ака̄ркапуш̣пӣпрабхр̣тӣни
Мандукапарни, Саптала, Сунишаннака, Сурвачала, Пиппали, Гудучи, Годжихва, Какамачи, Прапуннада, Валгуджа, Сатина, Брихати, Кантакарика, Патола, Вартаку (баклажан), Каравеллака (горькая тыква), Катукика, Кевука, Урубука, Парпатака, Кираттиктака, Каркотака, Ариштака, Кошатаки, Ветракарира, Атарушака, Аркапушпи и подобные.
274
लोणिकाजातुकत्रिपर्णिकापत्तूरजीवकसुवर्चलाडुडुरककुतुम्बककुठिञ्जरकुन्तलिकाकुरण्टिकाप्रभृतयः
лон̣ика̄джа̄тукатрипарн̣ика̄паттӯраджӣвакасуварчала̄д̣уд̣уракакутумбакакут̣хин̃джаракунталика̄куран̣т̣ика̄прабхр̣тайах̣
Лоника, Джатука, Трипарника, Паттура, Дживака, Сувачала, Дудурака, Кутумбака, Кутхинджара, Кунталика, Курантика и подобные.
281
अथ पुष्पवर्गः / कोविदारशणशाल्मलीपुष्पाणि मधुराणि मधुरविपाकानि रक्तपित्तहराणि च वृषागस्त्ययोः पुष्पाणि तिक्तानि कटुविपाकानि क्षयकासापहानि च
атха пуш̣паваргах̣ / ковида̄раш́ан̣аш́а̄лмалӣпуш̣па̄н̣и мадхура̄н̣и мадхуравипа̄ка̄ни рактапиттахара̄н̣и ча вр̣ш̣а̄гастйайох̣ пуш̣па̄н̣и тикта̄ни кат̣увипа̄ка̄ни кш̣айака̄са̄паха̄ни ча
Теперь группа цветов. Цветы Ковидары, Шаны и Шалмали сладки на вкус и в переваривании и целебны при Раktапитте (кровотечениях от Питты); цветы Вришы (Васаки) и Агастьи горьки на вкус, остры в переваривании и целебны при истощении (кшая) и кашле.
282
आगस्त्यं नातिशीतोष्णं नक्तान्धानां प्रशस्यते
а̄гастйам̣ на̄тиш́ӣтош̣н̣ам̣ накта̄ндха̄на̄м̣ праш́асйате
Цветок Агастьи, не слишком холодный и не слишком горячий по потенции, рекомендуется при куриной слепоте (Наktандхья).
283
करीरमधुशिग्रुकुसुमानि कटुविपाकानि वातहराणि सृष्टमूत्रपुरीषाणि च
карӣрамадхуш́игрукусума̄ни кат̣увипа̄ка̄ни ва̄тахара̄н̣и ср̣ш̣т̣амӯтрапурӣш̣а̄н̣и ча
Цветы Каpиры остры в переваривании, устраняют Вату и способствуют свободному отхождению мочи и кала.
290
क्षवककुलेव(आ.च)रवंशकरीरप्रभृतीनि कफहराणि सृष्टमूत्रपुरिषाणि च
кш̣авакакулева(а̄.ча)равам̣ш́акарӣрапрабхр̣тӣни капхахара̄н̣и ср̣ш̣т̣амӯтрапуриш̣а̄н̣и ча
Кшавака, Кулевара, Вамша (бамбук), Карира и подобные [цветы] увеличивают Капху и способствуют свободному отхождению мочи и кала.
293
उद्भिदानि पलालेक्षुकरीषवेणुक्षितिजानि / तत्र पलालजातं मधुरं मधुरविपाकं रूक्षं दोषप्रशमनं च इक्षुजं मधुरं कषायानुरसं कटुकं शीतलं च तद्वदेवोष्णं कारीषं कषायं वातकोपनं च वेणुजातं कषायं वातकोपनं च भूमिजं गुरु नातिवातलं भूमितश्चास्यानुरसः
удбхида̄ни пала̄лекш̣укарӣш̣авен̣укш̣итиджа̄ни / татра пала̄ладжа̄там̣ мадхурам̣ мадхуравипа̄кам̣ рӯкш̣ам̣ дош̣апраш́аманам̣ ча икш̣уджам̣ мадхурам̣ каш̣а̄йа̄нурасам̣ кат̣укам̣ ш́ӣталам̣ ча тадвадевош̣н̣ам̣ ка̄рӣш̣ам̣ каш̣а̄йам̣ ва̄такопанам̣ ча вен̣уджа̄там̣ каш̣а̄йам̣ ва̄такопанам̣ ча бхӯмиджам̣ гуру на̄тива̄талам̣ бхӯмиташ́ча̄сйа̄нурасах̣
Есть также вещества, возникающие [как выжимки] из соломы, сахарного тростника, коровьего навоза, бамбука и земли. Из них происходящее из соломы сладко на вкус и в переваривании, суховато и умиротворяет Доши; происходящее из сахарного тростника сладко с вяжущим послевкусием, остро в переваривании и холодно; подобным же образом горячо происходящее из навоза — оно вяжуще и возбуждает Вату; происходящее из бамбука также вяжуще и возбуждает Вату; происходящее из земли тяжело, не слишком возбуждает Вату, и его послевкусие подобно земле.
294
पिण्याकतिलकल्कस्थूणिकाशुष्कशाकाणि सर्वदोषप्रकोपणानि
пин̣йа̄катилакалкастхӯн̣ика̄ш́уш̣каш́а̄ка̄н̣и сарвадош̣апракопан̣а̄ни
Пинья ка (жмых), Тилакалка (кунжутная паста), Стхуника и сушёные овощи возбуждают все три Доши.
298
कन्दानत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः विदारीकन्दशतावरीबिसमृणालशृङ्गाटककशेरुकपिण्डालुकमध्वालुकहस्त्यालुककाष्ठालुकशङ्खालुकरक्तालुकेन्दीवरोत्पलकन्दप्रभृतीनि
канда̄ната ӯрдхвам̣ вакш̣йа̄мах̣ вида̄рӣкандаш́ата̄варӣбисамр̣н̣а̄лаш́р̣н̇га̄т̣акакаш́ерукапин̣д̣а̄лукамадхва̄лукахастйа̄лукака̄ш̣т̣ха̄лукаш́ан̇кха̄лукаракта̄лукендӣваротпалакандапрабхр̣тӣни
Так заканчивается группа овощей. Теперь группа корневищ (Кандаварга). Далее мы расскажем о корневищах: Видарикaнда, Шатавари, Биса, Мринала (стебли лотоса), Шрингатака (водяной орех), Кашерука, Пиндалука, Мадхвалука, Хастьялука, Каштхалука, Шанкхалука, Рактaлука, корневище Индивары-Утпалы (лотоса) и подобные.
306
स्थूलसूरणमाणकप्रभृतयः कन्दा ईषत्कषायाः कटुका रूक्षा विष्टम्भिनो गुरवः कफवातलाः पित्तहराश्च
стхӯласӯран̣ама̄н̣акапрабхр̣тайах̣ канда̄ ӣш̣аткаш̣а̄йа̄х̣ кат̣ука̄ рӯкш̣а̄ виш̣т̣амбхино гуравах̣ капхава̄тала̄х̣ питтахара̄ш́ча
Стхула-сурана (крупный ямс), Манака и подобные корневища слегка вяжущи, остры на вкус, суховаты, вызывают запор, тяжелы, усиливают Капху и Вату, но усмиряют Питту.
310
तालनारिकेलखर्जूरप्रभृतीनां मस्तकमज्जानः
та̄лана̄рикелакхарджӯрапрабхр̣тӣна̄м̣ мастакамаджджа̄нах̣
Сердцевина верхушки (мозговидная мякоть) Талы (пальмиры), Нарикелы (кокоса), Кхарджуры (финика) и подобных деревьев.
313
(आ.अथ लवणानि) सैन्धवसामुद्रविडसौवर्चलरोमकौद्भिदप्रभृतीनि लवणानि यथोत्तरमुष्णानि वातहराणि कफपित्तकराणि यथापूर्वं स्निग्धानि स्वादूनि सृष्टमूत्रपुरीषाणि चेति
(а̄.атха лаван̣а̄ни) саиндхаваса̄мудравид̣асауварчаларомакаудбхидапрабхр̣тӣни лаван̣а̄ни йатхоттарамуш̣н̣а̄ни ва̄тахара̄н̣и капхапиттакара̄н̣и йатха̄пӯрвам̣ снигдха̄ни сва̄дӯни ср̣ш̣т̣амӯтрапурӣш̣а̄н̣и чети
Теперь группа солей. Соли: Сайндхава (каменная), Самудра (морская), Вида, Сауварчала, Ромака, Удбхида и подобные — каждая последующая горячее предыдущей, устраняет Вату, увеличивает Капху и Питту, остра в переваривании; при этом, как и прежние, они маслянисты, приятны на вкус и способствуют свободному отхождению мочи и кала.
418
अतः सर्वानुपानान्युपदेक्ष्यामः /
атах̣ сарва̄нупа̄на̄нйупадекш̣йа̄мах̣ /
Сообразно причине и также сообразно желанию едока, поскольку [эти вещества] проистекают из многих видов сырья, их следует определять согласно наставлению шастры.
432
तत्र पूर्वशस्यजातीनां बदराम्लं वैदलानां धान्याम्लं जङ्घालानां धन्वजानां च पिप्पल्यासवः विष्किराणां कोलबदरासवः प्रतुदानां क्षीरवृक्षासवः गुहाशयानां खर्जूरनालिकेरासवः प्रसहानामश्वगन्धासवः पर्णमृगाणां कृष्णगन्धासवः बिलेशयानां फलसारासवः एकशफानां त्रिफलासवः अनेकशफानां खदिरासवः कूलचराणां शृङ्गाटककशेरुकासवः कोशवासिनां पादिनां च स एव प्लवानामिक्षुरसासवः नादेयानां मत्स्यानां मृणालासवः सामुद्राणां तु मातुलुङ्गासवः अम्लानां फलानां पद्मोत्पलकन्दासवः कषायाणां दाडिमवेत्रासवः मधुराणां त्रिकटुकयुक्तः खण्डासवः तालफलादीनां धन्याम्लं कटुकानां दूर्वानलवेत्रासवः पिप्पल्यादीनां श्वदंष्ट्रावसुकासवः कूष्माण्डादीनां दार्वीकरीरासवः चुच्चुप्रभृतीनां लोध्रासवः जीवन्त्यादीनां त्रिफलासवः कुसुम्भशाकस्य स एव मण्डूकपर्ण्यादीनां महापञ्चमूलासवः तालमस्तकादीनामम्लफलासवः सैन्धवादीनां सुरासव आरनालं च तोयं वा सर्वत्रेति
татра пӯрваш́асйаджа̄тӣна̄м̣ бадара̄млам̣ ваидала̄на̄м̣ дха̄нйа̄млам̣ джан̇гха̄ла̄на̄м̣ дханваджа̄на̄м̣ ча пиппалйа̄савах̣ виш̣кира̄н̣а̄м̣ колабадара̄савах̣ пратуда̄на̄м̣ кш̣ӣравр̣кш̣а̄савах̣ гуха̄ш́айа̄на̄м̣ кхарджӯрана̄ликера̄савах̣ прасаха̄на̄маш́вагандха̄савах̣ парн̣амр̣га̄н̣а̄м̣ кр̣ш̣н̣агандха̄савах̣ билеш́айа̄на̄м̣ пхаласа̄ра̄савах̣ екаш́апха̄на̄м̣ трипхала̄савах̣ анекаш́апха̄на̄м̣ кхадира̄савах̣ кӯлачара̄н̣а̄м̣ ш́р̣н̇га̄т̣акакаш́ерука̄савах̣ кош́ава̄сина̄м̣ па̄дина̄м̣ ча са ева плава̄на̄микш̣ураса̄савах̣ на̄дейа̄на̄м̣ матсйа̄на̄м̣ мр̣н̣а̄ла̄савах̣ са̄мудра̄н̣а̄м̣ ту ма̄тулун̇га̄савах̣ амла̄на̄м̣ пхала̄на̄м̣ падмотпалаканда̄савах̣ каш̣а̄йа̄н̣а̄м̣ да̄д̣имаветра̄савах̣ мадхура̄н̣а̄м̣ трикат̣укайуктах̣ кхан̣д̣а̄савах̣ та̄лапхала̄дӣна̄м̣ дханйа̄млам̣ кат̣ука̄на̄м̣ дӯрва̄налаветра̄савах̣ пиппалйа̄дӣна̄м̣ ш́вадам̣ш̣т̣ра̄васука̄савах̣ кӯш̣ма̄н̣д̣а̄дӣна̄м̣ да̄рвӣкарӣра̄савах̣ чуччупрабхр̣тӣна̄м̣ лодхра̄савах̣ джӣвантйа̄дӣна̄м̣ трипхала̄савах̣ кусумбхаш́а̄касйа са ева ман̣д̣ӯкапарн̣йа̄дӣна̄м̣ маха̄пан̃чамӯла̄савах̣ та̄ламастака̄дӣна̄мамлапхала̄савах̣ саиндхава̄дӣна̄м̣ сура̄сава а̄рана̄лам̣ ча тойам̣ ва̄ сарватрети
Отныне я изложу по отдельности послетрапезные напитки (анупану) для каждой группы, в должном порядке; услышь же от меня обо всех них.
433
भवन्ति चात्र /
бхаванти ча̄тра /
Для злаков, названных первыми, — кислый настой Бадары; для Вайдалов (бобовых) — кислый рисовый отвар (Дханьямла); для Джангалов и Дханваджей — асава Пиппали; для Вишкиров — асава из Колы и Бадары; для Пратудов — асава из млечных деревьев; для Гухашаев — асава Ашвагандхи; для Парнамригов — асава Кришнагандхи; для Билешаев — асава плодовой сердцевины; для однокопытных — асава Трифалы; для многокопытных — асава Кхадиры; для Кулачаров — асава Шрингатаки и Кашеруки; для обитателей раковин и Падинов — тот же асава; для Плавов — асава сахарного тростника; для речных рыб — асава Мриналы (лотосового стебля); для морских рыб — асава Матулунги; для кислых плодов — асава корневищ лотоса и Утпалы; для вяжущих плодов — асава гранатa и Ветры; для сладких плодов — Кхандасава с тремя острыми приправами; для плодов Талы и подобных — кислый рисовый отвар; для острых [овощей] — асава Дурвы и Ветры; для Пиппали и подобных — асава Швадамштры (якорцев); для Кушмандов и подобных — асава Дарви и Кариры; для Чуччу и подобных — асава Лодхры; для Дживанти и подобных — асава Трифалы; для листовых овощей Кусумбхи — тот же асава; для Мандукапарни и подобных — асава Маха-панчамулы; для верхушечной мякоти Талы и подобных — асава кислых плодов; для солей и подобных — асава Сура; а повсюду [также подходят] кислый отвар Аранала или просто вода.